mały|Hen podczas Warszawskich Targów Książki (2013) Józef Hen, pierwotnie Józef Henryk Cukier (ur. 8 listopada 1923 w Warszawie) – polski pisarz i publicysta, dramaturg, reportażysta, scenarzysta filmowy pochodzenia żydowskiego.

mały|Józef Hen i Franciszek Pieczka w Teatrze Polskiego Radia (2012)

Życiorys Urodził się i wychował w kamienicy przy ul. Nowolipie 53 w Warszawie. Jego ojciec, Roman (Rubin) Cukier z Radzynia, był rzemieślnikiem hydraulikiem, matka Ewa (Chawa) Hampel pochodziła z Warszawy. Miał trójkę starszego rodzeństwa, dwie siostry i brata.

W dzieciństwie współpracował z założonym przez Janusza Korczaka „Małym Przeglądem”. Ukończył (mała matura) prywatne żydowskie Gimnazjum Męskie im. Magnusa Kryńskiego przy ul. Miodowej 5. Od września 1939 miał kontynuować naukę w liceum w klasie o profilu matematyczno-przyrodniczym.

Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 przebywał na Nowolipiu. W listopadzie 1939 opuścił miasto i przedostał się do Białegostoku. Wojnę spędził w Związku Radzieckim. Pracował przy budowie szosy Lwów-Kijów, a potem trafił do Samarkandy w Uzbekistanie. Mimo dobrej kondycji fizycznej, nie został przyjęty do Armii AndersaPod koniec lat 50. Hen opisał to doświadczenie w autobiograficznej powieści Nikt nie woła, wydanej po raz pierwszy w 1990.. W 1944 wstąpił do Ludowego Wojska Polskiego i wtedy publikował pierwszy wiersz (Łódź wierna) w piśmie „Głos Żołnierza”. W czasie wojny stracił ojca, zabitego w 1945 w Buchenwaldzie, brata Mojżesza (ur. 1920), który zaginął w ZSRR i siostrę Mirkę (1917–1942)Donata Subbotko, wywiad z Józefem Henem Lekkie swędzenie sumienia w: Duży Format 2009-11-06.. Wojnę przeżyły matka i siostra Stella (ur. 1915) i w 1957 wyjechały do Tel Awiwu.

W 1944 przyjął pseudonim literacki „Hen”, który z czasem zaczął mu służyć za nazwisko. Zaraz po wojnie, był redaktorem tygodnika „Żołnierz Polski”. W 1947 razem z redakcją tygodnika wrócił do Warszawy. Służbę wojskową zakończył w stopniu kapitana w 1952.

Twórczość

W 1947 opublikował pierwszą książkę Kijów, Taszkent, Berlin. Dzieje włóczęgi, która została uznana za obiecujący debiut. Pisał reportaże, nowele, opowiadania, prozę historyczną i powieści dla dorosłych i młodzieży, a także scenariusze filmowe, które niekiedy też reżyserował, m.in. Autobusy jak żółwie. Na podstawie jego scenariuszy, będących adaptacjami własnych utworów, nakręcono w pierwszej połowie lat 60. m.in. filmy Krzyż Walecznych, Nikt nie woła, Kwiecień i Prawo i pięść. Później sfilmowano też opowiadania z cyklu Przeciw diabłom i infamisom / Przypadki starościca Wolskiego, serial Rycerze i rabusie, a także powieść Crimen, serial pod tym samym tytułem Crimen (Hen wycofał z napisów czołowych swoje nazwisko jako autora scenariusza i na jego żądanie formułę „na podstawie powieści” zastąpiono słowami „na motywach powieści”). Józef Hen był także autorem wielu scenariuszy filmowych nie tylko dla ekranizacji własnej twórczości, ale także np. do serialu Życie Kamila Kuranta według prozy Zbigniewa Uniłowskiego i niekiedy współscenarzystą, jak w przypadku filmu Jerzego Hoffmana Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem, swobodnej adaptacji klasycznej powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego.

W latach 1967–1969 był atakowany przez środowisko tzw. partyzantów. Nawiązał wówczas współpracę z paryską „Kulturą” Jerzego Giedroycia, w której opublikował trzy opowiadania pod pseudonimem Korab (Western, Oko Dajana, Bliźniak). W styczniu 1976 roku podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej LudowejKultura 1976/03/342 Paryż 1976, s. 30..

Napisał m.in. powieść dla młodzieży Bitwa o Kozi Dwór (1955), nawiązującą częściowo do Chłopców z Placu Broni Ferenca Molnára, powieść wojenną Kwiecień (1960), dwie autobiograficzne powieści tworzące cykl „Teatr Heroda” o dojrzewaniu tuż przed II wojną światową i podczas oblężenia Warszawy w 1939 roku („Przed wielką Pauzą” i „Opór”), liczne zbiory opowiadań, w tym Krzyż Walecznych (1964), powieść historyczną Crimen (1975) i tomy esejów Nie boję się bezsennych nocy (1987) i wspomnień Nowolipie (1991). Inną pozycją w jego dorobku są beletryzowane biografie, wśród nich Ja, Michał z Montaigne (1978) – panorama Europy XVI wieku, ujęta na tle życiorysu francuskiego pisarza, myśliciela i eseisty Michela de Montaigne i Błazen – wielki mąż (1998) – obszerny szkic postaci i wielostronnej działalności Tadeusza Boya-Żeleńskiego, przetykany refleksjami autora na temat epoki, która była jego dzieciństwem (książka miała trzy wydania).

Hen doczekał się kilkunastu tłumaczeń, w tym na czeski, niemiecki, francuski i rosyjski. Przez długie lata (do 1982) był działaczem Związku Literatów Polskich. Był też członkiem komitetu wyborczego Włodzimierza Cimoszewicza w wyborach prezydenckich w 2005. Jest członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

Życie prywatne Mieszka w Warszawie. Z małżeństwa z Ireną z domu Lebewal (1922–2010) ma dwoje dzieci: Magdalenę (ur. 1950, żona fizyka Eryka Infelda) i Macieja (ur. 1955).

W 2023 roku, w muzeum Polin, świętował w towarzystwie czytelników swoje setne urodziny. mały|Józef Hen w rysunku Zbigniewa Kresowatego

Dzieła Kijów, Taszkient, Berlin, Wydawnictwo „Literatura Polska”, Katowice 1947. Druga linia, Wydawnictwo MON, 1951. Moja kompania, Wydawnictwo MON, 1951. Notes lejtnanta Nikaszyna, Nasza Księgarnia, 1952. W dziwnym mieście (powieść), Czytelnik, 1954 Bitwa o Kozi Dwór (powieść dla dzieci), Nasza Księgarnia, 1955. Cud z chlebem (opowiadania), Iskry, 1956. Skromny chłopiec w haremie (reportaże z ZSRR), Iskry, 1957. Bicie po twarzy (opowiadania), Wydawnictwo MON, 1959 Więzień i jasnowłosa (powieść), Iskry, 1960. Kwiecień (powieść), Czytelnik, 1961. Opowiadania, Wydawnictwo MON 1962. Krzyż walecznych (opowiadania), Wydawnictwo MON, 1964. Toast (powieść – od 1997 wznawiana pod tytułem Prawo i pięść), Wydawnictwo Literackie, 1964. Przed wielką pauzą (pierwsza część cyklu powieściowego Teatr Heroda), Czytelnik, 1966. Opór (druga część cyklu powieściowego Teatr Heroda), Czytelnik, 1967. Mgiełka (opowiadania), PIW, 1970. Twarz pokerzysty (powieść), Czytelnik, 1972. Przeciw diabłom i infamisom (cykl opowiadań historycznych dla młodzieży), RSW Prasa Książka Ruch, 1973 Yokohama (powieść), PIW, 1974. Crimen: opowieść jarmarczna (powieść), Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1975. Ja, Michał z Montaigne (biografia literacka), Czytelnik, 1978. Zagadkowy Arre (powieść dla dzieci), Nasza Księgarnia 1979, . Milczące między nami (powieść), PIW, 1985. . Nie boję się bezsennych nocy, Czytelnik, 1987, . Powiernik serc (opowiadania), Wydawnictwo Literackie, 1988. . Królewskie sny, Iskry, 1989, . Nikt nie woła, Wydawnictwo Literackie, 1990, . Nowolipie, Iskry, 1991, . Nie boję się bezsennych nocy… z księgi drugiej, BGW, 1992. . Odejście Afrodyty, Twój Styl, 1995, . Najpiękniejsze lata, ANEKS, Londyn, 1996, . Błazen – wielki mąż, Iskry, 1998, – nominacja do Nagrody Literackiej Nike 1999 Nie boję się bezsennych nocy… z księgi trzeciej, Czytelnik, 2001, . Mój przyjaciel król, Iskry, 2003. – nominacja do Nagrody Literackiej Nike 2004 Bruliony profesora T., PIW 2006 . Pingpongista, W.A.B. 2008 . Dziennik na nowy wiek, W.A.B. 2009, . Szóste, najmłodsze i inne opowiadania, W.A.B. 2012, . Dziennika ciąg dalszy, Wydawnictwo Literackie, 2014 . Powrót do bezsennych nocy. Dzienniki, Sonia Draga, Katowice 2016, . Ja, deprawator, Sonia Draga, Katowice 2018, . Bez strachu. Dziennik współczesny, MG, 2020, .

Ekranizacje

Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2 listopada 1998) „za wybitne zasługi dla kultury polskiej, za osiągnięcia w pracy literackiej”. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1964) Krzyż Walecznych (1945) Złoty Krzyż Zasługi (11 lipca 1955) „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”. Brązowy Medal „Za zasługi dla obronności kraju” (1967)Wojskowy Przegląd Historyczny, nr 3, 1967, s. 390. Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (12 października 2006) Medal „Zasłużony dla Tolerancji” (2002) Medal ZAiKS-u (1988) Odznaka honorowa ZAiKS-u (1978)

Nagrody 1974 – Nagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji 1980 – Nagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji I stopnia za wybitnie wartościową twórczość literacką w dziedzinie filmu telewizyjnego 1989 – Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia 1990 – Nagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji 1999 – Nagroda specjalna ZAIKS-u za całokształt twórczości ze szczególnym uwzględnieniem biografii Tadeusza Boya-Żeleńskiego Błazen-wielki mąż 2007 – „Pióro Mistrza” – nagroda za całokształt twórczości na 13. Festiwalu „Lato Filmów” w Toruniu 2008 – Nagroda Literacka im. Władysława Reymonta 2009 – Nagroda Literacka m.st. Warszawy w kategorii „Warszawski twórca” 2015 – Nagroda „Odry” 2015 za wydany w 2014 roku tom Dziennika ciąg dalszy 2016 – Nagroda Stowarzyszenia Filmowców Polskich za wybitne osiągnięcia artystyczne 2017 – Nagroda Polskiego PEN Clubu im. Jana Parandowskiego 2018 – Nagroda 100-lecia ZAiKS-u (2018) 2023 – Paszport Polityki w kategorii Kreator Kultury

Przypisy

Linki zewnętrzne

Józef Hen – publikacje w bibliotece Polona

Kategoria:Członkowie Stowarzyszenia Pisarzy Polskich Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa) Kategoria:Laureaci Nagrody im. Parandowskiego Kategoria:Laureaci Nagrody Literackiej im. Władysława Reymonta Kategoria:Laureaci Nagrody Literackiej m.st. Warszawy Kategoria:Laureaci Paszportu Polityki Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” Kategoria:Oficerowie polityczni ludowego Wojska Polskiego Kategoria:Pisarze związani z Warszawą Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polacy pochodzenia żydowskiego Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy prozaicy XXI wieku Kategoria:Polscy scenarzyści filmowi Kategoria:Polscy stulatkowie Kategoria:Sygnatariusze Memoriału 101 Kategoria:Urodzeni w 1923 Kategoria:Żołnierze ludowego Wojska Polskiego w II wojnie światowej