4 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej Lekkiej (4 paplot. lek.) – oddział artylerii przeciwlotniczej Polskich Sił Zbrojnych.
Formowanie i zmiany organizacyjne
Organizacja 2 pułku artylerii przeciwlotniczej W grudniu 1943, w składzie 2 Dywizji Grenadierów Pancernych (kadrowej) zorganizowany został 2 pułk artylerii przeciwlotniczej lekkiej. W maju 1944 pułk został zlikwidowany z wyjątkiem I dywizjonu, który włączono w skład 3 Pułku Artylerii Motorowej. I dywizjonem 2 paplot. włączonym w skład 3 pam dowodził kpt. Michał Dżugaj. Wobec napływu dużej ilości szeregowych grupy specjalnej, to jest Polaków służących wcześniej w armii niemieckiej, którzy dostali się do niewoli alianckiej po inwazji we Francji, rozpoczęto rozwijanie jednostek dotychczas skadrowanych i formowanie nowych.
Rozkazem dowódcy Dywizji Grenadierów Pancernych z 2 stycznia 1945 I dywizjon 2 paplot. został poddany reorganizacji i przemianowany na 2 pułk artylerii przeciwlotniczej. Składał się z dowództwa pułku z podległymi mu bezpośrednio: drużyną dowódcy pułku z 24 szeregowymi, plutonu zwiadowców z 1 oficerem i 61 szeregowymi, plutonu łączności z 1 oficerem i 5 szeregowymi. W skład pułku wszedł dotychczasowy I dywizjon (drużyna dowódcy, 1, 2, 3 baterie), nowo zorganizowany II dywizjon (drużyna dowódcy, szkoła podoficerska z 3 plutonami szkolnymi). Dowództwo pułku objął mjr Olgierd Eminowicz, a dowódcami dywizjonów byli I - kpt. Michał Dżugaj i II - kpt. Stefan Dąbrowski. Stan osobowy pułku 19 oficerów, 544 szeregowych. Uzbrojenie pułku 13 karabinów, 14 pm Sten, 2 lkm Bren, 8 armat 20 mm Polsten, 4 armaty 40 mm Bofors. Wyposażony w 2 motocykle, 1 samochód 15 cwt i 3 samochody ciężarowe 3 t. Pułk stacjonował w Gullane.
W pułku brakowało instruktorów i specjalistów, ze względu na to wysłano wybranych szeregowych na kursy poza pułkiem oraz uruchomiono kursy w pułku. Stan osobowy pułku to 95% szeregowych wywodzących się Polaków uprzednio służących w armii niemieckiej, którzy dostali się do niewoli wojsk alianckich we Francji, Belgii i Holandii. 6 stycznia przybyło do pułku na przeszkolenie 76 szeregowych, z tego 11 do szkoły podoficerskiej w II dywizjonie. Szeregowi ci przybyli z zawiązków dla pułku artylerii przeciwlotniczej I Korpusu. Pod koniec stycznia 1945 roku do pułku przybyła grupa oficerów. Oficerowie ci objęli funkcje zastępcy dowódcy I dywizjonu oraz dowódców 2, 3, 4 baterii oraz od 20 stycznia stanowisko zastępcy dowódcy pułku objął mjr Stefan Sztukowski. W styczniu uruchomiono kursy: puszkarzy i sanitarny. Od 27 stycznia rozpoczęto formowanie w składzie I dywizjonu 4 baterii. 28 stycznia odbyła się przysięga nowo wcielonych żołnierzy 2 pułku artylerii przeciwlotniczej oraz dywizyjnej kompanii saperów i zaopatrywania. Łącznie przysięgę złożyło 560 szeregowych.
Do pułku sukcesywnie przybywali szeregowi i oficerowie oraz przybywał sprzęt, w tym uzbrojenie i pojazdy mechanicznie. Na 1 lutego 1945 w pułku służyło: w dowództwie pułku 5 oficerów i 46 szeregowych, w I dywizjonie 7 oficerów 307 szeregowych, w II dywizjonie 8 oficerów 272 szeregowych. Uzbrojeni byli w 88 karabinów, 32 pm Sten, 2 lkm Bren, 17 rewolwerów, 11 pistoletów sygnałowych, 13 armat plot. 20 mm Polsten, 18 armat 40 mm Bofors. Pojazdy motorowe: 20 motocykli BSA 250, 18 ciągników Bedford, 13 ciągników Chevrolet 15-cwt, 1 samochód Hillman, 1 Ford 15-cwt, 2 Bedford 15-cwt, 11 Chevrolet 3 t i jedna przyczepka wodna. Na początku lutego pułk otrzymał uprawnienia oddziału gospodarczego. 12 lutego 1945 do pułku przybyło 13 oficerów frontowych z 1 pułku artylerii przeciwlotniczej lekkiej 1 Dywizji Pancernej. Objęli funkcje dowódców pododdziałów i oficerów młodszych w bateriach, oraz specjalistów w dywizjonach i dowództwie pułku. Dodatkowo przybywali do pułku oficerowie, którzy zostali ranni na froncie po wyjściu ze szpitali. 15 lutego 2 paplot. przeniesiono na kwatery w rejon Dundee: dowództwo pułku z plutonem zwiadowczym i I dywizjon do Tayport, II dywizjon do Buddon Camp, Monifieth. Na mocy rozkazu z 15 lutego 1945 Szefa Sztabu Naczelnego Wodza Dywizja Grenadierów Pancernych została przemianowana na 4 Dywizję Piechoty. 2 pułk artylerii przeciwlotniczej przemianowano na 4 pułk artylerii przeciwlotniczej lekkiej.
Przeformowanie i organizacja 4 pułku artylerii przeciwlotniczej lekkiej Pod koniec lutego 1945 rozpoczęto organizację III dywizjonu zakwaterowanego w Barry Links, zawiązek stanowił jeden oficer i 64 szeregowych. Na dzień 1 marca 1945 w dowództwie pułku pełniło służbę 7 oficerów i 73 szeregowych, w I dywizjonie 15 oficerów i 379 szeregowych, w II dywizjonie 14 oficerów i 284 szeregowych, a w III dywizjonie 1 oficer i 64 szeregowych. Oprócz dotychczas posiadanych armat przybyło 6 dział 40 mm samobieżnych 402 SP. W marcu przybyło do pułku 86 szeregowych i rozpoczęto dalszą organizację III dywizjonu. Wyznaczono dowódców 9, 10, 11 i 12 baterii, a w II dywizjonie 6 i 8 baterii, podjęto organizację wymienionych baterii. Ustalono, że baterie 4, 8 i 12 w każdym dywizjonie wyposażone będą w armaty 20 mm Polsten. 19 marca z pułku odeszło 28 szeregowych do zawiązków organizowanego 11 pułku artylerii przeciwlotniczej lekkiej i z tego powodu zredukowano szkołę podoficerską do dwóch plutonów. 1 kwietnia 1945 stan ewidencyjny pułku wynosił 39 oficerów i 1049 szeregowych. 4 paplot.l. uzbrojony był w 12 armat 20 mm Polsten, 24 armaty 40 mm Bofors - holowane i 12 dział samobieżnych 40 mm SP. Po 1 kwietnia rozpoczęła się organizacja 5 i 7 baterii.
Pod koniec kwietnia 1945 z drużyny dowódcy pułku i komórek organizacyjnych podległych bezpośrednio dowódcy pułku zorganizowano baterię dowodzenia, której dowództwo objął mjr Stanisław Krzywobłocki, a z drużyn dowódców dywizjonów zorganizowano plutony dowodzenia dywizjonów. 1 maja 1945 stan ewidencyjny pułku to 44 oficerów i 1137 szeregowych. Uzbrojenie plot. pułku to 13 armat 20 mm, 36 armat 40 mm Bofors ciągnionych i 18 dział samobieżnych 40 mm typ 402 SP. 3 maja podczas obchodów święta I dywizjon wystąpił na defiladzie w szyku motorowym. 7 maja odbyła się przysięga żołnierzy pułku powołanych w ostatnim czasie, którzy dotychczas nie służyli w WP. 11 maja 1945 I dywizjon dyslokowano do obozu wojskowego w Midie Greigie w rejonie Dundee. 16 czerwca 1945 Naczelny Wódz gen. dyw. Tadeusz Bór-Komorowski w towarzystwie dowódcy Jednostek Wojska w Wielkiej Brytanii gen. dyw. Janusza Głuchowskiego, dowódcy I Korpusu gen. dyw. Stanisława Maczka i dowódcy 4 DP płk. dypl. Kazimierza Glabisza oraz dowódcy Artylerii Dywizyjnej 4 DP płk. Eugeniusza Luśniaka.
Oddział miał osiągnąć gotowość bojową do 1 czerwca 1945. W walkach na froncie nie wziął udziału. Oficerowie wywodzili się z I Korpusu Polskiego, a w szczególności 37 z nich miało za sobą służbę w 1 pułku artylerii przeciwlotniczej lekkiej 1 Dywizji Pancernej, kilku z pułków artylerii przeciwlotniczej II Korpusu Polskiego, a żołnierze w około 95% z Polaków przymusowo wcielonych do Wehrmachtu i organizacji Todta. W okresie od stycznia 1945 przystąpiono do intensywnego szkolenia żołnierzy przewidzianych do formowania 2 paplot. 3 stycznia jeszcze w ramach 2 paplot. powołana szkołę podoficerską w sile trzech plutonów i 122 elewów. W dniu 20 lutego powołano kurs kierowców samochodowych o stanie 80 żołnierzy, 9 marca kurs działonowych, 16 kwietnia kurs puszkarzy z 9 kursantami. 23 kwietnia powołano drugi kurs kierowców z 75 kursantami. W kwietniu stan osobowy pułku odbył ostre strzelanie z broni ręcznej. 4 maja zaczął działać kurs sanitarny, a 17 maja trzeci kurs kierowców dla 75 kursantów. Od 22 maja rozpoczęto kurs jazdy na motocyklach dla 24 kursantów. 11 czerwca rozpoczęto czwarty kurs kierowców dla 3 oficerów i 87 szeregowych. W okresie od 24 czerwca do 7 lipca 4 paplot. odbył ostre strzelania na poligonie Barrow Head osiągając pełną gotowość bojową do działań bojowych.
Stan etatowy pułku, to 52 oficerów i 1027 szeregowych. Pod koniec czerwca 1945 pułk zdał armaty 20 mm Polsten, a w lipcu 1945 baterie 4, 8 i 12 zostały rozwiązane. Pod koniec sierpnia 1945 roku 4 paplot.l został dyslokowany do Alyth (hrabstwo Perthshire), a I dywizjon do Alyth. W sierpniu 1945 rozpoczęto naukę języka angielskiego. Prowadzono kursy rolnicze, kupieckie i mechaniczne. We wrześniu zgłosiła się pierwsza grupa na powrót do Polski 2 oficerów i 243 szeregowych pułku, w październiku 16 szeregowych, w styczniu 1946 72 szeregowych, a w lutym 1946 kolejnych 159 szeregowych. 21 stycznia 1946 4 paplot.l przeszedł do obozu w Dallachy Camp (hrabstwo Morayshire), gdzie zgrupowano całą artylerię 4 DP. W kwietniu i maju 1946 wyjechało do obozu repatriacyjnego następnych 59 szeregowych. Jeden z działonów odbył pokazowe działoczyny dla brytyjskiej szkoły kadetów. 1 lipca 1946 w pułku pełniło służbę 50 oficerów i 612 szeregowych. W lipcu kolejnych 29 szeregowych odeszło do obozu repatriacyjnego. Część żołnierzy odeszło na kursy i szkolenia, utworzono z żołnierzy dwie kompanie pionierów i grupę roboczą. Jedna z kompanii pionierów wyjechała do prac na wyspę Orkney na Szetlandach. W sierpniu 1946 pułk zdał całą broń ręczną i uzbrojenie artyleryjskie. Żołnierze pułku otrzymali broszury informacyjne i propozycję wstąpienia do PKPiR. 14 października 1945 dywizjony przeformowano w baterie i odtąd 4 pułk składał się z baterii dowodzenia i trzech baterii artylerii plot.
10 marca 1947 płk Eugeniusz Luśniak rozkazał, z oddziałów artylerii dywizyjnej 4 DP, zorganizować Jednostkę Nr 4 PKPR (ang. Unit Nr 4 P.R.C.). Żołnierze pułku wcieleni zostali do 4 Pułku Artylerii Przeciwpancernej. Likwidacja 4 paplot.l zakończona została 14 marca 1947.
Z dniem 15 sierpnia 1996 tradycje 4 Pułku Artylerii Przeciwlotniczej Lekkiej przyjął 4 Zielonogórski Pułk Przeciwlotniczy w Czerwieńsku. Obsada personalna
Obsada personalna 2 paplot.l. od 2 stycznia do 15 lutego 1945 dowództwo pułku
dowódca pułku - mjr Olgierd Eminowicz zastępca dowódcy - mjr Stefan Sztukowski (od 20 I 1945) adiutant pułku - por. Zenon Lebelt oficer zaopatrzenia - ppor. Zeno Zacharski oficer materiałowy - ppor. Władysław Janik oficer techniczny - ppor. Borys Jakowlew (od 12 II 1945) lekarz pułku - ppor. lek. Marian Gliński kapelan - ks. kpl. Stanisław Zalewski dowódca plutonu zwiadu - ppor. Zbyszko Lesiak, ppor. Jerzy Koch (od 12 II 1945) dowódca plutonu łączności - ppor. Eustachy Harwanko dowódca I dywizjonu - kpt. Michał Dżugaj zastępca dowódcy - por. Aleksander Pastewski (od 20 I 1945) dowódca 1 baterii - ppor. Wiktor Magiera dowódca 2 baterii - ppor. Zygmunt Faber, por. Zbigniew Idzik (od 20 I 1945), ppor. Tadeusz Bakanowski (od 12 II 1945) dowódca 3 baterii - ppor. Jan Handke, ppor. Eugeniusz Wojciechowski (od 20 I 1945) dowódca 4 baterii - por. Hieronim Krzemień dowódca II dywizjonu (i komendant szkoły podoficerskiej) - kpt. Stefan Dąbrowski zastępca dowódcy - por. Eugeniusz Kostelecki I pluton szkolny - ppor. Jan Kaczmarek II pluton szkolny - ppor. Władysław Wyhowski III pluton szkolny - ppor. Stefan Turski
Obsada personalna 4 paplot.l. od 15 lutego 1945 wraz ze zmianami dowództwo pułku: dowódca pułku – ppłk Olgierd Eminowicz zastępcy dowódcy pułku mjr Stefan Sztukowski (XII 1944 – 5 VI 1945) mjr Michał Dżugaj (od 6 VI 1945) mjr Borys Godunow (od 14 X 1946) adiutant pułku – kpt. Zenon Lebelt oficer zaopatrywania - por. Jan Kaczmarek oficer łączności - ppor. Błażej Popiołek lekarz pułku - por. lek. Marian Gliński kapelan - ks. kpl. Stanisław Zalewski dowódca baterii dowodzenia - mjr Stanisław Krzywobłocki
dowódca I dywizjonu – mjr Michał Dżugaj (do 5 VI 1945), kpt. Eugeniusz Kostelecki (6 VI 1945-28 IX 1945), por. Zbigniew Idzik (od 29 IX 1945) zastępca dowódcy dywizjonu – por. inż. Aleksander Pastawski (do 27 IV 1945), kpt. Eugeniusz Kostelecki (28 IV-6 VI 1945), por. Zbigniew Idzik (6 VI-28 IX 1945), por. Wojciech Łodziński (od 29 IX 1945) dowódca 1 baterii – ppor. Tadeusz Bakanowski dowódca 2 baterii – por. Zygmunt Faber dowódca 3 baterii – por. Jan Handke, por. Mieczysław Wartalski (8 III 1945)