Mikrowłókna fibryliny-1|thumb Zwichnięcie soczewki u pacjenta z zespołem Marfana|thumb thumb|Mikrofotografia przedstawiająca zwyrodnienie śluzakowate zastawki aorty, które często występuje w zespole Marfana Zespół Marfana () – choroba genetyczna tkanki łącznej z grupy fibrylinopatii, charakteryzująca się dużą zmiennością fenotypową. Przyczyną zespołu jest mutacja w genie fibryliny-1 (FBN1). Mutacja w około 25% występuje de novo (nieodziedziczona po rodzicach). Zmiany narządowe w przebiegu zespołu Marfana dotyczą całego organizmu, niemniej najbardziej charakterystyczne to te związane z narządem wzroku, układu ruchu, serca i naczyń krwionośnych. Częstość zespołu szacowana jest na 1–2:10 000.

Historia Pierwszego typowego opisu tej choroby dokonał w 1876 roku okulista z Cincinnati w USA E. WilliamsWilliams E. Rare cases, with practical remarks. Trans Am Ophthalmol Soc 2:291-301, 1873-1879.. W 1896 pediatra z Paryża, dr Antoine Bernhard-Jean Marfan opisał zespół nieprawidłowości szkieletowych u 5½-letniej dziewczynki Gabrielle P. i wprowadził na ich określenie pojęcie dolichostenomeliiUn cas de déformation congénitgale des quatres membres, plus prononcée aux extremités, caractérisée par l'allongement des os avec un certain degré d'amincissiment. Bulletins et memoires de la Société medicale des hôpitaux de Paris, 1896, 13: 220-228.. Ta sama pacjentka została przebadana ponownie w wieku 11½ lat i opisano wtedy silną skoliozę i przykurcze palców bez nieprawidłowości ocznych i naczyniowychMéry H, Babonneix L: Un cas de deformation congenitale des quatre membres: Hyperchondroplasie. Bull Mem Soc Med Hop (Paris) 19:671, 1902.. W 1902 roku Francuz A. Achard wprowadził do literatury termin arachnodaktylii, oznaczający pająkowatość palców (ponad proporcję długie i cienkie palce dłoni)Achard A. Arachnodactylie. Bull Mem Soc MMd H6p (Paris) 19:834, 1902.. W 1914 Niemiec Friedrich Börger jako pierwszy opisał u pacjentów z arachnodaktylią podwichnięcie soczewek. Dziedziczenie autosomalne dominujące zespołu opisano w 1931 rokuWeve HJM. Ueber Arachnodaktylie (Dystrophia mesodermalis congenita, Typus Marfan). Archiv für Augenheilkunde, Wiesbaden, 1931, 104: 1-46..

Eponimu „choroby Marfana” użył przypuszczalnie jako pierwszy Francuz A. Carrau w 1929 rokuCarrau A. Sur la dolichostenomelie: maladie de Marfan. Le Nourrisson 17: 82–92, 1929.. Wcześniej zespół określano jako arachnodaktylię.

W 1943 pojawiły się doniesienia o tętniaku rozwarstwiającym aortę w jej części wstępującej u pacjentów z zespołem MarfanaBaer RW, Taussig HB, Oppenheimer EH. Congenital aneurysmal dilatation of the aorta associated with arachnodactyly. Bull Hopkins Hosp 72:309-331, 1943.. W 1950 dokonano analizy rodowodów wielu pacjentów, głównie z powikłaniami sercowo-naczyniowymi, co pozwoliło określić różnorodność i zmienność obrazu chorobowego. W 1956 określono podobieństwo strukturalne między więzadełkami soczewek oczu a warstwą środkową aorty. Beals i Hecht w 1971 opisali chorobę dziedziczoną autosomalnie dominująco, którą nazwali CCA (ang. congenital constractural arachnodactyly – wrodzona arachnodaktylia, pająkowatość palców, z przykurczem), obecnie znana jako zespół Bealsa albo zespół Bealsa-Hechta. Zmiany szkieletowe w tej chorobie odpowiadają tym, jakie opisał dr Antoine Marfan, zaś oczy i aorta są zdrowe lub mają mniejsze wady, występuje znacznie mniejsza ruchomość więzadeł oraz przykurcze.

W 1986 roku odkryto fibrylinę; glikoproteinę, której wadliwa budowa leży u podłoża zespołu Marfana. Hollister i wsp. w 1991 odkryli geny odpowiedzialne za budowę fibryliny w locus (obszarze chromosomu) 15q 15-21. W tym samym roku Lee i wsp. zlokalizowali na chromosomie 5 (locus 5q 23–31) zespół genów także odpowiedzialny za syntezę fibryliny, a zmieniony chorobowo w postaci CCA.

Etiologia thumb|300px|Schemat dziedziczenia autosomalnego dominującego Przyczyną zespołu Marfana jest uwarunkowane genetycznie uszkodzenie włókien sprężystych i zaburzenie w tworzeniu elastyny oraz substancji podstawowej tkanki łącznej. Choroba ta dziedziczy się w sposób autosomalny dominujący, charakteryzuje się dużym stopniem penetracji genu oraz różnorodną ekspresją. Gen, którego mutacje są odpowiedzialne za występowanie typowych dla tego zespołu objawów został zlokalizowany na chromosomie 15. Koduje on białko fibrylinę 1. Fibrylina 1 decyduje o prawidłowym wiązaniu białka TGF-β w tkance łącznej. W prawidłowym stanie TGF-β jest przechwytywane przez fibrylinę do tkanki łącznej. W zespole Marfana białko TGF-β nie jest wiązane przez fibrylinę i pozostaje jako wolna cząstka we krwi, co prowadzi do nieprawidłowych zachowań komórek tkanki łącznej.

Mutacje fibryliny-1 stwierdzono w innych chorobach genetycznych, określanych niekiedy jako typu I. Są to:

dziedziczone autosomalnie zwichnięcie soczewki zespół Shprintzena-Goldberga zespół Weilla-Marchesaniego zwichnięcie soczewki rodzinny tętniak aorty fenotyp MASS nowy wariant zespołu Marfana marfanoidalne nieprawidłowości kostne

.

Obraz kliniczny wysoki wzrost: średnia długość ciała noworodka 53 ± 4,4 cm dla chłopców, 52,5 ± 3,5 cm dla dziewczynek średni ostateczny wzrost 191,3 ± 9 cm dla mężczyzn, 175,4 ± 8,2 cm dla kobiet dysproporcja budowy: stosunek górnej do dolnej części ciała mniejszy niż 0,85 stosunek zasięgu ramion do wzrostu > 1,05 cechy dysmorficzne: dolichocefalia arachnodaktylia (długie i cienkie palce dłoni) hipoplazja (słabe wykształcenie się) policzków mikrognacja retrognacja wysokie i wąskie podniebienie stłoczenie zębów; konieczne usuwanie niektórych zębów stałych wady narządu wzroku (występują u przynajmniej 60% chorych): enoftalmia zwichnięcie soczewki (typowe dla zespołu i najczęściej diagnozowane) krótkowzroczność astygmatyzm zwiększony wymiar gałki ocznej w osi długiej płaska rogówka jaskra (jaskra otwartego kąta przesączania występuje znacząco częściej w każdej grupie wiekowej u osób z zespołem w porównaniu do ogółu populacji, a częstotliwość jej występowania rośnie wraz z wiekiem) hipoplazja (słabe wykształcenie się) tęczówki odwarstwienie siatkówki (może pojawiać się spontanicznie w oczach z krótkowzrocznością osiową lub w okresie po usunięciu zaćmy, szczególnie w gałkach dłuższych) zaćma (rozwija się wcześniej niż w reszcie populacji) antymongoloidalne ustawienie szpar powiekowych wady układu nerwowego zaburzenia neurologiczne takie jak dysleksja i ADHD/ADDhttps://www.podyplomie.pl/psychiatria/10285,czarna-ksiega-adhd&sa=U&ved=2ahUKEwiKseSKlIaBAxXB_rsIHZpdDm8QFnoECAkQAg&usg=AOvVaw0RQRrE5YsHgQhADfAstQLH wzmożone zapotrzebowanie na sen zawroty głowy omdlenia przewlekłe zmęczenie bóle głowy zaburzenia koordynacji wady układu sercowo-naczyniowego niedomykalność zastawki aorty (leczona m.in. metodą Bentalla) niedomykalność zastawki mitralnej wypadanie płatka zastawki mitralnej niedociśnienie tętnicze zastoinowa niewydolność serca wypadanie płatka zastawki trójdzielnej epizodyczna tachykardia nadkomorowa lub bradykardia przedwczesne wapnienie pierścienia zastawki mitralnej poszerzenie pnia aorty nieprawidłowe przewodzenie w węźle zatokowo-przedsionkowym tętniak rozwarstwiający aorty tętniak aorty wstępującej, rzadziej w innych odcinkachOsoby z zespołem Marfana są w grupie ryzyka wystąpienia także tętniaka aorty brzusznej, choć jest on rzadko notowany. Zobacz: . Rozszerzenie światła aorty wstępującej operuje się chirurgicznie, gdy osiągnie wielkość ok. 50 mm. poszerzenie pnia płucnego odma opłucnowa rozedma płuc duszność wady układu pokarmowego: zaburzenia wchłaniania pokarmu z żołądka/jelita cienkiego nieprawidłowa perystaltyka jelit zapalenia/owrzodzenia śluzówki żołądka niewydolność wpustu żołądka wady układu kostnego: klatka piersiowa szewska klatka piersiowa kurza asymetria mostka i klatki piersiowej przepukliny przedwczesne zwyrodnienie stawów skolioza kifoskolioza nasilona lordoza lędźwiowa kręgozmyk lumbosacral dural ectasia protruzja panewek stawów biodrowych dolichostenomelia nadmierna ruchomość stawów przykurcze stawowe przeprost stawu kolanowego (genu recurvatum) arachnodaktylia płaskostopie długie, wąskie stopy stopa wydrążona młotkowate palce stóp rotacja przyśrodkowa kostki przyśrodkowej obniżona masa mięśniowa rozstępy skórne zmniejszona ilość tkanki tłuszczowej odchylenia w morfologii krwi (nadmiar TGF-β hamuje wzrost komórek szpiku, hepatocytów, limfocytów, komórek epitelialnych i endotelialnych)

W piśmiennictwie notowane jest etniczne zróżnicowanie częstości występowania objawów zespołu pomiędzy Azjatami i pacjentami z Zachodu. Akutsu i wsp. wykazali, że japońscy pacjenci z zespołem Marfana w porównaniu do pacjentów z Zachodu rzadziej mają objawy związane z układem kostnym. Wśród koreańskich pacjentów z Zespołem Marfana notowano rzadsze w stosunku do pacjentów z Zachodu występowanie skoliozy oraz niższy wzrost i niższą masę ciała. W kilku badaniach wykazano także, że objawy dotyczące układu sercowo-naczyniowego mogą częściej występować u Azjatów niż osób z Zachodu.

W badaniu tajwańskim (2017) stwierdzono w grupie pacjentów z zespołem Marfana podwyższone ryzyko rozwoju różnego typu nowotworów.

Rozpoznanie Diagnostyka zespołu Marfana opiera się na obecności charakterystycznych odchyleń od stanu prawidłowego stwierdzanych w badaniu klinicznym w obrębie układu kostnego, naczyniowego oraz narządu wzroku. Dodatkowym czynnikiem ułatwiającym znacznie ustalenie rozpoznania jest dokładnie przeprowadzony wywiad rodzinny. Rozpoznanie oparte na badaniu klinicznym i wywiadzie rodzinnym, ustala się na podstawie obecności typowych objawów współistniejących w 3 układach przy negatywnym wywiadzie rodzinnym (jeśli rodzice chorego są zdrowi), oraz w 2 lub więcej układach przy stwierdzeniu obciążonego wywiadu rodzinnego. Objawy charakterystyczne dla tego zespołu mogą być stwierdzane już przy urodzeniu, chociaż nie jest to regułą.

U większości chorych zespół Marfana można rozpoznać już u noworodka, który jest smukły i nie ma właściwego napięcia mięśniowego. W późniejszym okresie można stwierdzić, że dziecko niedowidzi, gdyż nie śledzi wzrokiem poruszających się przedmiotów. Innym bardzo ważnym, często występującym i łatwym do wykrycia przez pediatrę objawem jest słyszalny, charakterystyczny szmer w sercu. Czasami jednak wada serca ujawnia się dopiero u starszego dziecka, np. dwuletniego czy pięcioletniego (czasami jeszcze później), co też jest dla tego zespołu typowe. Dziecko rośnie szybciej od zdrowych rówieśników, jest bardzo smukłe i ma trudności w siadaniu, a potem szybkim bieganiu. Przyczyną tych problemów małego dziecka (do 3 lat) jest jego wiotki układ mięśniowy.

Czasem dziecko ma niebieskawe twardówki, ślini się nawet do czwartego roku życia z powodu wiotkości mięśni mimicznych twarzy. Palce dziecka są smukłe i zdarza się, że połówki ciała dziecka są asymetryczne (np. jedna ręka jest grubsza i dłuższa od drugiej, albo jedna noga jest grubsza i dłuższa od drugiej). Ta asymetria ciała może być przyczyną bocznego skrzywienia kręgosłupa, który z przyczyn typowych dla zespołu Marfana jest słaby i wiotki. Mimo często bardzo słabego wzroku poziom umysłowy dziecka nie odbiega zwykle od normy. Z powodu słabości mięśni klatki piersiowej, a także skrzywienia bocznego kręgosłupa – zwłaszcza jeżeli jest duże – upośledzone jest oddychanie dziecka. Dlatego też dzieci z zespołem Marfana często chorują na zapalenie oskrzeli, płuc, a wielu dorosłych cierpi na astmę.

Prowadzone są badania naukowe mające na celu określenie ilościowych cech zespołu Marfana w wyglądzie twarzy za pomocą pomiarów morfometrycznych na podstawie przestrzennych odwzorowań twarzy wykorzystujących obrazowanie trójwymiarowe. Badania te wykazały w pomiarach pewne cechy wspólne w kształtach twarzy chorych na zespół.

Różnicowanie W diagnostyce różnicowej zespołu Marfana należy uwzględnić: homocystynurię zespół Sticklera zespół Ehlersa-Danlosa Zespół Loeysa-Dietza zespół Bealsa dystrofię miotoniczną zespół Sotosa