Traszka karpacka (Lissotriton montandoni) – gatunek płaza ogoniastego z rodziny salamandrowatych. Zamieszkuje Karpaty i wschodnią część Sudetów. Prowadzi lądowy tryb życia, rozmnażając się w wodzie, często w niewielkich, istniejących tylko okresowo zbiornikach wodnych. Składane są w nich jaja, z których wylęgają się Larwy. Podobnie jak dorosłe traszki, prowadzą one drapieżny tryb życia. W drugiej połowie lipca powstają dorosłe osobniki. Jest to gatunek o niewielkich zasobach w Europie Środkowej, na Ukrainie osiąga niekiedy znaczne zagęszczenie. Radzi sobie w siedliskach antropogenicznych. IUCN uznaje ją za gatunek najmniejszej troski.
Systematyka Zwierzę należy do rodziny salamandrowatych (Salamandridae), a w jej obrębie do podrodziny Pleurodelinae.
W przeszłości traszkę karpacką prawdopodobnie mylono z traszką zwyczajną i traszką górską.
Gatunek ten opisał w 1880 roku Boulenger, nadając mu nazwę Triton montandoni. Później różni autorzy umieszczali gatunek w różnych rodzajach, ale najczęściej w Triturus. Od pierwszej dekady XXI wieku traszka karpacka zaliczana jest do rodzaju Lissotriton.
Genetyka Wykryto dużą zgodność pomiędzy głównym układem zgodności tkankowej traszki karpackiej i traszki zwyczajnej. Zróżnicowanie międzygatunkowe na obszarze sympatrycznego występowania okazało się mniejsze niż różnice między różnymi populacjami L. vulgaris. By wyjaśnić taki stan rzeczy, zaproponowano dwie hipotezy: wspólne pochodzenie traszek (odziedziczyłyby wspólne allele MHC po wspólnym przodku) bądź krzyżowanie się (introgresja podczas hybrydyzacji, czyli mieszanie się alleli podczas krzyżowania się). Dochodzi do nich jeszcze podobna presja ze strony środowiska (MHC odpowiada za prezentowanie antygenów komórkom układu immunologicznego). Zasadniczo jednak większa liczba alleli traszki karpackiej prawdopodobnie wynika z introgresji od traszki zwyczajnej (wykazano wcześniej fakt hybrydyzacji). Jednak utrwalenie się takiego kierunkowego przepływu może wynikać z większej ilości pasożytów L. montandoni bądź innej struktury genetycznej (mniej loci odpowiedzialnych za prezentowanie antygenów). Rozważa się także mechanizm angażujący dobór płciowy (wybieranie przez samicę samca według największego zróżnicowania MHC potencjalnego potomstwa obserwowano u ryb, myszy, a nawet ludzi).
Budowa Traszka karpacka osiąga długość 10 cm. Wedle innych źródeł mierzą tyle samice, podczas gdy mniejsze od nich samce mają 8–9 cm. Jeszcze inne podaje 6,5–9 cm u samców oraz 7,5–10 cm u samic. Dymorfizm płciowy odnotowano również w przypadku masy ciała. W fazie wodnej samce ważą 2–3 g, a samice 2,1–3,8 g. Czyni to L. montandoni niewielką traszką, mniejszą od traszki górskiej; zaś rozmiarami, pokrojem ciała oraz – w mniejszym stopniu – ubarwieniem przypominającą traszkę zwyczajną bądź helwecką. Pomimo niewielkich rozmiarów wygląda ona masywnie. Połowa długości ciała przypada na ogon.
thumb|left|Samiec – strona brzuszna Traszka karpacka cechuje się zmiennym ubarwieniem grzbietu. Zależy ono od wielu czynników: temperatury otoczenia, lądowej lub wodnej fazy życia, od podłoża. Przyjmuje kolor gliniastooliwkowobrązowy (który dominuje), jasnobrązowy, płowy, oliwkowy, zielonkawy, brązowawy, czerwonopomarańczowy, ciemny oliwkowobrązowy, do czarnego. Zdarza się, że jest plamisty, może być marmurkowaty bądź pokryty plamami barwy czarnej lub brązowej. Może pokrywać go skomplikowany deseń (który Babik podaje jako jedyną opcję). Na grzbiecie widnieje też szeroka żółta pręga, przebiegająca podłużnie, pośrodkowo, o brzegach nieregularnie powyginanych, otoczonych nieciągłymi liniami czarnej barwy. Pokrywająca grzbiet zwierzęcia skóra jest nieznacznie ziarnista: drobne ziarnistości występują podczas fazy lądowej, z wyjątkiem fazy wodnej, kiedy odznacza się gładkością. Głowę pokrywa marmurkowanie ciemnych plamek. Z kolei brzuszna strona ciała traszki karpackiej cechuje się barwą jednolicie pomarańczową (jaskrawą), żółtopomarańczową lub żółtą. Stronę brzuszną od grzbietowej oddziela linia ciemnych plamek. Opisywano osobniki albinotyczne. Jest to u płazów cecha dziedziczona recesywnie, związana z brakiem czarnego barwnika w skórze.
W skórze traszki karpackiej występują gruczoły produkujące jad. Cechuje się on charakterystycznym zapachem. Ma też właściwości silnie drażniące błony śluzowe. Jaskrawe ubarwienie brzusznej strony ciała traszki odgrywa rolę ostrzegawczą, informując potencjalnego drapieżnika o toksyczności traszki.
Głowę L. montandoni określa się jako szeroką, płaską. Z uwagi na wyraźnie widoczne z przodu i z boków krawędzie niektórym obserwatorom zdaje się kanciasta. Na jej powierzchni grzbietowej rozciągają się trzy bruzdy, przebiegające podłużnie, zbiegające się za nozdrzami, mające swoje przedłużenie w postaci krawędzi grzbietu. Duże oczy obejmują okrągłego kształtu źrenice okolone złotymi tęczówkami. Fałd podgardlany sprawia z kolei wrażenie niewidocznego. Występują dwa rzędy zębów lemieszowych, zbiegających się w kierunku przednim.
Ciało tej traszki opisuje się jako krępe. Ma ona płaski grzbiet o wyraźnie zaznaczonych krawędziach bocznych tworzonych przez fałdy gruczołowe, pomiędzy którymi przebiega krawędź środkowa, nieznacznie wypukła niska listwa skóry. Kształt grzbietu zdaje się niektórym badaczom przypominać tarczę herbową.
Ogon L. montandoni cechuje spłaszczenie boczne. Zaopatrzony jest w błonę płetwową o umiarkowanej szerokości oraz cienką nitkę. Występuje ona tylko w czasie godów u samców (w fazie lądowej pozostaje po niej milimetrowej długości czarny szpic), natomiast wspomniana płetwa ogonowa występuje u obu płci, choć u samca w czasie sezonu rozrodczego jest większa.
Przednie kończyny zaopatrzone są w 4 palce. Tylne łapy kończą się 5 palcami. Ani na pierwszych, ani na drugich nie występuje błona pławna.
Jak już wspomniano, występuje dymorfizm płciowy. Przejawia się on szczególnie w fazie wodnej, na którą przypada okres godowy. Samica, większa od samca, bardziej owalna w przekroju w porównaniu z bardziej kwadratowym samcem, cechuje się masywniejszą budową i jaśniejszym ubarwieniem od płci przeciwnej, ciemniejszej i bardziej jaskrawej. Samiec rozwija, wedle Młynarskiego, niewielką witkę na ogonie w okresie godów, koloru ciemnego i długości 5–8 mm. Struktura ta cechuje się swoistą strukturą histologiczną. Po zakończeniu sezonu rozrodczego twór ten zanika. Wedle Babika specjalista bez trudu zawsze potrafi jednak odszukać jej ślad. Podobna struktura pojawia się u traszki helweckiej. Nowsza pozycja bibliograficzna mówi o szacie godowej z niską płetwą grzbietową (grzebień) i wyraźnymi bocznymi fałdkami grzbietowymi. Samica różni się od samca brakiem nici na ogonie, jaśniejszą barwą i gorszą widocznością fałdów grzbietowych. Wyższy fałd płetwy ogonowej u samca odróżnia się czernią od samiczego. Na dolnej powierzchni ogona samca widnieje też biały pasek o podłużnym przebiegu z czarnymi punkcikami. Płcie różni też kolor opuchniętych warg kloakalnych. U samców są one czarne, u samic zaś żółte, a także mniej opuchnięte. Większe obrzmienie warg kloakalnych różni samca od samicy również przez pozostałą część roku, podobnie jak ciemniejsze stopy.
Do podobnych do tego gatunków należą traszka zwyczajna i traszka górska. Trudno jest rozróżnić zwłaszcza samice tych gatunków. Traszkę górską wyróżnia odcień błękitu na grzbiecie, a także mniej smukła głowa. Z kolei traszkę zwyczajną rozpoznać można po plamach na brzuchu, jednolicie zabarwionym u traszki karpackiej. Grzbiety tych gatunków również przybierają nieco inne kolory.
Tryb życia Kiedy zamieszkuje siedliska lądowe, traszka zachowuje aktywność nocą. Za dnia ukrywa się, wykorzystując do tego celu kamienie czy kłody drewna. Jednak częściej od traszek innych gatunków zachowuje aktywność za dnia. Widywano L. montandoni pełzające po otwartym podłożu w świetle słonecznym i temperaturze ponad 20 °C. Kiedy natomiast żyje w wodzie, wedle różnych źródeł czas jej aktywności przypada na dzień lub też zachowuje ją przez całą dobę z nasileniem w dzień, za co może odpowiadać cieplejsza za dnia woda.
Zimowanie rozpoczyna się późnym październikiem. Przebudzenie następuje w różnym czasie, zależąc głównie od wysokości nad poziomem morza. W niższych rejonach traszka wraca do aktywności pod koniec marca lub w kwietniu, natomiast na obszarach leżących wyżej dzieje się to w maju lub na początku czerwca.
Cykl życiowy Rozmnażanie traszki karpackiej odbywa się w środowisku wodnym. Sezon rozrodczy rozpoczyna się wczesną wiosną, niedługo po stopnieniu śniegów. Trwa od 6 do 8 tygodni. Samce pierwsze ukazują się w zbiornikach wodnych, co ma miejsce po stopnieniu lodu na wiosnę. L. montandoni wykazuje znaczną oporność na zmiany temperatury, jednakże czas jej zimowania i rozpoczęcia sezonu godowego zależy od wysokości nad poziomem morza. Rozród może odbywać się najintensywniej w maju, a na wyższych terenach w czerwcu. Na obszarach górskich o niższych wysokościach sezon godowy rozpoczyna się w pierwszej połowie kwietnia, kończąc się pod koniec maja bądź na początku czerwca. Natomiast w wyższych górach terminy te opóźniają się.
Zachowania godowe traszki karpackiej nie przedstawiają szczególnych różnic w porównaniu z rozrodem innych traszek. Zaloty szczególnie przypominają opisywane u traszki zwyczajnej. Występuje skomplikowany taniec godowy. Kończy się on złożeniem przez samca spermatoforu. Samica pobiera go. Nie zachowuje wierności – ma w zwyczaju jeszcze tej samej nocy podejmować kopulację z innymi samcami.
W kwietniu, maju bądź czerwcu samice składają jaja. Na jedną samicę przypada ich 100–200, a nawet powyżej 250 podczas jednego roku. Składa je pojedynczo, rzadziej w krótkich, liczących po kilka jaj sznurach. Jeśli ma taką możliwość, zawija jaja w liście roślin wodnych. W razie ich braku przykleja je do dna bądź spoczywających tam obiektów. Jajo cechuje się wymiarami 2,2–2,8 mm na 3,4–3,6 mm. Składa się z przezroczystej osłonki o galaretowatej konsystencji oraz z komórki jajowej o średnicy 1,7–1,8 mm, kulistego kształtu i żółtobrązowawej barwy. Embriogeneza trwa 10–15, być może niekiedy do 30 dni. Szybkość, z jaką przebiega, zależy od temperatury wody.
Z jaja wylęga się larwa. Z wyglądu nie można jej odróżnić od larwy traszki zwyczajnej. Początkowo osiąga długość 6–8 mm. Prowadzi ona wymianę gazową za pomocą krótkich, gałęziastych skrzeli. W początkowym okresie swego życia nie podejmuje większej aktywności. Ma na boku głowy specjalny narząd, wypustkę, za pomocą której przyczepia się do liści roślin wodnych bądź podłoża. Tkwi tak aż do zużycia rezerw żółtka, w które zaopatrzyła ją matka. Dopiero po jego zużyciu zaczyna poruszać się aktywnie. Odżywia się początkowo mikroskorupiakami i w mniejszym stopniu owadami. Później je więcej owadów i mięczaki. Osiąga dzięki temu długość 26–35 mm. Kończyny przednie pojawiają się wcześniej niż tylne. Po 70–90 dniach bądź 2,5–4 miesiącach ulega przeobrażeniu. Nie musi ona ulec metamorfozie w tym samym roku – może przezimować w obrębie zbiornika wodnego i przystąpić do przeobrażenia następną wiosną. Dzieje się tak czasami w górach, między innymi w Karpatach w Polsce. Zazwyczaj jednak młode traszki pojawiają się w drugiej połowie lipca. Tempo tego procesu zależy od temperatury wody w zbiorniku i od dostępności pożywienia.
Ukończywszy metamorfozę, traszka karpacka opuszcza zbiornik wodny. Żyje od tej pory na lądzie. Nie ustalono dokładnie, w jakim wieku osiąga dojrzałość płciową. Podejrzewa się jednak, że zaczyna rozmnażać się po dwóch latach życia.
Traszka karpacka często krzyżuje się z traszką zwyczajną na obszarze ich sympatrycznego występowania: w Rumunii, Czechach i na Ukrainie. Powstają w ten sposób osobniki charakteryzujące się wyglądem pośrednim pomiędzy gatunkami.
Rozmieszczenie geograficzne