Księstwo głogowskie – historyczne księstwo na Dolnym Śląsku ze stolicą w Głogowie, powstałe w okresie rozbicia dzielnicowego w Polsce, w ówczesnej (i obecnej) południowo-zachodniej Polsce. Powstało w 1177 z wydzielenia z księstwa śląskiego, a jego pierwszym księciem został Konrad Laskonogi. W 1185 zostało ponownie wcielone do księstwa śląskiego, by zostać ponownie wydzielonym w 1251, tym razem z powstałego w międzyczasie księstwa legnickiego. Pod panowaniem książąt piastowskich pozostawało do 1488, kiedy zostało na krótko objęte przez Jana Korwina w okresie zależności od Królestwa Węgier. Następnie od 1491 do 1506 było obejmowane przez przyszłych królów Polski z dynastii Jagiellonów: Jana I Olbrachta i Zygmunta I Starego, po czym zostało wcielone do Czech.
Historia „Marchia głogowska” mały|upright=1.2| Obok księstw dzielnicowych występowały na terenie Polski struktury polityczne zwane marchiami. Były to nadgraniczne okręgi grodowe, w których zwiększone kompetencje przełożonego odnosiły się do przede wszystkim spraw administracyjno-wojskowych. Bolesław III Krzywousty w XII wieku na terenie otaczającym Głogów zorganizował samodzielną, podległą tylko księciu zwierzchniemu tzw. „marchię głogowską”, która przetrwała przez cały wiek XII. O istnieniu marchii mówią dwa niezależne od siebie zapisy źródłowe. W 1134 w zjeździe merseburskim brał udział przedstawiciel Bolesława Krzywoustego, który w liście do cesarza Lotara II został przedstawiony jako „Henricus marchio de Glogov”. Drugi zapis źródłowy umieszczony został w kronice Wincentego Kadłubka, w której kronikarz komunikuje, że Kazimierz II Sprawiedliwy po zajęciu tronu krakowskiego, a tym samym po przejęciu zwierzchniej władzy w Polsce, w 1177/8 desygnował Konrada, syna Władysława II Wygnańca na margrabiego w Głogowie Condratum Glogoviensis marchie pricipem creat. Marchia głogowska stała się nawet przelotnie dzielnicą książęcą. Konrad ze względu na swoją pozycję zależny był jedynie od seniora. Marchia głogowska zajmowała prawdopodobnie teren kilku kasztelanii. Po śmierci Konrada (przed 1190) Bolesław Wysoki połączył ten obszar z prowincją wrocławską i wyznaczył w Głogowie kasztelana, ponieważ nie był zainteresowany zachowaniem niezależnej od stolicy Śląska marchii. Od 1202 w dokumentach występują ponownie kasztelani głogowscy desygnowani wpierw przez Henryka I Brodatego, a później przez Henryka II PobożnegoT. Jurek, Geneza księstwa głogowskiego, [w:] Przegląd Historyczny, t. LXXVIII, 1987, z. 1, s. 89, 91; T. Lalik, Marchie w Polsce w XII w., [w:] Kwartalnik Historyczny 1966, nr 4, s. 817–830; M. Grochowska-Jasnos, J. Dymytryszyn, Zarys dziejów mennictwa głogowskiego od końca XII w. do końca XV, [w:] Głogowskie Zeszyty Naukowe, Wrocław • Głogów 2009, s. 11–12; Mistrz Wincenty tzw. Kadłubek, Kronika polska, Wrocław-Warszawa-Kraków, Wrocław 1992, s. 200–201..
Autonomiczne księstwo głogowskie (1251–1331) mały|upright=1.2| W 1248 starsi synowie Henryka Pobożnego Bolesław II (Rogatka) i Henryk III, dokonali między sobą podziału Śląska wrocławskiego. Asygnowany do tej pory do stanu duchownego, Konrad nie odstąpił od swych praw do ojcowizny i wystąpił z zamiarem uzyskania własnej dzielnicy. Powstaniu księstwa głogowskiego w latach 1249–1251 towarzyszyły działania wojenne prowadzone pomiędzy braćmi. Koniec roku 1251 dostarczył Śląskowi nie tylko wyczekiwany pokój, ale również nowe warunki polityczne, w wyniku których, wyodrębniły się trzy niezależne księstwa: wrocławskie, legnickie i głogowskieR. Grodecki, Dzieje polityczne Śląska do roku 1290,[w:] Historia Śląska, 1, Kraków 2013, s. 238–247; R. Grodecki, S. Zachorowski, J.Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej, T. I, Kraków 1995, s. 295; T. Jurek, Geneza księstwa głogowskiego…, s. 79–92; T. Jurek, Księstwo głogowskie pod rządami synów Konrada I (1273–1290), „Sobótka” (1987), nr 3, s. 395–410; J. Osiński, Bolesław Rogatka książę legnicki dziedzic monarchii Henryków Śląskich 1220/1225–1278, Kraków 2012, s. 214–216; S. Szczur, Historia Polski – średniowiecze, Kraków 2002, s. 295–298.. Pierwszym udzielnym księciem głogowskim został Konrad I. W początkowej fazie księstwo obejmowało Głogów, Krosno, Żagań, Lubin, Ścinawę i Sądowel. Później nastąpiły jeszcze pewne zmiany graniczne: Sądowel przeszedł pod władanie książąt wrocławskich, natomiast Konrad nabył za to Bolesławiec i Nowogrodziec nad KwisąT. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego, Książę głogowski Henryk (1274–1309), Kraków 2010, s. 15..
Po śmierci Konrada księżna wdowa Zofia już w 1274 sprzedała Krosno arcybiskupowi magdeburskiemu. W tym samym okresie Bolesław Rogatka odzyskał odstąpiony wcześniej przez niego Konradowi Bolesławiec z NowogrodźcemTamże s. 18–19..
Synowie Konrada po śmierci ojca rządzili początkowo wspólnie, po czym przed 1 VII 1278 roku dokonali podziału księstwa. Najstarszy z braci, Konrad II, otrzymał Ścinawę wraz z Wińskiem i Lubinem, Henryk III Głogów, Bytom Odrzański i Kożuchów, Przemko natomiast Szprotawę, Żagań i Nowogród BobrzańskiTamże s. 20.. Nastąpił rozpad jednolitego księstwa na trzy dzielnice: ścinawską, głogowską i szprotawsko-żagańską. W II połowie 1284 roku doszło jeszcze do zamiany dzielnic między Konradem II a Przemkiem. Konrad został księciem żagańskim a Przemko ścinawskimT. Jurek, Księstwo głogowskie…, s. 397–398..
mały|upright=1.2| Henryk IV w testamencie z 1290 r. zapisał księstwo wrocławskie Henrykowi III. Sam Wrocław jedynie na krótko znalazł się w rękach Głogowczyka. Wobec sprzeciwu tamtejszego mieszczaństwa został oddany we władanie księcia legnickiego Henryka V BrzuchategoT. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego…, s. 27–28..
Walki pomiędzy Henrykiem III a Henrykiem Brzuchatym o panowanie we Wrocławiu trwały kilka lat. W 1290 r. Henryk obejmuje Chojnów, Syców, Bolesławiec, Gościszów, Nowogrodziec, Ścinawę, Wińsko, Uraz, Trzebnicę, Milicz i Sądowel w zamian za rezygnację z praw do Wrocławia. Jednocześnie przekazuje Wińsk i Chobienice Konradowi IIT. Jurek ,s.40-41.. W 1294 r. Henryk kolejny raz przymusza Henryka Brzuchatego do odstąpienia części księstwa wrocławskiego na prawym brzegu Odry (z Oleśnicą, Bierutowem, Kluczborkiem, Namysłowem, Byczyną, Świerczami i Gorzowem Śląskim)T. Jurek, s. 50..
Po śmierci Przemysła II Wielkopolanie wybrali na tron poznański Łokietka, mimo to Głogowczyk wystąpił z roszczeniami wobec Łokietka, uważając, że testament, w którym dziedziczy Wielkopolskę, Przemysła II ciągle obowiązuje. Doszło szybko do zawarcia ugody. 10 marca 1296 pod Krzywinem zawarto układ, zgodnie z którym Henryk III obejmował wszystkie ziemie na południe od rzeki Obry, razem z kasztelaniami wschowską i zbąszyńską. Równocześnie Łokietek adoptował syna Henryka III – Henryka IV Wiernego, któremu w chwili uzyskania pełnoletniości zamierzał ofiarować dzielnicę poznańską, oraz w wypadku bezpotomnej śmierci całość WielkopolskiTamże, s. 60.. W 1296 roku Bolko Surowy zdobywa Chojnów i Bolesławiec, strata została zatwierdzona przez Henryka III na zjeździe pokojowym w 1297 roku w ZwanowicachT. Jurek, s. 65, 66..
Po bezpotomnej śmierci Konrada II w 1304 roku także jego dzielnica stała się własnością Głogowczyka. Doszło więc do połączenia dziedzictwa Konrada I. Wiosną 1306 roku udało się Głogowczykowi opanować większą część spuścizny Przemysła II, jednak bez pogranicza wielkopolsko-kujawskiego (Konin) i Pomorza Gdańskiego, a także Kalisz nie poddał się z początku Henrykowi III, gdyż zdołał anektować go na dwa lata książę na Legnicy Bolesław III Rozrzutny (syn Henryka V Brzuchatego)T. Jurek, s. 111–115..
Henryk III osierocił pięciu synów: Henryka IV Wiernego, Konrada, Bolesława, Jana i Przemka. Z początku książęta rządzili wspólnie i w czasie współrządów, w trudnych dla nich czasach, w 1310 roku zrzekli się Pomorza na rzecz BrandenburgiiT. Jurek, s. 207.. W 1312 r. podzielili na dwie grupy, spuściznę Henryka III: ziemie obejmujące część Wielkopolski wraz z Gnieznem i Kaliszem, Miliczem, Oleśnicą, Namysłowem zostały przydzielone Konradowi i Bolkowi, zaś pozostałe, tzn. zachodnia część księstwa głogowskiego i Wielkopolski z Rogoźnem, Poznaniem, Zieloną Górą, Żaganiem i Ścinawą zostały przydzielone Henrykowi IV, Janowi i Przemkowi. Księstwo głogowskie rozpadło się na dwie niezależne dzielnice: żagańską na zachodzie i oleśnicką na wschodzie, która n trwale odpadła od księstwa głogowskiego. Głogów przeznaczono zaś na oprawę ks. Matyldy brunszwickiej, wdowy po Henryku IIIT. Jurek, s. 210.. mały|upright=1.2| Następowało dalsze rozdrobnienie księstwa. Jan zajął pomiędzy 1316 a 1319 r. dzielnicę ścinawską, Henryk Wierny żagańską, a Przemko w 1321 r. po śmierci Matyldy księstwo głogowskieTamże, s..211.. Przemko ożenił się z Konstancją, siostrą Bolka Świdnickiego, wnuczką Władysława ŁokietkaGłogów. Zarys monografii miasta., red. K. Matwijowski, Wrocław-Głogów 1994, s. 83–84.. Książęta w walkach z Łokietkiem w latach 1313–1314 postradali prawie całą Wielkopolskę. W 1329 roku Jan ścinawski i Henryk IV Wierny, złożyli hołd lenny królowi czeskiemu Janowi Luksemburskiemu. Hołdu nie złożył Przemko (Bolesław w tym czasie już nie żył)T. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego…, 225..
W latach 1331–1526 W orbicie czeskich wpływów Kiedy 11 stycznia 1331 r. zmarł nagle Przemko, księstwo zostało oficjalnie podzielone między jego braci: Jana i Henryka, jednocześnie został wydzielony wdowie po Przemku, ks. Konstancji, Głogów jako jej uposażenie. Król czeski nie zamierzał respektować tego podziału. W 1331 roku Jan ścinawski pod militarną presją króla czeskiego zrezygnował ze swoich praw do księstwa przypadających mu po bracie, gdy w październiku Jan Luksemburczyk ruszył na GłogówJ. Dąbrowski, Dzieje polityczne Śląska w latach 1290–1402, Kraków 1932, s. 402., który zajął bez oblężenia przy wydatnej pomocy starosty głogowskiego (starosta zastępował nieobecnego księcia). Po odkupieniu za dwa tysiące grzywien od Jana ścinawskiego przysługujących mu praw do połowy miasta i księstwa, umieścił w nim swojego starostę Hinka z DubuTamże, s. 403.. Uzyskawszy łatwo zrzeczenie się praw do dziedzictwa głogowskiego ze strony Jana ścinawskiego, Jan nie troszczył się o pretensje Henryka IV Wiernego żagańskiego, ale wcielił zwyczajnie Głogów do korony czeskiej. Aż do śmierci w Żaganiu w 1342 Henryk IV nie odzyskał swojej połowy Głogowa. Jan Luksemburczyk nadszarpnął także prawa Konstancji, która została wydziedziczona, wkrótce potem przeniosła się do Polski, gdzie w Starym Sączu wstąpiła do klasztoru KlarysekTamże, s. 404..
Syn Henryka IV książę żagański, Henryk V Żelazny (1342–1369), postanowił przystąpić do rewindykacji Głogowa, który zajął w V 1343 r.M. Ptak, Zgromadzenia i urzędy stanowe księstwa głogowskiego od początków XIV do 1472 roku, Wrocław 1991, s. 19. Niebawem jednak, oblegany przez wojska czeskie oraz zaatakowany przez Kazimierza III, władcę Polski, musiał wycofać się z Głogowa. Kazimierz Wielki w czasie działań wojennych oderwał od księstwa głogowskiego Wschowę i PrzemętTamże, s. 19.. Zaś wojna z królem Czech skończyła się porozumieniem zawartym 7 czerwca 1344 rokuTamże, s. 20.. W Pradze Henryk V złożył hołd lenny królowi czeskiemu w zamian za połowę Głogowa i księstwa, we władanie których wszedł w 1349 rokuJ. Dąbrowski, Dzieje polityczne…, s. 452..