Grabów nad Prosną () – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie ostrzeszowskim, w Kotlinie Grabowskiej, nad Prosną, w Kaliskiem, na ziemi wieluńskiej; siedziba gminy Grabów nad Prosną; zakłady przemysłu spożywczego.

Według danych z 31 grudnia 2009 miasto liczyło 1960 mieszkańców.

Miasto królewskie w tenucie grabowskiej w powiecie ostrzeszowskim województwa sieradzkiego w końcu XVI wiekuWojewództwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 66.. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Grabów nad Prosną. W latach 1975–1998 miasto leżało w województwie kaliskim.

Położenie Grabów leży w Kotlinie Grabowskiej, na wschodnim skraju Wzgórz Ostrzeszowskich (części Wału Trzebnickiego), na lewym brzegu Prosny, średnia wysokość 128 m n.p.m., 28 km na południe od Kalisza i 17 km na północny wschód od Ostrzeszowa; węzeł drogowy, krzyżują się w nim drogi wojewódzkie: nr 447: Antonin – Grabów – Kraszewice nr 449: Syców – Grabów – Błaszki nr 450: Kalisz – Grabów – Wieruszów

Przez Grabów przebiega linia kolejowa Ostrzeszów – Grabów – Namysłaki tzw. Grabowska Toczka (zamknięta w 1999 i ponownie otwarta 30 sierpnia 2008 jako turystyczna kolej drezynowa).

Historia thumb|left|Rynek Władysława Jagiełły thumb|left|Zygmunt I Stary, król polski, zatwierdza miastu Grabów przywilej króla Władysława Jagiełły na prawo niemieckie thumb|left|Kościół ewangelicki z 1887 r. thumb|Krzyż Pawła Brylińskiego Pierwsze wzmianki o Grabowie pochodzą z 1264. Było to starostwo niegrodowe obejmujące trzy klucze: grabowski, kuźnicki i mikstacki. Siedzibą starostów był zamek zajęty w 1396 roku przez Władysława Jagiełłę. Grabów otrzymał prawa miejskie w 1416. Za herb obrano pelikana karmiącego własną krwią swoje pisklęta. Miasto rozwijało się dobrze (między innymi dzięki korzystnemu położeniu) do połowy XVI w., kiedy to zniszczyły je pożary i wojny. W 1628 powstał tu nowy zamek, ale dotrwał on tylko do połowy XVII w. Wojenna pożoga nawiedzała miasto jeszcze kilkanaście razy do czasów zaborów.

Od 1795 aż do końca I wojny światowej – z krótką przerwą w latach 1807–1815 – miasto znajdowało się w granicach Prus. Kongres wiedeński w 1815 wytyczył granicę prusko-rosyjską na rzece Prośnie, na ponad 100 lat sytuując położony na zachodnim brzegu rzeki Grabów w roli pruskiego miasta granicznego. Wiek XIX, szczególnie od 1871, to okres presji germanizacyjnej i oporu przeciwko niej przez dominującą w mieście ludność polską. Mieszkańcy czynnie uczestniczyli w powstaniach, działało Towarzystwo Czytelni Ludowych. W 1905 miasto liczyło 1806 mieszkańców, w tym niemal 84% Polaków, 11% Niemców i 6% Żydów. 82% ludności Grabowa stanowili katolicy, protestanci zaś niecałe 12%.

Miasto korzystało z szybkiego rozwoju cywilizacyjnego Niemiec w II poł. XIX w., jednak jego przygraniczne położenie nie przekładało się na wzrost znaczenia. W 1910 Grabów uzyskał połączenie kolejowe ze stolicą powiatu – Ostrzeszowem. W 1919 miasto znalazło się w granicach odrodzonego państwa polskiego, zaś Prosna straciła swoją graniczną funkcję. Dzięki temu w okresie międzywojennym zaznaczyło się przyspieszenie rozwoju Grabowa, który stał się ośrodkiem handlowym i usługowym także dla obszarów położonych w dawnym zaborze rosyjskim. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. kaliskiego, a przed rokiem 1975 i od 1999 do powiatu ostrzeszowskiego.

W 1999 zamknięta została linia Ostrzeszów-Namysłaki, jedyne połączenie kolejowe Grabowa ze światem. Ponowne jej otwarcie nastąpiło 30 sierpnia 2008 – już jako turystycznej Kolei Drezynowej "Grabowska Toczka".

Demografia thumb|center|Piramida wieku mieszkańców Grabowa nad Prosną w 2014 roku

Ludzie związani z Grabowem Władysław Biegański - polski lekarz internista, doktor medycyny.

Zabytki thumb|Kościół pofranciszkański pw. NMP Niepokalanie Poczętej thumb|Kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja thumb|Dawny klasztor franciszkanów kościół pofranciszkański, barokowy z 1642, główny ołtarz rokokowy, z lat 1751-1752, sześć bocznych ołtarzy z połowy XVIII w. z barokowymi obrazami, klasztor pofranciszkański, barokowy, wzniesione po 1642, obecnie biblioteka i Izba Pamiątek prezentująca zbiory związane z profesorem Teofilem Ciesielskim i doktorem Władysławem BiegańskimCentrum Kultury - Izba pamiątek, barokowy kościół Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja z lat 1622-1684, bazylikowy, trzynawowy, neogotycki kościół ewangelicki z 1887 (opuszczony, elementy wyposażenia zdemontowane), dwór z XVIII/XIX w., masywny, murowany budynek z wieżyczką pośrodku dachu, obecnie Urząd Miasta i Gminy Grabów nad Prosną, zespół stacji kolejowej z 1910 (używana przez Kolej Drezynową "Grabowska Toczka"), Zamczysko na lewym brzegu Prosny, miejsce dawnego zamku - badania terenowe obiektu ujawniły, że powstanie murowanej budowli obronnej poprzedzała drewniana, czworoboczna wieża, być może obwiedziona umocnieniami drewniano-ziemnymi. Na podstawie badań dendrochronologicznych ustalono, że drewno wykorzystane do budowy obiektu ścięto między 1393 a 1439 r. Jednak Janusz Pietrzak zauważył, że nieokreślony bliżej punkt oporu funkcjonował w Grabowie najpewniej już w 1387 r. i być może został on ostatecznie zniszczony podczas wojny Władysława Jagiełły z Władysławem Opolczykiem, który dzierżył m.in. ziemię ostrzeszowską jako lenno. Murowany zamek powstał więc zapewne dopiero w XV w, może ok. 1416 r., kiedy to miasto Grabów otrzymało staraniem rodu Zarembów prawo magdeburskie. Janusz Tomala stwierdził, że było to czworoboczne założenie, z czterema skrzydłami mieszkalnymi, „o szerokości budynków wschodniego i południowego do 10 m, zaś północnego i zachodniego do 5 m"J.Tomala, Budownictwo obronne powiatu ostrzeszowskiego w średniowieczu i czasach nowożytnych, Kalisz 2005, ss. 52–55. Analiza tekstu lustracji dóbr królewskich z lat 1564–1565 wskazuje, że zamek był niewielką budowlą na rzucie czworoboku, posadowiona wśród podmokłych łąk w dolinie zalewowej Prosny i okolona szeroką fosą. Przez fosę przerzucony był most, z dwoma częściami zwodzonymi. Wśród struktur murowanych wymieniono jedynie bramę wjazdową, nadbudowaną, zapewne już w XVI w., o wykonany w technice szkieletowej „dom o 4 dachach”. Za fosą zamkową mieściło się gospodarczo-administracyjne przedzamcze, okolone również nawodnionym przekopem i bronione mostem zwodzonym. Prócz tego przy zamku funkcjonował folwark. Zamek został zniszczony w czasie "potopu" szwedzkiego i następnie opuszczonyJanusz Tomala, Paweł Tomala, Badania archeologiczno-architektoniczne zamku w Grabowie nad Prosną, gm. Grabów n. Prosną, pow. ostrzeszowski, woj. wielkopolskie, [w:] Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne, tom 21, Poznań 2022, s. 113–135.. krzyż Pawła Brylińskiego.

Przyroda Obszar Chronionego Krajobrazu Dolina Prosny i Kotlina Grabowska, Park Miejski, stare założenie parkowe, drzewa pomnikowe.

Wspólnoty wyznaniowe Kościół rzymskokatolicki: parafia Niepokalanego Serca Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja Świadkowie Jehowy zbór Grabów nad Prosną (w tym grupa rosyjskojęzyczna) – Sala Królestwa ul. Kępińska 13.

Miasta partnerskie Emlichheim

Zobacz też Grabów nad Prosną (stacja kolejowa) Stara Synagoga w Grabowie nad Prosną Synagoga w Grabowie nad Prosną Cmentarz żydowski w Grabowie nad Prosną

Przypisy

Linki zewnętrzne

Strona internetowa miasta

Historia Żydów w Grabowie nad Prosną na portalu Wirtualny Sztetl Andrzej Drewicz, Przewodniki. Grabów nad Prosną, wkaliszu.pl

Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo sieradzkie) Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XV wieku Kategoria:Miasta w województwie wielkopolskim Kategoria:Ziemia wieluńska