Węgielnica (łac. Norma, dop. Normae, skrót Nor) – gwiazdozbiór nieba południowego, jeden z kilkunastu jakie w latach 1752–1763 wprowadził francuski astronom, kartograf i duchowny, badacz nieba południowego Nicolas-Louis de Lacaille, jako jeden z grupy gwiazdozbiorów „mierniczych” (obok Kompasu i Trójkąta Południowego). Pierwotna nazwa to Węgielnica z Poziomicą (Norma et Regula). Wyobraża jedno z podstawowych narzędzi ciesielskich służące do wyznaczania kąta prostego lub kwadrant używany przez nawigatorów. Jest niewyróżniającym się gwiazdozbiorem leżącym w Drodze Mlecznej między Wilkiem a zodiakalnym Skorpionem. Gwiazdy, które Lacaille oznaczył jako Alfa (α) i Beta (β), zostały później włączone do Skorpiona. To niewielka – 74. co do wielkości konstelacja. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem wynosi około 20. W Polsce jest niewidoczny.
Mity i legendy Ponieważ jest to gwiazdozbiór nowożytny, nie wiążą się z nim żadne legendy ani mity. Sama nazwa pochodzi od węgła, czyli narożnika budynku. Gwiazdozbiór nazywano też Triangulum Australe (bez związku z oryginalnym Triangulum Australe, leżącym dalej na południe) albo Kuadrans Euclidis (Kwadratem Euklidesa).
Gwiazdy Węgielnicy Granice gwiazdozbioru zmieniały się od XVIII wieku, dlatego najjaśniejsze gwiazdy wchodzące poprzednio w jego skład wcielono do Skorpiona – zostały oznaczone N i H Sco. Obecnie najjaśniejszą gwiazdą w konstelacji jest γ2 Nor (4,01), która wraz z γ1 Nor (4,97m) tworzy układ wizualnie podwójny. Gwiazdy nie są ze sobą związane grawitacyjnie. Druga co do jasności to ε Nor (4,46m), która jest układem podwójnie podwójnym. Składniki można rozdzielić za pomocą lornetki; mają jasność 4,5 i 7,5m. Jednocześnie każda z nich to układ spektroskopowo podwójny. Gwiazda ι1 Nor jest układem wielokrotnym: dwie gwiazdy AB (5,6 i 5,8m) stanowią układ fizyczny o obiegu 26,9 roku, składnik C (8,5m) jest jedynie sąsiadem pary AB. Składniki AB w roku 2000 dzieliła odległość około 0,5″, do ich rozdzielenia konieczny jest teleskop średnich rozmiarów. Kolejnych pięć gwiazd: η, δ, μ, κ oraz γ1 Nor jest jaśniejsza od 5m. Spośród nich gwiazda μ Nor jest najprawdopodobniej gwiazdą zmienną typu Alfa Cygni. Na zachód od gwiazdy η Nor, przy granicy z konstelacją Wilka, znajduje się gwiazda zmienna R Nor. Jest to zmienna typu Mira Ceti o jasności 6,5-13,9m i okresie 507,5 dnia. Druga istotna zmienna w Węgielnicy to S Nor. Jest klasyczną cefeidą i jednocześnie najjaśniejszym obiektem gromady otwartej NGC 6087 – tę przynależność potwierdza pomiar prędkości radialnej. Ta ogromna gwiazda, o promieniu równym 41 promieni Słońca, znajduje się ponad 3 tysiące lat świetlnych od nas. Pulsuje z okresem 9,75 dnia, zmieniając jasność w zakresie 6,12-6,77m. Najbardziej wyróżnia się w Węgielnicy układ trzech słabych gwiazd, tworzących kąt prosty. Trudno jednak jest go odnaleźć wśród gęstych pól gwiazdowych Drogi Mlecznej.
Interesujące obiekty NGC 6087 to wielka gromada otwarta zajmująca obszar szerokości połowy średnicy Księżyca w pełni. W skład gromady wchodzi 40 gwiazd. Nieuzbrojone oko widzi ją jako mały mleczny węzełek, w lornetce można zobaczyć kilka bladych gwiazd we mgle. 15-centymetrowy teleskop pokaże już prawie 30 gwiazd. Druga godna uwagi gromada otwarta – NGC 6067 znajduje się na północny zachód od κ Nor. Gromada o całkowitej jasności 5,6m liczy ponad 250 gwiazd. Jest to obiekt o rozmiarach 12 minut kątowych i jest doskonały do obserwacji z użyciem lornetki bądź niewielkiego teleskopu. NGC 6164-65 stanowi przykład jednego z najrzadszych typów mgławic, jest to rozpędzona wiatrem dwubiegunowa muszla. Jedyne dwie tego rodzaju mgławice są na tyle jasne, by można je było obserwować za pomocą amatorskiego sprzętu; druga z nich to Mgławica Bąbel w Kasjopei. NGC 6164-6165 otacza jasnego nadolbrzyma klasy O7 o masie rzędu 40 mas Słońca, który gwałtownie wyrzuca z wielką prędkością wiatr jonizujący i kształtujący gaz w postaci litery S. 20-centymetrowy teleskop ledwie pokaże ten rzadki widok nawet przy dobrych warunkach. W obrębie Węgielnicy znajdują się trzy słabsze gromady: NGC 6031 (8,5m), NGC 6167 na granicy z Ołtarzem (6,7m) oraz NGC 6152 (8,1m). Za pomocą dużych teleskopów można zaobserwować mgławice planetarne: sławną mgławicę Menzel 3 (13,8m) o bipolarnym kształcie. Z Ziemi ta mgławica przypomina głowę i tułów mrówki, w związku z czym otrzymała zwyczajową nazwę Mgławica Mrówka. Kosmiczny Teleskop Hubble’a pokazuje 100 razy więcej szczegółów niż teleskopy naziemne. mgławicę Shapley 1 w kształcie pierścienia (12m), mgławicę Menzel 1 (12m), przypominającą klepsydrę. W odległości około 200 milionów lat świetlnych położona jest masywna supergromada galaktyk Norma (Abell 3627). Uważana jest ona za lokalny Wielki Atraktor dla Grupy Lokalnej, Supergromady Panny oraz Supergromady Hydry-Centaura.
Zobacz też
lista gwiazd w gwiazdozbiorze Węgielnicy lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach
Przypisy
Bibliografia J. Desselberger, J. Szczepanik, Tablice astronomiczne z przewodnikiem po gwiazdach, Wydawnictwo Park, Bielsko-Biała, 2002.
Linki zewnętrzne Gwiazdozbiór Węgielnicy w serwisie Constellation Guide