Średniowieczny alegoryzm – nazwa obejmująca ogół prądów i cech literatury europejskiej V-XV w., a polskiej od początku wieku XII po XV. Alegoria proponowana ze względu na podstawowe znaczenie jako środek wyrazu nie tylko w piśmiennictwie, ale w całej kulturze umysłowej i artystycznej epoki średniowiecze. W związku z nastawieniem teologicznym epoki zabieg ten, polegający na wyrażeniu idei, pojęć abstrakcyjnych za pomocą konkretnego obrazu słownego, dostępnego zmysłom, pozwalał przekładać na język literacki, ożywiać i uprzystępniać prawdy dogmatyczne oraz moralne. Służył celom dydaktycznym, zabarwiając historiografię, kazania i dzieła hagiograficzne. Alegoryzujący komentarz obwarowywał studiowany tekst, np. Pisma Św. ,przed niepożądaną, dosłowną interpretacją. Wykład alegoryczny był niezbędną konkluzją zarówno myślenia naukowego, jak i artystycznego.
Forma średniowiecznego alegoryzmu W zakresie formy średniowieczny alegoryzm prowadził do przewagi traktatów i roztrząsań komentatorskich, powodując rozsadzanie granic rodzajowych i gatunkowych. Stylistycznie zaś lubował się w bogactwie ornamentyki i kwiecistości słownej. Od czasu Psychomachii Prudentiusa (V w.) ucieleśnione cnoty i wady zaludniały dialogi, utwory epickie i dramatyczne. Do najpełniej skonkretyzowanych tworów artystycznej fantazji średniowiecznej należą Śmierć i Diabeł; do wielkich motywów alegorycznych, znanych także w literaturze polskiej należą pouczająca wędrówka pod wodzą mistrza przez zaświaty czy krainy baśniowo-historyczne.
Początki średniowiecznego alegoryzmu w literaturze polskiej Alegoryzm wkroczył do kultury polskiej wraz z powstaniem u nas piśmiennictwa łacińskiego, którego pierwsze zabytki, dzieła przybyszów obcych, powstawały już z początkiem XI w., ale które faktycznie zapoczątkował kronikarz Gall Anonim. Dzieło o wiek późniejszego kronikarza, Wincentego Kadłubka, przesycone jest najróżniejszymi pomysłami alegorycznymi, które występują w podstawowych gatunkach polskiej literatury średniowiecznej: żywotach świętych, kazaniach świętokrzyskich i gnieźnieńskich czy wreszcie w dziele Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią.
Przykłady średniowiecznych alegorii biel – dziewictwo błękit – niebo, duchowość czerń – niewiara, grzech czerwień – miłość, władza drabina – droga do nieba heban – trwałość, niewzruszoność jednorożec – dziewictwo las – grzech, pokusy świata lew – pycha lilia – czystość, niewinność lis – chytrość, obłuda młot – męczeństwo pelikan – ofiara Chrystusa żuk – pożądanie, chwała pantera – rozwiązłość pies – pokusa, zawiść róża – miłość wilk – chciwość włócznia – miłość, ofiara Chrystusa zieleń – odrodzenie, nadzieja złoty (kolor) – świętość żółć – zdrada
Zobacz też alegoryzm moralitet
Bibliografia Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny tom II; PWN, Warszawa, 1985.
Linki zewnętrzne
Kategoria:Teoria literatury