thumb|Pomnik na Przełęczy Wyżnej thumb|Tablica pamiątkowa na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie thumb|Tablica pamiątkowa w Bibliotece Publicznej imienia Jerzego Harasymowicza w Komańczy Jerzy Tadeusz Harasymowicz (ur. 24 lipca 1933 w Puławach, zm. 21 sierpnia 1999 w Krakowie) – polski poeta, przedstawiciel Pokolenia '56, założyciel grup poetyckich Muszyna i Barbarus.

Życiorys Urodził się jako pierwsze dziecko małżeństwa Ireny Danuty z domu Grzelewskiej i Stanisława Harasymowów (w 1947 r. nazwisko zostało zmienione na „Harasymowicz”). Matka Jerzego pochodziła z Chrzanowa. Była córką Karoliny z domu Jachimczyk i Jana Gabriela Grzelewskich. Dziadek poety był burmistrzem Chrzanowa w latach 30. XX w. Irena Danuta studiowała polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, ale studiów nie ukończyła. Stanisław Harasymów pochodził z Komarna (powiat Rudki, województwo lwowskie). Jego matka – Karolina z domu Hennig była Austriaczką lub Niemką, którą dziadek Harasymowicza – Józef, poznał, pracując jako urzędnik w sądzie w Wiedniu. Józef Harasymów zmarł już w 1911 r. i prawdopodobnie był pochodzenia rusińskiego lub ukraińskiego. Niewiele jednak zachowało się w dokumentach oraz pamięci rodziny na jego temat. Prawdopodobnie dlatego kwestie tożsamości i genealogii stały się jednym z najważniejszych motywów twórczości Jerzego Harasymowicza.

Stanisław Harasymów od 1919 r. był zawodowym wojskowym. W 1933 r. służył w stopniu kapitana w 32. Pułku Piechoty w Modlinie, a po awansie na stopień majora w maju 1938 r. został dowódcą 1. batalionu 53. Pułku Piechoty Strzelców Kresowych w Stryju. We wrześniu 1939 r. został wzięty do niewoli i trafił do obozu w Laufen, następnie Braunschweig, ale większość wojny spędził w Oflagu II C Woldenbergu (dzisiejszy Dobiegniew w województwie lubuskim). W tym czasie Irena Danuta wraz z małym Jurkiem, jako rodzina polskiego oficera, uciekali przed represjami. W październiku urodziła się siostra Jerzego – Ewa, którą, dla bezpieczeństwa, matka przekazała na wychowanie rodzinie swojego męża. Danuta Irena z synem ukrywali się przez jakiś czas w Komarnie, potem na Podolu i w okolicach Łosiacza, w ostatnich latach wojny przedostali się do rodziny w Krzczonowie pod Krakowem, a finalnie przebywali w Dobrzechowie, w okolicach Rzeszowa. Szczęśliwie wszyscy przeżyli i po wojnie zamieszkali w Rzeszowie, gdzie Jerzy Harasymowicz kontynuował edukację rozpoczętą w czasie wojny w Komarnie.

Pod koniec lat 40. rodzina Harasymowiczów przeniosła się do Krakowa. Zamieszkali najpierw przy ulicy Skarbowej 4, a kilka lat później przeprowadzili się do kamienicy przy Łobzowskiej 12. Jerzy wysyłany był jednak do szkół z internatem, najpierw do Liceum Towarzystwa Salezjańskiego w Oświęcimiu, następnie Liceum Leśnego w Limanowej (przeniesionego później do Ojcowa, a obecnie znajdującego się w Lesku), z którego zaliczył właściwie tylko roczne praktyki w Muszynie, od których zaczynało się wówczas szkolenie leśników. Po dwóch miesiącach pierwszej klasy Harasymowicz porzucił Liceum Leśne i mieszkał przez jakiś czas w Muszynie, która zafascynowała go już podczas praktyk i stała się miejscem eksploracji poetyckich autora Powrotu do kraju łagodności.

Debiutował na ramach prasy 1 sierpnia 1953 r. w „Echu Tygodnia”, sobotnim dodatku do „Gazety Krakowskiej”. Kolejne wiersze opublikowane zostały tydzień później w tygodniku „Życie Literackie”, gdzie dwa lata później, w grudniu 1955 r. miała miejsce Prapremiera pięciu poetów. Była to prezentacja pięciu poetów młodego pokolenia, którzy nie wydali jeszcze swojej książki. Wiersze każdego z nich miał zapowiadać krótki tekst kogoś znanego ze świata literatury. I tak, o Mironie Białoszewskim pisał Artur Sandauer, o Zbigniewie Herbercie – Jan Błoński, o Stanisławie Czyczu – Ludwik Flaszen, o Bohdanie Drozdowskim – Julian Przyboś, a o Jerzym Harasymowiczu – Mieczysław Jastrun. Pierwszy tomik, zatytułowany Cuda, ukazał się rok później nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego.

Za życia Jerzego Harasymowicza ukazało się 59 książek z jego wierszami. 39 z nich to osobne tomiki, resztę stanowi 7 wznowień, 6 wyborów oraz 7 zbiorów tematycznych, na które składały się w większości wiersze drukowane już w poprzednich publikacjach oraz kilka lub kilkanaście nowych utworów. Harasymowicz był inicjatorem lub opiekunem kilku grup poetyckich: Muszyna (1957–1961), Barbarus (1967–1972) oraz Tylicz (1969–1976).

W 1970 r. Jerzy Harasymowicz poślubił Marię Górkiewicz, z którą miał dwie córki – Sławę i Kasię. Przez kilka lat mieszkali w kawalerce przy ul. Łobzowskiej, a pod koniec lat 70. przeprowadzili się do wieżowca przy ul. Lotniczej (dzisiejsza ul. Janusza Meissnera).

Jerzy Harasymowicz zmarł 21 sierpnia 1999 r. w swoim mieszkaniu. Zgodnie z wolą poety jego ciało zostało spopielone i rozsypane ze śmigłowca nad Bieszczadami.

Twórczość Poezja Jerzego Harasymowicza najczęściej kojarzona jest z liryką górską, wierszami pejzażowymi, Krainą Łagodności, do której nawiązywali później w swoich piosenkach, nierzadko wykorzystując utwory lub charakterystyczną frazę poety, liczni artyści, m.in. Elżbieta Adamiak, Wojciech Belon, czy cały projekt muzyczny W górach jest wszystko co kocham. Janusz Szuber, poeta z Sanoka, mówił, że Harasymowicz stworzył wzorzec pisania i myślenia o Beskidach i Bieszczadach, które wcześniej były właściwie nieobecne w polskiej literaturze. Tym niemniej zafascynowanie Harasymowicza górami miało również inne wymiary: historyczny, tożsamościowy i metafizyczny. Wieloletnie zainteresowanie górami wiązało się przede wszystkim z kulturą Łemkowszczyzny (później również Bojkowszczyzny), co wynikało zarówno z tożsamości z krajobrazem dzieciństwa, jak i współodczuwaniem z tymi, którzy podobnie jak on zostali wypędzeni ze swojego domu. O Łemkach pisał Harasymowicz już na przełomie lat 50. i 60., m.in. w utworach: Leluchów, Elegie łemkowskie czy Lichtarz ruski, co nie było zgodne z ówczesną polityką historyczną i powodowało liczne problemy, w tym ingerencje cenzorskie oraz wezwania na przesłuchania przez Służbę Bezpieczeństwa. Wydanie książkowe poematu Lichtarz ruski, w którym poruszana była kwestia Akcji „Wisła”, czyli powojennych przymusowych przesiedleń ludności łemkowskiej, zostało opóźnione o 23 lata.

Ale Harasymowicz nie pisał tylko o górach. Lata 70. i początek 80. to okres szlachecki w twórczości poety, kiedy to na warsztat wziął zarówno historię Polski, jak i barokowe formy poetyckie (tomiki: Polowanie z sokołem, Barokowe czasy, Cudnów). Był znany jako wielbiciel Półwsia Zwierzynieckiego i baru przy placu Na Stawach (wiersz Bar Na Stawach). Podejmował też tematy małej stabilizacji lat 70. i powstających blokowisk, czyli jak pisał cywilizacji windy (tomiki: Na cały regulator, Córka rzeźnika, Z nogami na stole, Dronsky).

Jerzy Harasymowicz był także zagorzałym kibicem Klubu Sportowego Cracovia. Pisywał okolicznościowe wiersze o meczach i poszczególnych piłkarzach. Utwory te jednak nigdy nie trafiły do wydania książkowego. Niemniej motyw krakowskich „Pasów”, czyli Cracovii, pojawił się w kilku tomikach.

Poeta wykorzystywał cały wachlarz form poetyckich, od krótkich, kilkuwersowych wierszy białych (również w formie haiku w tomikach Żaglowiec i inne wiersze oraz W Botanicznym. Wiersze zen) przez dłuższe utwory rymowane, aż po poematy. W latach 50. pisywał również prozą poetycką. W 1968 r. na łamach Współczesności (1968, nr 9, s. 6–7) ukazało się z kolei opowiadanie Harasymowicza Po kolędzie.

Na początku lat 90. Harasymowicz napisał dwa dramaty: Worożycha i Schronisko. Pierwszy z nich został opublikowany w piśmie „Dialog” (1994, nr 12, s. 5–46), a drugi nie doczekał się publikacji, ale został zaadaptowany przez Macieja Szczawińskiego na słuchowisko radiowe, a następnie wyreżyserowany przez Antoniego Gryzika i zrealizowany przez Katowicki Teatr Wyobraźni na antenie Radia Katowice.

Publikacje Tomiki poetyckie

Wybory wierszy Wybór wierszy (1967, część wierszy niepublikowanych wcześniej w wydaniach książkowych) Poezje wybrane (1971) Wybór wierszy (1975) Poeci polscy – miniatura (1978) Cała góra barwinków (1983) Poezje wybrane (1985) Wiersze beskidzkie (1986) Wybór wierszy (1986, dwutomowy) Erotyki (1992, 1994) Wiersze z połonin (1996) Miłość w górach (1997) Dom z wiatru i mgieł (1999) Wybór liryków (1999) Liryki najpiękniejsze (2001) Bieszczady (2003)

Bajki Bajka o królewnie, co spać nie chciała (1962) Kasia cała z czekolady i z cukierków ma rękawy (1980) Dramaty Schronisko – powstał w pierwszej połowie lat 90. i został zaadaptowany przez Macieja Szczawińskiego na słuchowisko radiowe, zrealizowane przez Katowicki Teatr Wyobraźni na antenie Radia Katowice w reżyserii Antoniego Gryzika. Worożycha – opublikowany w piśmie „Dialog”, 1994, nr 12, s. 5–46.

Nagrody

Nagroda „Pierścienia” (1964) Nagroda im. Stanisława Piętaka (1967) Nagroda Fundacji im. Kościelskich (1971) Nagroda Miasta Krakowa za całokształt twórczości poetyckiej, zwią­zanej przede wszystkim z Krakowem i krakowskim folklorem (1973) Nagrody Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1975) Nagroda Państwowa II stopnia (1988)

Upamiętnienie Na Przełęczy Wyżnej pod Połoniną Wetlińską stanął pomnik upamiętniający Harasymowicza, autorstwa Piotra Potoczki, a w Krakowie, na bramie cmentarza Salwatorskiego wmurowano tablicę pamiątkowa poświęconą poecie.

W 2000 roku uchwałą Rady Miasta nazwano jego imieniem jedną z ulic w Krakowie.

Przypisy

Bibliografia

Alan Weiss, Tak jak księżyc. Poetycki żywot Jerzego Harasymowicza, Wydawnictwo Fundacji im. Tymoteusza Karpowicza, Wrocław, 2019. Ewa Stańczyk, Contact Zone Identities in the Poetry of Jerzy Harasymowicz. A Postcolonial Analysis, Oxford, Bern, Berlin, Bruxelles, Frankfurt am Main, New York, Wien, 2012. Andrzej Kaliszewski, Książę z Kraju Łagodności. (O twórczości Jerzego Harasymowicza), Wydawnictwo Literackie, Kraków, 1988. Jacek Łukasiewicz, Harasymowicz, traduit du polonais par Barbara Grzegorzewska, Varsovie [Warszawa], Agence des Auteurs et Czytelnik, 1983. [w jęz. fr.].

Linki zewnętrzne Mariusz Kubik – Jerzy Harasymowicz-poeta z kraju łagodności, „Gazeta Uniwersytecka UŚ” nr 4 (71)/styczeń 2000; Uniwersytet Śląski, Katowice

Kategoria:Jeńcy Oflagu II C Woldenberg Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji im. Kościelskich Kategoria:Laureaci Nagrody im. Stanisława Piętaka Kategoria:Laureaci Nagrody Miasta Krakowa Kategoria:Ludzie urodzeni w Puławach Kategoria:Ludzie związani z Bieszczadami Kategoria:Ludzie związani z Bieszczadzkim Parkiem Narodowym Kategoria:Ludzie związani z Półwsiem Zwierzynieckim Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Pisarze związani z Krakowem Kategoria:Polscy poeci XX wieku Kategoria:Urodzeni w 1933 Kategoria:Zmarli w 1999