Program Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej – program współfinansowany ze środków unijnych, realizowany w Polsce w latach 2007–2013. Jest to jedyny tego rodzaju program ponadregionalny w skali Unii Europejskiej. Ma na celu rozwój społeczno-gospodarczy pięciu województw Polski Wschodniej: lubelskiego, podkarpackiego, podlaskiego, świętokrzyskiego i warmińsko-mazurskiego, które w momencie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej były regionami najsłabiej rozwiniętymi w całej Unii.
Program jest krokiem na drodze do wyrównania szans rozwojowych oraz unowocześnienia wielu sfer życia Polski Wschodniej. Z jego środków (około 2,8 mld euro) dofinansowywane są przedsięwzięcia związane z rozwojem infrastruktury uczelni, wspieraniem innowacji, dostępem do Internetu w Polsce Wschodniej, rozwojem miast, budową dróg i obwodnic oraz rozwojem turystyki (patrz: osie priorytetowe). Stanowi on dopełnienie innych programów europejskich: regionalnych programów operacyjnych, które obejmują województwa, Programu Operacyjnego „Infrastruktura i Środowisko” oraz Programu Operacyjnego „Innowacyjna Gospodarka”.
Program jest realizowany w ramach Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia (NSRO) 2007–2013, inaczej Narodowej Strategii Spójności.
Historia programu W 2005 roku powstała inicjatywa utworzenia na lata 2007–2013 specjalnego funduszu dla pięciu najbiedniejszych regionów, wykazujących się najniższym PKB na mieszkańca w poszerzonej Unii Europejskiej (UE-25). Regiony te to pięć województw wschodnich. W grudniu 2005 r. Rada Europejska podjęła decyzję o przyznaniu Polsce dodatkowej kwoty z budżetu Unii Europejskiej (w wysokości 882 mln euro) dla Polski Wschodniej w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Następnie rząd RP zaproponował opracowanie specjalnego Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej.
Prace nad jego kształtem zostały powierzone Ministerstwu Rozwoju Regionalnego, które we współpracy z samorządami pięciu województw Polski Wschodniej oraz ekspertami ds. rozwoju regionalnego przygotowało projekt programu. Następnie założenia programu były szeroko konsultowane przez samorządy terytorialne, instytucje, organizacje społeczne i gospodarcze oraz środowisko naukowe z Polski Wschodniej.
Inicjatywa została zaakceptowana przez Komisję Europejską wraz z podpisaniem 2 października 2007 r. przez unijnego komisarza ds. polityki regionalnej, Danutę Hübner, decyzji o realizacji programuProgram Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej 2007–2013. Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia 2007–2011. Wersja dokumentu po zmianach zaakceptowanych uchwałą nr 94/2011 Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 2011 r. Warszawa: Wyd. Ministerstwo Rozwoju Regionalnego 2011. S. 7.. Pierwszą umowę o dofinansowanie projektu w ramach programu podpisano 6 listopada 2008 r. Projekt „Uruchomienie kompleksu naukowo-dydaktycznego ZALESIE – Regionalne centra innowacji i transferu technologii produkcji, przetwarzania oraz marketingu w sektorze rolno-spożywczym”, jest realizowany przez Uniwersytet RzeszowskiPolska Wschodnia: http://www.polskawschodnia.gov.pl/Projekty/Strony/Uruchomienie_Kompleksu_naukowo_dydaktycznego_Zalesie_Regionalne_Centra_Innowacji_i_Transferu_Technologii_Produkcji.aspx. Data dostępu: 17 października 2011 r..
Program Rozwój Polski Wschodniej realizowany jest ze środków Unii Europejskiej (Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego – EFRR) oraz krajowych środków publicznych. Pula środków przeznaczonych na Program z EFRR obejmuje kwotę ok. 2,38 mld euro, w tym ok. 992 mln euro specjalnych środków przeznaczonych decyzją Rady Europejskiej dla najbiedniejszych regionów Unii Europejskiej (UE-25). Pozostała kwota, tj. prawie 1,3 mld euro, została przyznana przez Rząd RP z ogólnej puli środków z EFRR przyznanych dla Polski. W 2011 kwota ta wzrosła do 1,395 mld euro. Wówczas po przeglądzie śródokresowym Programu Rozwój Polski Wschodniej budżet programu zasilono środkami z Krajowej Rezerwy Wykonania (62,92 mln euro) oraz z Dostosowania Technicznego (51 mln euro).
Obszar objęty programem Program obejmuje Polskę Wschodnią, czyli obszar pięciu województw: lubelskiego, podkarpackiego, podlaskiego, świętokrzyskiego i warmińsko-mazurskiego. W momencie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej pięć województw Polski Wschodniej było najbiedniejszymi regionami w całej Unii. Na podstawie badania Eurostat z 2002 r. uznano je za regiony o najniższym poziomie PKB na mieszkańca w Unii Europejskiej. Program jest odpowiedzią na potrzebę rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej. Zapobiega utrzymywaniu się peryferyjnej roli tego makroregionu.
Beneficjenci programu Większość projektów w programie Rozwój Polski Wschodniej to duże inwestycje uczelni, miast i samorządów Polski Wschodniej wpisane na Listę projektów indywidualnychPolska Wschodnia: http://www.polskawschodnia.gov.pl/Dokumenty/Strony/Dokumenty.aspx. Data dostępu: 19 października 2011 r., czyli listę najważniejszych przedsięwzięć, których realizacja jest niezwykle istotna z punktu widzenia rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej. Na te projekty środki zarezerwowano już na etapie tworzenia programu (ok. 90% pieniędzy z programu). Pozostałą część przeznaczono na otwarte konkursy o dofinansowanie projektów, w których mogą brać udział m.in. jednostki samorządowe, instytucje otoczenia biznesu i innowacji, przedsiębiorcy, czy inne ważne dla rozwoju regionu instytucje. Do beneficjentów programu należąPolska Wschodnia: http://www.polskawschodnia.gov.pl/wstepdofunduszyeuropejskich/strony/beneficjenci.aspx. Data dostępu: 19 października 2011 r.: szkoły wyższe; jednostki samorządu terytorialnego oraz związki i stowarzyszenia z ich udziałem; jednostki naukowe, w tym podstawowe jednostki organizacyjne szkół wyższych; jednostki badawczo-rozwojowe, w tym jednostki Polskiej Akademii Nauk; przedsiębiorcy; organizacje pozarządowe; Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad; instytucje ważne dla regionów z punktu widzenia rozwoju regionalnego, w tym: a) urzędy statystyczne, biura planowania przestrzennego; b) organizacje turystyczne; instytucje otoczenia biznesu i innowacji (fundacje i agencje rozwoju regionalnego i lokalnego, kluby biznesu, centra obsługi inwestora, izby gospodarcze, centra transferu technologii, parki technologiczne, parki przemysłowe; inkubatory przedsiębiorczości); Instytucja Zarządzająca Programem oraz Instytucja Pośrednicząca i inne instytucje wyznaczone do wdrażania programu (patrz: Instytucje realizujące Program Rozwój Polski Wschodniej); organy administracji rządowej.
Cele Nadrzędnym celem programu jest „przyspieszenie tempa rozwoju społeczno-gospodarczego Polski Wschodniej w zgodzie z zasadą zrównoważonego rozwoju”Program Rozwój Polski Wschodniej. Działania i efekty. Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego 2011. S. 1.. Zgodnie z założeniami programu następuje także realizacja celów szczegółowych, takich jakPortal Funduszy Strukturalnych: http://www.funduszestrukturalne.gov.pl/NSS/programy/krajowe/PORPW/. Data dostępu: 19 października 2011 r.:
stymulowanie rozwoju konkurencyjnej gospodarki opartej na wiedzy, zwiększenie dostępu do Internetu szerokopasmowego w Polsce Wschodniej, rozwój wybranych funkcji metropolitalnych miast wojewódzkich, poprawa dostępności i jakości powiązań komunikacyjnych województw Polski Wschodniej, zwiększenie roli zrównoważonej turystyki w gospodarczym rozwoju makroregionu, optymalizacja procesu wdrażania Programu Rozwój Polski Wschodniej.
Cel główny wynika z priorytetów Strategii Rozwoju Kraju 2007–2013Ministerstwo Rozwoju Regionalnego – Strategia Rozwoju Kraju 2007–2013: https://web.archive.org/web/20111116202121/http://www.mrr.gov.pl/rozwoj_regionalny/poziom_krajowy/strategia_rozwoju_kraju_2007_2015/Strony/srk_0715.aspx. Data dostępu: 19 października 2011 r. oraz celów NSRO 2007–2013. Odpowiada on na wyzwania Strategii Lizbońskiej i Strategicznych Wytycznych Wspólnoty dotyczących przede wszystkim tworzenia warunków dla wzrostu konkurencyjności gospodarki opartej na wiedzy i przedsiębiorczości oraz poprawy poziomu spójności społecznej, gospodarczej i przestrzennej.
Dziedziny objęte dofinansowaniem Nauka i innowacje – program wspiera rozwój uczelni, wyposażenie w nowoczesny sprzęt badawczy i komputerowy, a w efekcie stworzenie kadry wykwalifikowanych pracowników na najwyższym poziomie. Przyczynia się do rozwoju firm i tworzy warunki do lepszego wykorzystania nowoczesnych, innowacyjnych technologii za sprawą stworzonych parków naukowo-technologicznych. Internet – z pieniędzy programu powstaje sieć szerokopasmowego Internetu, dzięki czemu będzie możliwość łatwiejszego dostępu do sieci w każdej gminie Polski Wschodniej, także na obszarach trudnodostępnych. Rozwój miast – z programu finansowane są nowoczesne, ekologiczne autobusy, trolejbusy i tramwaje, modernizowane są główne ulice i skrzyżowania, budowane parkingi, zatoczki autobusowe, chodniki, usprawniane systemy zarządzania ruchem oraz systemy informacji pasażerskiej. Powstają również obiekty targowe, kongresowe i konferencyjne. Budowa dróg i obwodnic – ważnych zarówno dla Polski Wschodniej, jak i całego kraju. Turystyka – z programu finansowane są działania promujące Polskę Wschodnią jako miejsce aktywnego wypoczynku. Budowana jest trasa rowerowa biegnąca przez 5 województw Polski WschodniejProgram Rozwój Polski Wschodniej. Działania i efekty. Dz. cyt. S. 1..
Podział Programu Rozwój Polski Wschodniej na osie Dziedziny wsparcia zwane są osiami priorytetowymi. Osie określają dziedziny szczególnie ważne dla rozwoju Polski Wschodniej. Dzielą się one na działania, które wyznaczają szczegółowe zakresy projektów, objętych dofinansowaniem unijnym.
Oś priorytetowa I: Nowoczesna gospodarka I.1. Infrastruktura uczelni I.2. Infrastruktura inżynierii finansowej (wcześniejsza nazwa: Wsparcie powstawania i dokapitalizowanie instrumentów inżynierii finansowej) I.3. Wspieranie innowacji I.4. Promocja i współpraca
Oś priorytetowa II: Infrastruktura społeczeństwa informacyjnego II.1. Sieć szerokopasmowa Polski Wschodniej
Oś priorytetowa III: Wojewódzkie ośrodki wzrostu III.1. Systemy miejskiego transportu zbiorowego III.2. Infrastruktura turystyki kongresowej i targowej
Oś priorytetowa IV: Infrastruktura transportowa IV.1 Infrastruktura drogowa
Oś priorytetowa V: Zrównoważony rozwój potencjału turystycznego opartego o warunki naturalne V.1. Promowanie zrównoważonego rozwoju turystyki V.2. Trasy rowerowe
Oś priorytetowa VI: Pomoc techniczna VI.1. Wsparcie procesu wdrażania oraz promocja programu
Oś priorytetowa I: Nowoczesna gospodarka
W ramach osi priorytetowej I wspierane są przedsięwzięcia, które wpływają na zwiększenie atrakcyjności gospodarczej i inwestycyjnej województw Polski Wschodniej. W ramach osi są realizowane projekty w zakresie: poprawy infrastruktury edukacyjnej uczelni o najwyższym standardzie i potencjale naukowym; budowy i rozbudowy parków przemysłowych, parków technologicznych, inkubatorów technologicznych, Centrum doskonałości, centrów transferu technologii, ośrodków innowacji, laboratoriów badawczych. Oprócz tego wsparcie obejmuje projekty dotyczące przygotowania terenów pod inwestycje produkcyjne oraz sferę nowoczesnych usług. Przedsięwzięcia te mają zasięg ponadregionalny, mający na celu budowanie stałych platform współpracy (gospodarczej, naukowej, administracyjnej etc.) w oparciu o wykorzystanie najlepszych praktyk (best practices). Prowadzone są również działania, zmierzające do poprawy dostępu przedsiębiorstw (szczególnie sektora przedsiębiorstw małych i średnich) do zewnętrznych form finansowania – te działania polegają na wzmacnianiu systemu funduszy pożyczkowych i poręczeniowych. Dodatkowo w ramach osi realizowany jest projekt promocji gospodarczej Polski Wschodniej. Zintegrowana promocja województw wschodnich ma na celu przedstawienie Polski Wschodniej jako miejsca atrakcyjnego pod względem gospodarczym i inwestycyjnym na szczeblu ponadregionalnym, a także międzynarodowym.