Włodzimierz Lenin (), właśc. Władimir Iljicz Uljanow (ros. ; ur. w Symbirsku, zm. 21 stycznia 1924 w Gorkach) – rosyjski polityk socjaldemokratyczny i komunistyczny, filozof marksistowski, organizator i przywódca rewolucji październikowej, a następnie pierwszy przywódca Rosji Radzieckiej (1917–1924) i ZSRR (1922–1924). Współzałożyciel i lider partii bolszewickiej (1903–1924). Teoretyk ideologii komunizmu i twórca idei leninizmuStéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartošek, Jean-Louis Margolin Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania, Warszawa 2001, s. 7–136..
Urodził się w Symbirsku w południowo-zachodniej części Rosji nad Wołgą, w rodzinie urzędnika szkolnego pochodzenia kałmucko-rosyjskiego Ilji Uljanowa i Marii z domu Blank, pochodzenia żydowsko-niemiecko-szwedzkiego. Rewolucyjnie lewicowymi poglądami zainteresował się po egzekucji brata Aleksandra w 1887 roku, którego skazano za przygotowania do zamachu na cara. Za udział w protestach przeciwko carskiemu reżimowi relegowany z Uniwersytetu Kazańskiego. W kolejnych latach zainteresował się marksizmem, a po przenosinach do Petersburga stał się jednym z przywódców Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji (SDPRR). Aresztowany za działalność wywrotową i skazany na trzy lata zesłania na Syberii. Po odbyciu kary wyemigrował do Europy Zachodniej. W 1903 roku stanął na czele frakcji bolszewickiej w SDPRR. W trakcie I wojny światowej prowadził działalność antywojenną. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu powrócił do Rosji, gdzie przeprowadził rewolucję październikową, wprowadzając dyktaturę partii bolszewickiej.
Po zbrojnym przejęciu władzy utworzył rząd bolszewicki i zadecydował o rozpędzeniu siłą wybranego w demokratycznych wyborach w grudniu 1917 Zgromadzenia Ustawodawczego Rosji (konstytuanty Rosji). W nowym państwie rosyjskim utworzył system monopartyjny, w którym rządzącą partią była Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików). Jako przywódca wycofał Rosję z udziału w I wojnie światowej zawierając separatystyczny pokój z państwami centralnymi. Sprzeciw wobec narzuconych siłą rządów bolszewickich wywołał trwającą od 1917 do 1922 roku wojnę domową, z której jako przywódca bolszewików wyszedł zwycięsko. Inicjator Międzynarodówki Komunistycznej (Kominternu). W 1921 roku rozpoczął proces powojennej odbudowy kraju, inicjując Nową Politykę Ekonomiczną będącą mieszanym systemem gospodarczym określanym jako kapitalizm państwowy. W 1922 roku połączył większą część dawnych terenów Imperium Rosyjskiego, tworząc Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Pozostaje jedną z najbardziej znaczących i wpływowych postaci historycznych XX wieku, budząc jednocześnie wiele kontrowersji. Krytycy widzą w nim dyktatora odpowiedzialnego za wybuch wojny domowej w Rosji, wprowadzenie systemu totalitarnej monopartyjnej dyktatury, opartej na masowym terrorze Czeka, i stworzonym w 1918 roku dla przeciwników politycznych systemie obozów koncentracyjnych przekształconych już po jego śmierci w system Gułagu.
Dokładna liczba ofiar rządów Lenina nie jest znana. Amerykański historyk Warren H. Carroll oszacował, że za rządów Lenina około 5 mln ludzi zmarło podczas głodu wywołanego przez bolszewickie rządy i klęskę nieurodzaju, zaś liczba osób rozstrzelanych i zmarłych w więzieniach wynosi ponad 1 mlnWarren H. Carroll, Narodziny i upadek rewolucji komunistycznej, Sadków: Wektory, 2008, s. 139, ., co razem daje 6 mln ofiar. thumb|Lenin jako przywódca Rosji radzieckiej podczas przemówienia, 1917
Życiorys Wczesne życie Narodowość i pochodzenie mały|Rodzina Uljanowów (Władimir po prawej), 1879 Według historyków ojciec Lenina był pochodzenia rosyjsko-kałmuckiego, a matka żydowsko-niemiecko-szwedzkiegoVictor Sebestyen, Lenin the Dictator, Orion Publishing Co, Londyn 2018.. Sam Lenin jako ideologiczny kosmopolita i internacjonalista miał nie przywiązywać wagi do swojego pochodzenia, choć zdarzało mu się powoływać na swoją rosyjskość i wykorzystywać szlachectwoWołkogonow, s. 34.Simon Sebag Montefiore Stalin był zauroczony Leninem. Ale umiał mu się przeciwstawić, fragment książki Młody Stalin, Polska The Times, 25 lutego 2017..
Po śmierci Lenina w 1924, jego siostra Anna, współtwórczyni Instytutu Lenina, otrzymała zadanie przebadania genealogii rodziny Uljanowów. W 1932 roku przedstawiła wyniki badań Stalinowi. Zwróciła uwagę, że fakt żydowskiego pochodzenia matki Lenina „może okazać się pomocny w walce z antysemityzmem”, który wówczas narastał w Związku Sowieckim. Zgodnie z decyzją Stalina wyniki jej badań zostały jednak utajnioneWołkogonow, s. 36–38.. W okresie radzieckim oficjalnie obowiązywała wersja o rosyjskiej narodowości pierwszego przywódcy Kraju RadMarek Jan Chodakiewicz Imperialne korzenie Lenina, Do Rzeczy, 15 sierpnia 2020..
Bardziej dostępna okazała się wiedza o kałmuckim pochodzeniu ojca Lenina, Ilji Uljanowa. W Europie upowszechnił ją Ferdynand Ossendowski w wydanej w 1930 roku powieści Lenin (powieść w latach 30. XX w. została przetłumaczona na 8 języków)– Jakiż ja rosyjski człowiek? – odparł, wzruszając ramionami. – Ojciec – Kałmuk astrachański, matka – z domu Blank, nazwisko – pochodzenia obcego... Ja od Kałmuków odziedziczyłem śmiałość do burzenia i zuchwałość do budowania nowego świata na ruinach i cmentarzach starego!, cytat za: Ferdynand Ossendowski, Lenin, Wydawnictwo Polskie R. Wegnera, Poznań 1930, s. 145.. W Związku Radzieckim natomiast upubliczniła ją pisarka Marietta Szaginian w powieści Rodzina Uljanowów, która ukazała się w sierpniu 1938 roku w czasopiśmie „Krasnaja Now”. Według Marietty Szaginian, to matka Ilji Uljanowa, Anna Smirnow, była chrzczoną Kałmuczką, a Nikołaj Uljanin był synem uciekinierów chłopskich z Niżnego Nowogrodu. Chociaż przed drukiem powieść czytali i zaakceptowali wdowa po Leninie, Nadieżda Krupska i jego brat, Dmitrij Uljanow, to wzmianka o kałmuckich przodkach pierwszego wodza Rosji radzieckiej spotkała się ze sprzeciwem Biura Politycznego i została objęta zakazem cenzorskim aż do czasów pieriestrojki. Obecnie wśród samych Kałmuków powszechna jest świadomość kałmuckich korzeni LeninaElza-Bair Gouchinova, The Kalmyks, Londyn Nowy Jork 2006, s. 214–215..
Według badań Dmitrija Wołkogonowa, Anna Smirnow, babka Lenina ze strony ojca, była córką ochrzczonego Kałmuka i najprawdopodobniej Rosjanki. To po babce Lenin miał odziedziczyć azjatycki typ urodyWołkogonow, s. 35.. Mąż Anny, Nikołaj Uljanin, dziadek Lenina, był z pochodzenia albo rosyjskim chłopem, albo według innych źródeł CzuwaszemИстория России Всемирная история, uniros.ru (archiwum).. Przodkowie Lenina pochodzili więc z wielonarodowej społeczności Powołża, z obszarów dawnych Chanatu Astrachańskiego i Chanatu Kazańskiego, które zostały podbite i przyłączone do Rosji przez Iwana Groźnego w XVI wieku.
W okresie radzieckim podkreślano również „plebejskie” pochodzenie pierwszego przywódcy ZSRR i zwracano uwagę, że dziad Lenina pochodził z „poddanych chłopów”. W rzeczywistości chłopem był jego pradziad Wasilij, a jego dziad Nikołaj był astrachańskim mieszczaninem, który dorobił się jako krawiec. Rodzina, w której wychowywał się Lenin była dość zamożna, posiadała szlachectwo i majątek ziemski, a jego ojciec piastował wysokie stanowisko urzędniczeWołkogonow, s. 29–34..
Rodzina mały|upright|left|Dr (zm. 1870), dziadek Lenina mały|upright|Ilja Uljanow (1831–1886), ojciec Lenina, pedagog i urzędnik carski, z Orderem Świętego Włodzimierza mały|upright|Maria Uljanowa z domu Błank (1835–1916), matka Lenina Ojciec Lenina, Ilja Nikołajewicz Uljanow (urodzony jako Uljanin, zmienił formę nazwiska na bardziej rosyjską Uljanow), pochodził z Astrachania i był urzędnikiem carskim oraz inspektorem szkolnym guberni symbirskiej. Był on czwartym dzieckiem astrachańskiego mieszczanina Nikołaja Wasiliewicza Uljanina i znacznie młodszej od niego Anny Aleksiejewny Smirnowej. Ilja ukończył studia w dziedzinie fizyki i matematyki na Kazańskim Uniwersytecie Państwowym. Następnie pracował jako nauczyciel w Instytucie Szlacheckim w Penzie, a później został inspektorem.
Matka Lenina, Maria Aleksandrowna z domu Błank, po ojcu miała korzenie żydowskie. Ojcem Marii był doktor Izrael Moisiejewicz Błank, ukraiński Żyd pochodzący z Żytomierza. Izrael i jego brat Abel przyjęli chrześcijaństwo i imiona Aleksander Dmitrijewicz i Dmitrij Dmitrijewicz w 1820 roku, a ich ojciec Mojsze Błank ochrzcił się pod imieniem Dymitr Iwanowicz w 1844 roku. Matka Marii Aleksandrowny, Anna Iwanowna (Ioganowna) z domu Großschopf, miała pochodzenie niemiecko-szwedzkie (rodzice: Johann Gottlieb Großschopf i Anna Estedt) i była wyznania luterańskiego. Rodzice zadbali o dobre wykształcenie córki, która biegle władała językami rosyjskim, niemieckim, francuskim i angielskim oraz dobrze znała literaturę rosyjską.
Maria Błank poślubiła Ilję Uljanowa w lecie 1863 roku. Ślub odbył się w Penzie, gdzie Uljanow pracował. Krótko po ślubie Uljanow otrzymał posadę w Niżnym Nowogrodzie, w 1869 roku został inspektorem szkół ludowych w guberni symbirskiej, zaś w 1874 – ich dyrektorem. Pod jego nadzorem, w ramach rządowego projektu modernizacji szkolnictwa, powstało blisko 450 szkół. W dowód zasług w roku 1882 nadano mu Order Świętego Włodzimierza i dziedziczne szlachectwo. Uljanowowie byli monarchistami ceniącymi reformy cara Aleksandra II i liberalnymi konserwatystami wystrzegającymi się politycznego radykalizmu.
Lenin miał kilkoro rodzeństwa. Sam był trzecim dzieckiem. Wcześniej od niego urodzili się siostra Anna (1864) i brat Aleksander (1866). Młodsze od niego były natomiast siostry Olga (1871) i Maria (1878) oraz brat Dymitr (1874). Brat Nikołaj zmarł kilka dni po przyjściu na świat w roku 1873.. Ilja był pobożnym wiernym Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego i ochrzcił wszystkie swoje dzieci w tym Kościele (chrzest Włodzimierza Uljanowa odbył się krótko po jego urodzeniu w cerkwi św. Mikołaja w Symbirsku). Jego żona, Maria, była w dużej mierze obojętna wobec religii, co miało wpływ na późniejszą postawę dzieci.
Wywód genealogiczny Lenin pochodził z rodziny – jak często w Rosji – o mieszanych korzeniach: żydowskich (na drzewie genealogicznym poniżej Błank), niemieckich (na drzewie Großschopf), szwedzkich (na drzewie Estedt) i rosyjsko-kałmuckich (Smirnow i Uljanow/Uljanin), a jednocześnie odziedziczył po rodzicach pochodzenie szlacheckie.
Okres dzieciństwa i lata młodzieńcze (1870–1887) mały|upright|Władimir Uljanow (po lewej) w wieku trzech lat Władimir Uljanow urodził się 22 kwietnia 1870 roku w Symbirsku. W chwili jego urodzin miasto to liczyło 43 tysiące mieszkańców (wówczas 57,5% zamieszkujących stanowili mieszczanie, a pozostałymi mieszkańcami byli chłopi, wojskowi, a w mniejszym stopniu szlachta). W mieście występowały liczne mniejszości Czuwaszów i TatarówDmitrji Wolkoganow, Wodzowie – Lenin, s. 32–33.. Od wczesnego dzieciństwa wraz z kuzynostwem na okres letni opuszczał dom przy ulicy Moskiewskiej w Symbirsku i jeździł na wakacje do majątku Kokuszkino. Spośród rodzeństwa najbliższe relacje łączyły go z o rok młodszą Olgą. Większość wolnego czasu jako zapalony sportowiec spędzał na świeżym powietrzu. Chętnie grał również w szachy. Uczył się w gimnazjum klasycznym w Symbirsku, gdzie uzyskiwał bardzo wysokie wyniki w nauce. W tym czasie udzielał korepetycji w zakresie łaciny innemu uczniowi, Czuwaszowi z pochodzenia, oraz pomagał w nauce tego przedmiotu swojej starszej siostrze.
12 stycznia 1886 Ilja Uljanow zmarł z powodu wylewu krwi do mózgu. Władimir Uljanow miał wówczas 15 lat. Śmierć ojca mocno nim wstrząsnęła. W rezultacie zaczął zachowywać się w konfrontacyjny sposób, między innymi zadeklarował się jako ateista.