Alojzy Nagel (kasz. Alosz Nôdżel, ur. 26 maja 1930 w Kielnie k. Wejherowa, zm. 19 lipca 1998 w Gdyni) – kaszubski poeta i prozaik, autor opowiadań dla dzieci i wspomnień.

Życiorys Urodził się 26 maja 1930 r. w Kielnie w ówczesnym powiecie morskim, w rodzinie krawca Leona i Gertrudy Naglów. Był środkowym z trojga rodzeństwa; miał dwie siostry. Jego ojciec stracił rękę na froncie I wojny światowej i otrzymywał pokaźną rentę z Niemiec. Matka również była krawcową. Od 1937 r. uczęszczał do polskiej szkoły powszechnej w Kielnie, którą – już jako szkołę niemiecką – ukończył w 1944 r.

Podczas okupacji niemieckiej jego rodzina ukrywała uciekiniera z obozu. W 1943 r. stracił matkę, która zmarła na serce, a w styczniu 1945 r. – ojca, zastrzelonego w czasie działań wojennych. Pod koniec wojny mieszkał w Miszewie. Opiekowała się nim siostra matki Wanda Hallmann (1907–1951), którą upamiętnił potem we wspomnieniach.

Po wojnie pracował przy odbudowie kościoła w Kielnie, a w 1947 r. zaczął naukę w gimnazjum i liceum ogólnokształcącym księży werbistów w Górnej Grupie k. Grudziądza. W 1950 r., chcąc uniknąć wojska, wstąpił do zakonu w Pieniężnie k. Olsztyna i zaczął studiować teologię. W 1952 r. wystąpił z zakonu z powodu słabego zdrowia i problemów ze słuchem. Po śmierci ciotki wrócił do Kielna, gdzie mieszkał w biedzie w rozpadającym się domku przy kościele. W 1953 r. do pisania utworów kaszubskich nakłonił go Lech Bądkowski, gdy należał do Gdańskiego Koła Młodych przy Związku Literatów Polskich. Pierwsze utwory Alojzego Nagla drukowały „Rejsy” w latach 1953–1957: „Lës i wilk”, „Kur”, „Uparty Michôł”, „Smutno-nôsmutniej”, „Kochôm”. Pracował w kilku różnych instytucjach i przedsiębiorstwach, najczęściej jako pracownik niewykwalifikowany, ale w 1958 r. był referentem działu zakupów w gminnej spółdzielni w Szemudzie. Z powodu postępującej głuchoty przeniósł się do domu opieki w Pucku, a później w Wejherowie, gdzie miał podstawowe utrzymanie. W 1966 r. zdał eksternistycznie maturę, a w 1967 r. podjął pracę w księgarni. Pracował też w spółdzielni inwalidów. Miał tzw. trzecią grupę inwalidztwa. Rodziny nigdy nie założył. W 1983 r. przeszedł na emeryturę. W związku z trudną sytuacją materialną wstąpił po stanie wojennym do kontrolowanego przez nowe władze Związku Literatów Polskich. Krótko mieszkał w rodzinnym Kielnie, a lata od 1986 r. spędził w Gdyni w domu „Za falochronem” w dzielnicy Witomino-Radiostacja. Jego 65. urodziny były okazją do oddania mu choć w części należnego hołdu. Nagel otrzymał wtedy m.in. Nagrodę literacką wojewody gdańskiego (którym był Maciej Płażyński) za rok 1994. W maju 1995 r. w Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie zorganizowano wystawę „Alojzy Nagel – życie i twórczość” oraz obchody ku czci twórcy, na których A. Nagel był obecny. W ostatnich latach życia miał poważne problemy ze zdrowiem i stale przebywał w ośrodku w Chwarznie. Tam zmarł 19 lipca 1998 r. Pochowany został 23 lipca 1998 r. w Kielnie. W pierwszą rocznicę śmierci Gmina Szemud i Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie ufundowało okazały nagrobek poecie.

Twórczość Alojzy Nagel zaczął pisać dość wcześnie, bo już w szkole, i w dwóch językach: po polsku i łacinie. Za namową Lecha Bądkowskiego zaczął pisać po kaszubsku. Trafił do Koła Młodych przy gdańskim oddziale ZLP, a w 1953 r. zadebiutował jako poeta w „Dzienniku Bałtyckim”, gdzie wydrukował kilka rymowanych kaszubskich bajek z morałem. Publikował w takich pismach jak: „Kamena”, „Kaszëbë”, „Litery”, „Gromada – Rolnik Polski”, „Biuletyn Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego” czy „Pomerania”. W połowie lat 60. wstąpił do Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie. W „Pomeranii” pisywał też kaszubskie felietony pod pseudonimem. Wiele jego wierszy ukazało się w rozmaitych antologiach, było też tłumaczonych na kilka języków, m.in. na niemiecki, i opatrywanych muzyką.

W 1968 r. Nagel otrzymał wejherowską Nagrodę Remusa, a w 1970 r. ukazał się pierwszy samodzielny tom jego wierszy pt. „Procem nocë”, zawierający 30 utworów. Nazwisko autora na stronie tytułowej podano jako „Nagiel”; podobne rozbieżności można znaleźć też np. w prasie. Wydano 600 egzemplarzy tej książeczki, wznowionej też po śmierci autora. Przygotował ją Wojciech Kiedrowski, który inaugurował wtedy działalność wydawnictwa ZK-P. W tym samym roku Nagel został członkiem ZLP i otrzymał nagrodę Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku. Obszerny tom wierszy Nagla przygotował i wydał w 1971 r. Leon Roppel. Jego tytuł, „Cassubia fidelis”, czyli „Kaszuby wierne” (w domyśle: Polsce), był koncesją na rzecz polonocentrycznych poglądów redaktora, który również opatrzył książkę posłowiem. Siłami dwóch instytucji i z pomocą Jerzego Kiedrowskiego wydano 1000 sztuk tej książki. W 1975 r. ogłosił jeszcze skromny tom refleksyjnych wierszy „Astrë” (27 utworów w wyborze Bolesława Faca, 1000 egz. nakładu), dedykowany Alesiowi Trojanowskiemu z Białorusi. Potem zaczął pisać dla dzieci.

W 1977 r. ukazał się tom krótkich bajek dla dzieci Nagla pt. „Nënka Roda i ji dzôtczi”, poprzedzony wierszem „Nie zabôczta”, z ilustracjami Gerarda Dziecielskiego (2000 egz.), a w 1979 r. następny, większy, pt. „Cëdowny wzérnik”, też z ilustracjami G. Dziecielskiego (2000 egz.). Pierwszy z nich przetłumaczyła Izabella Trojanowska i ukazał się on jako „Matka Przyroda i jej dzieci” w 1981 r. w nakładzie 100 tys. egzemplarzy i z ilustracjami Jana Miśka. Nagel opublikował jeszcze dwa tomy dla dzieci: poetycki „Szadi Władi” (1983) i prozatorski „Dzéwczę i krôsnięta” (1988), z ilustracjami Małgorzaty Marczak, który zawierał 45 bajek i którego nakład wyniósł 2000 egz. Szybko ukazało się jego polskie tłumaczenie, również autorstwa I. Trojanowskiej i w identycznej szacie graficznej, pt. „Dziewczynka i krasnoludki”, opublikowane w 40-tysięcznym nakładzie.

Pod koniec życia Nagel wrócił do poważnej liryki i w 1992 r. ogłosił niewielki refleksyjny tom wierszy religijnych pt. „Otemknij dwiérze”, zredagowany przez Stanisława Pestkę i dedykowany bp. Andrzejowi Śliwińskiemu (2000 egz.). Twierdził, że tematy, które w nim porusza, są trwałe i nieprzemijające. W 1993 r. ogłosił – w niewielkim nakładzie 99 sztuk, skromnej poligrafii i w redakcji Stanisława Jankego – wspomnienia z dzieciństwa pt. „Świecka apostołka Wanda Hallmann”, skupione na osobie ciotki – opiekunki autora. Tłumaczył też Nowy Testament na język kaszubski. Publikował w prasie i periodykach, wiele wierszy, zwłaszcza okolicznościowych, rozdał. Miał widoczną łatwość tworzenia. Mimo głuchoty udzielał się towarzysko i oficjalnie (nosił aparat). Krytykował m.in. bieżące życie polityczne, które skłoniło go też do napisania wspomnianych wierszy religijnych. W 1995 r. wręczono mu kaszubskie wyróżnienie – Srebrną Tabakierę Abrahama – przyznawane przez gdyński oddział ZK-P, organizacji, którą poeta krytykował za niedostateczną kaszubskość.

Krytycy i recenzenci, m.in. Tadeusz Bolduan, Jan Drzeżdżon, Bolesław Fac i Stanisław Janke, podkreślają liryczność poezji Alojzego Nagla, jej lapidarność i prostotę. Jego wiersze są często lakoniczne, ale pełne uczuć, melancholii, a nawet pesymizmu. W formie są raczej klasyczne, zwrotkowe i rymowane, nie ma w nich eksperymentowania ani przesady. Pisane są w mowie rodzimej autora, czyli gwarze okolic Kielna. Za to w twórczości dla dzieci Nagel jest pogodnym i dowcipnym poetą i bajkopisarzem. Właśnie jego utwory dla dzieci pojawiają się ostatnio we wznowieniach oraz także w podręcznikach języka kaszubskiego. W 1997 r. siłami dwóch instytucji i przy wsparciu Gminy Szemud oraz Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie wydano też wybór (28 wierszy) „poważnej” poezji A. Nagla pt. „Nie spiéwôj pùsti nocë”, pod redakcją S. Jankego, z ilustracjami J. Miśka i w zmodyfikowanej pisowni. W 1999 r. wznowiono pierwszy tom jego poezji, czyli „Procem nocë”, poprawiony, w uwspółcześnionej pisowni i z krótkim życiorysem autora. W rękopisie pozostały m.in. jego wspomnienia pt. „Moje żëcé”, przechowywane w MPiMK-P.

Publikacje Procem nocë, Wyd. ZK-P, Gdańsk 1970, Oficyna Czec, Gdańsk 1999. Cassubia fidelis, Wyd. Wydział Kultury Prezydium WRN w Gdańsku i Gdańskie Towarzystwo Przyjaciół Sztuki o/Wejherowo, Gdańsk-Wejherowo 1971. Astrë, Wyd. ZK-P, Gdańsk 1975. Nënka Roda i ji dzôtczi, Wyd. ZK-P, Gdańsk 1977. Cëdowny wzérnik, Wyd. ZK-P, Gdańsk 1979. Matka Przyroda i jej dzieci. Bajki kaszubskie, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1981. Szadi Władi, Wyd. ZK-P, Gdańsk 1983. Dzéwczę i krôsnięta, Wyd. ZK-P, Gdańsk 1988. Dziewczynka i krasnoludki, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1988. Otemknij dwiérze, Wydawnictwo Diecezjalne, Pelplin 1992. Świecka apostołka Wanda Hallmann, Wyd. RWK Gdańsk 1993. Nie spiéwôj pùsti nocë. Wierztë wëbróné, Wyd. Instytut Kaszubski i „Pomerania”, Gdańsk 1997.

Udział w antologiach (ważniejsze pozycje) Wieś tworząca. IV antologia współczesnej poezji chłopskiej, Lublin 1970. Pogłosy ziemi. Antologia współczesnej ludowej poezji religijnej, Wyd. PAX, Warszawa 1971. Kaschubische Anthologie, wyd. Otto Sagner Verlag, München 1973. Modra struna. Antologia poezji kaszubskiej, Wydawnictwo Morskie, Gdynia-Gdańsk 1973 (15 utworów). Drëszny spiewë. Pieśni przyjaciół. Песни дружбы, Wyd. Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie i ZK-P o/Wejherowo, Wejherowo 1977 (łącznie 8 utworów w wersjach oryginalnych i tłumaczeniach). Swięti dzél dësze, Wyd. ZK-P, 1981. W. Kirstein (red.),Kaszëbsczié kolędë ë godowé spiéwë, Wyd. ZK-P, Gdańsk 1982. J. Drzeżdżon, Współczesna literatura kaszubska 1945–1980, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1986 (Trudna droga kaszubska, wspomnienia). R. Wosiak-Śliwa, M. Cybulski, Kaszubski język literacki. Podręcznik dla lektoratów, Gdańsk 1992. Mësla dzecka. Antologiô kaszëbsczich wiérztów dlô dzôtków i młodzëznë, Wyd. Rost, Banino 2001 (19 utworów). Dzëczé gãsë. Antologiô kaszëbsczi pòezji, Wyd. Region, Gdynia 2004 (7 utworów).

Odznaczenia

Złoty Krzyż Zasługi (1987) Srebrny Krzyż Zasługi Medal Stolema (1972)

Upamiętnienie W Kielnie istnieje ulica Alojzego Nagla, natomiast w pobliskim Nowym Dworze Wejherowskim 26 maja 2003 r. jego imię nadano szkole podstawowej. Otrzymała ona sztandar, a Wiesława Witosława Frankowska skomponowała hymn szkoły do kaszubskiego tekstu jej Patrona.

Przypisy

Bibliografia

F. Neureiter, Geschichte der Kaschubischen Literatur, wyd. Otto Sagner Verlag, München 1978, 1991. R. Ostrowska, I. Trojanowska, Bedeker kaszubski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1974, 1979. F. Neureiter, Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1982. J. Drzeżdżon, Współczesna literatura kaszubska 1945–1980, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1986. T. Bolduan, Nowy bedeker kaszubski, Wyd. Polnord Oskar, Gdańsk 1997, 2002. J. Treder i in., Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów, Wyd. M. Rożak, Gdańsk 1999 (życiorys). Mësla dzecka. Antologiô kaszëbsczich wiérztów dlô dzôtków i młodzëznë, Wyd. Rost Banino 2001 (życiorys). Dzëczé gãsë. Antologiô kaszëbsczi pòezji, Wyd. Region Gdynia 2004 (życiorys). W.W. Frankowska i in., Muzyka Kaszub. Materiały encyklopedyczne, Oficyna Czec, Gdańsk 2005. Lew – Stolem – Budziciel. Wojciechowi Kiedrowskiemu na 70. urodziny, Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, Wejherowo 2007

Linki zewnętrzne.

Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa) Kategoria:Kaszubscy pisarze Kategoria:Kaszubscy poeci Kategoria:Kaszubscy tłumacze Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Pisarze języka kaszubskiego Kategoria:Pisarze polskojęzyczni Kategoria:Pisarze związani z Gdynią Kategoria:Pisarze związani z Wejherowem Kategoria:Twórcy literatury dziecięcej i młodzieżowej Kategoria:Urodzeni w 1930 Kategoria:Zmarli w 1998