Wallis i Futuna (Terytorium Wysp Wallis i Futuna, ) – wspólnota zamorska Francji w Oceanii, obejmująca wyspy wulkaniczne Wallis oraz Futuna i Alofi (Wyspy Hoorn) oraz około 20 innych. Znajduje się w Polinezji, na północny wschód od wysp Fidżi oraz na zachód od Samoa.
Powierzchnia wysp wynosi 274 km², a zamieszkuje je 11 558 osób (2018). Stolicą terytorium jest Mata Utu, 1191 mieszkańców (2003). Mieszkańcy wysp zajmują się głównie uprawą palm kokosowych – eksport kopry.
Ustrój polityczny Przywódcą terytorium jest Prezydent Francji, reprezentowany przez administratora w randze prefekta. Ciałem doradczym administratora jest siedmioosobowa Rada Terytorium, składająca się z trzech królów plemiennych: Tomasi Kulimoetoke II (króla Uvea), Soane Patita Maituku (króla Alo) oraz Visesio Moeliku (króla Sigave) i z trzech osób mianowanych przez administratora. Sprawami lokalnymi zajmuje się Zgromadzenie Terytorium, od 23 listopada 2005 na jego czele stoi Emeni Simete. Zgromadzenie składa się z 20 deputowanych wybieranych w wyborach powszechnych na pięcioletnią kadencję.
Podział administracyjny
Wallis i Futuna podzielona jest na 3 okręgi () nazywane również królestwami (fr. ).
Geografia Położenie Terytorium wysp Wallis i Futuna położone jest na Pacyfiku, w Oceanii, w obszarze kultury polinezyjskiej. Graniczy ono z pięcioma państwami: Nową Zelandią na północy (przez archipelag Tokelau), Samoa na wschodzie, Tonga na południowym wschodzie (przez wyspę Niuafo'ou), Fidżi na południowym zachodzie i Tuvalu na północnym zachodzie. Wallis i Futuna posiadają łącznie 106 km linii brzegowej, a ich wyłączna strefa ekonomiczna rozciąga się na powierzchni 256 745 km2.
Określanie Wallis i Futuny mianem archipelagu jest nietrafne, ponieważ wyspy są oddalone od siebie o około 230 kilometrów i nie były ze sobą powiązane ani geograficznie, ani historycznie aż do połowy XIX wieku. W skład wspólnoty zamorskiej wchodzą dwie grupy wysp: Wallis, składające się z głównej wyspy, Uvei i kilku pomniejszych wysp koralowych, a także wyspy Horn, do których należą dwie sąsiadujące ze sobą wyspy pochodzenia wulkanicznego: Futuna i Alofi. Nazwa „wyspy Horn” jest używana bardzo rzadko, zwyczajowo obie wyspy są nazywane Futuną.
Poza zatoką Sigave dostęp do wysp jest utrudniony przez bardzo nierówną linię brzegową i otaczający je pierścień raf koralowych. Komunikacja morska i lotnicza łączy wyspy z Nową Kaledonią.
Ukształtowanie terenu mały|Wyspę Wallis otacza laguna(na zdjęciu jej północna część), na której znajduje się kilka niewielkich wysp Wyspę Wallis charakteryzuje stosunkowo płaskie, lekko pagórkowate ukształtowanie terenu. Znajduję się tam wiele jezior kraterowych, stanowiących pozostałości wulkanicznej przeszłości wyspy. Ze względu na swój okrągły kształt, a także strome zbocza, szczególnie wyróżnia się spośród nich jezioro Lalolalo. Najwyższy punkt Wallis znajduje się na wysokości 151 metrów n.p.m..
Krajobraz Futuny jest z kolei bardziej górzysty i zróżnicowany. Jej najwyższym punktem jest położony na 524 metrach n.p.m. szczyt Mont Puke, z którego rozciąga się widok na resztę wyspy. Strome zbocza Futuny pokrywa gęsta roślinność, typowa dla klimatu tropikalnego wilgotnego.
Podobnie jak pobliska Futuna, wyspa Alofi jest pagórkowata i obficie pokryta roślinnością, jednak nie posiada stałych mieszkańców ze względu na brak źródeł wody pitnej.
Na wyspach występują wybrzeża piaszczyste i namorzynowe, a otaczające je rafy koralowe tworzą laguny o wysoce różnorodnej faunie i florze morskiej. Mimo szczególnych walorów estetycznych, ten typ krajobrazu utrudnia dostęp do wysp i rozwój infrastruktury.
Geologia Wyspa Wallis ukształtowała się w erze kenozoicznej w wyniku działalności podwodnego wulkanu należącego do samoańskiej plamy gorąca. Drugi okres aktywności wulkanicznej 300 000 lat temu doprowadził do powstania pomniejszych wysp w obrębie laguny. Przeważa podłoże bazaltoweFrédéric Angleviel, Les Missions à Wallis et Futuna au XIXe siècle, Centre de recherche des espaces tropicaux de l’université Michel de Montaigne (Bordeaux III), 1994. Najwyższym punktem na Wallis jest 151-metrowa góra Lulu Fakahega. W wyniku aktywności wulkanicznej powstało również kilka jezior kraterowych, takich jak Lalolalo i Lanutavake. mały|Północna część Futuny. Zbocza wyspy są bardzo strome, a miejscowości położone wzdłuż wybrzeża Wzniesienia Futuny są dużo wyższe i bardziej strome. Od szczytu Mont Puke (524 m) rozciąga się zajmujący większość wyspy płaskowyż, którego zbocza docierają brawie do brzegu pozostawiając jedynie wąski pas stosunkowo płaskiego lądu pomiędzy górami a morzem. Na południe od Futuny występują aktywne podwodne wulkany, z których największy, Kulo Lasi, posiada kalderę o średnicy 20km.
Klimat Wyspy cechują się klimatem zwrotnikowym wilgotnym i burzowym, o relatywnie stałej pogodzie w skali roku. Amplituda średnich temperatur pomiędzy miesiącami najcieplejszym (luty, maks. 31°C/min. 25°C) i najchłodniejszym (lipiec, maks. 29°C/min. 24°C) wynosi 1,1°CSchéma d’Aménagement et de Gestion des Eaux de Wallis - État des lieux et diagnostic| https://www.researchgate.net/publication/300285849_Schema_d'Amenagement_et_de_Gestion_des_Eaux_de_Wallis/.. Miesięczne opady wahają się od 400 mm w styczniu do 150 mm w sierpniu. Wyróżnia się zatem dwie główne pory roku. Pierwsza trwa od maja do września, jest chłodniejsza i mniej deszczowa. Wieje wtedy pasat o umiarkowanej intensywności. Druga, rozpoczynająca się w październiku, a kończąca w kwietniu, charakteryzuje się upałami i ulewnymi deszczami, którym mogą towarzyszyć cyklony.
Różnorodność biologiczna W strefie przybrzeżnej Wallis zidentyfikowano 639 gatunków ryb, natomiast w wodach słodkich odnotowano trzy gatunki skorupiaków i cztery gatunki ryb (w tym Stiphodon rubromaculatus). Jedynymi rodzimymi ssakami są nietoperze. Na wyspie występuje również jeden introdukowany gatunek płaza, a także pająk Schizocosa vulpecula.
Świnie, hodowane przez znaczną część mieszkańców wysp, odgrywają istotną rolę w lokalnej kulturze.
W 2022 roku francuskie Narodowe Obserwatorium Bioróżnorodności wraz z panelem ekspertów stwierdziły znaczące zagrożenie wyginięciem niektórych gatunków roślin naczyniowych endemicznych dla Wallis i Futuny. Po przebadaniu 17 gatunków na wyspach, jak również na Saint-Martin, Saint-Paul-et-Amsterdam i Wyspach Rozproszonych, Obserwatorium oświadczyło, że 15 z nich jest bezpośrednio zagrożonych wyginięciem.
Historia Zasiedlenie wysp mały|Pierwotny obszar kultury polinezyjskiej (poza Fidżi) Pierwsi mieszkańcy wysp Wallis (ʻUvea w języku walisyjskim) i Futuna należeli do kultury archeologicznej Lapita i w IX wieku p.n.e. osiedlili się w Utuleve na wyspie Uvea i Asipani na wyspie Futuna. Wraz z mieszkańcami okolicznych wysp (Tonga, Samoa i Niue) tworzyli pierwotny obszar kultury polinezyjskiej. Łączyła ich wspólna kultura oraz język prapolinezyjski. Stopniowo wyodrębniły się dwie podgrupy: języków polinezyjskich centralnych i języków tongijskich.
Pierwsze kontakty z Europejczykami Pierwszy kontakt Futuny z Europejczykami miał miejsce 21 maja 1616. Holenderscy żeglarze Willem Schouten i Jacob Le Maire zarzucili kotwicę u ujścia rzeki Futuna i następnego dnia dopłynęli szalupą do brzegu. Nazwali dwie wyspy, Futunę i Alofi, Wyspami Hoorn, od portu, z którego wypłynęli i gdzie znajdowała się siedziba Kompanii Wschodnioindyjskiej. Pozostali na archipelagu około ośmiu dni, zanim wyruszyli w kierunku Nowej Gwinei i Moluków.
Na wyspę Wallis (którą hiszpański kapitan Mourelle nazwał Wyspą Pocieszenia.) Europejczycy dotarli w 1766 roku, 150 lat po Futunie, za sprawą brytyjskiego kapitana Samuela Wallisa, któremu wyspa zawdzięcza swoją obecną nazwę. Nie zszedł on jednak na ląd, a zdaniem historyka Frédérica Angleviela „Dopiero w latach dwudziestych XIX wieku Europejczycy lub podobne im narody (Amerykanie, Australijczycy) postawiły stopę na Uvei”..
Przekształcenie w protektorat francuski alt=Photo en noir et blanc (de mauvaise qualité) montrant un groupe de personnes assises et prenant la pose (4 assises, 3 debout), hommes et femmes|mały|Grupa mieszkańców Wallis na początku XX wieku Nieliczni kupcy i rozbitkowie osiedlali się na Wallis i Futunie, ale obecność Europejczyków stała się znacząca dopiero w XIX wieku, wraz z przybyciem misjonarzy katolickich w 1837 roku. Populacje obu wysp zostały nawrócone na katolicyzm w ramach działalności ojców marystów: Pierre’a Chanela na Futunie i Pierre’a Bataillona na Wallis. Futuna w swojej historii doświadczała konfliktów zbrojnych pomiędzy dwoma królestwami, które rywalizowały o terytorium. Doprowadziło to do wojny nad rzeką Vai, w której zginęło łącznie około sześćdziesięciu osób. W XXI wieku religią dominującą pozostaje katolicyzm.
Królowa Amelia Tokagahahau z Uvei podpisała traktat oddający królestwo pod protektorat, ratyfikowany przez Francję dnia 5 kwietnia 1887 r. Rok później królowie Futuny, Anise Tamole z Sigave i Setefano Tuikalepa z Alo, również zwrócili się z prośbą o przyłączenie ich terytoriów do Francji. Władcy Futuny i Wallis zachowali całą wynikającą ze zwyczaju władzę nad swoimi poddanymiMarc Soulé, Les bouleversements de la société coutumière lors de la présence américaine à Wallis (1942 - 1946), dans Sylvette Boubin-Boyer (red.), Révoltes, conflits et Guerres mondiales en Nouvelle-Calédonie et dans sa région, L'Harmattan, 2008 (ISBN 9782296051225). Na Wallis i Futunie nie doszło kolonizacji we właściwym tego słowa znaczeniu, ponieważ władza rezydenta francuskiego ograniczała się do spraw zewnętrznych. Taka sytuacja trwała na Futunie do 1961 r., a administracja została ustanowiona na wyspie dopiero w 1959 r.. Nie wpłynęło to znacząco na życie mieszkańców. W 1913 r. rezydent Brochard przedstawił propozycję aneksji przez Francję, jednak nie doszła ona do skutku. W 1922 r. aneksję została uznana za zbyt kosztowną i pomysł zarzucono..
Terytorium zamorskie (1961) mały|Tablica upamiętniająca przyłączenie Wallis i Futuny do Republiki Francuskiej na budynku użyteczności publicznej w Mata Utu W efekcie referendum z 1959 roku, wyspy otrzymały, w roku 1961 status terytorium zamorskiego w 1961 roku. Sygnatariuszem tego porozumienia był król Uvea, Tomasi Kulimoetoke II (1918–2007). Nowemu terytorium nadano status uznający władze zwyczajowe (w szczególności trzech królów), gwarantujący pozycję religii katolickiej oraz zakładający integrację obu wysp z Republiką Francuską w ramach bardzo specyficznych ram instytucjonalnych.
Wskutek rewizji konstytucji z 28 marca 2003 Terytorium Wallis i Futuny stało się wspólnotą zamorską o specjalnym statusie, w praktyce bez żadnych zmian w systemie politycznym istniejącym od 1961 roku. Co więcej, od tamtego czasu, z powodu braku konsensusu w Zgromadzeniu Terytorialnym, nie przyjęto żadnej ustawy organicznej.
Od 2005 roku społeczeństwo Wallis przechodzi przez „głęboki kryzys polityczny” spowodowany konfliktem o sukcesję króla Uvea..
Demografia Wyspy zamieszkują trzy rdzenne plemiona: Uvéa (na wyspie Wallis), Alo (na wyspie Alofi oraz we wschodniej części wyspy Futuna) i Sigave (w zachodniej części wyspy Futuna). 67,4% populacji terytorium zamieszkuje Wallis, a 32,6% – wyspę Futuna. Tylko 10,8% ludności wysp posługuje się językiem francuskim, pozostała część używa języków lokalnych.
Liczba ludności wysp na przestrzeni lat:
1969 1976 1983 1990 1996 2003 2008 2013 2018 8 546 9 192 12 408 13 705 14 166 14 944 13 445 12 197 11 558
Gospodarka Gospodarka wysp opiera się na rolnictwie i rybołówstwie. Uprawia się głównie palmę kokosową, taro oraz banany, a hoduje świnie, kozy i drób. Podstawowe produkty przeznaczone na eksport to kopra oraz perły. Import dotyczy głównie paliw oraz produktów przemysłowych. Wymiana handlowa odbywa się w znacznej części z Francją oraz Nową Kaledonią, w mniejszej z Nową Zelandią oraz Australią.
Religia Struktura religijna terytorium w 2020 roku, według The ARDA: Kościół katolicki: 94,6% Protestantyzm: 1,8%