Wołów

Wołów (, , ) – miasto w południowo-zachodniej Polsce, w województwie dolnośląskim, siedziba powiatu wołowskiego oraz gminy miejsko-wiejskiej Wołów, leżące na Wale Trzebnickim, na Dolnym Śląsku.

W krajobrazie dominują pola uprawne, łąki i lasy. Na północny zachód od miasta rozciąga się Park Krajobrazowy Doliny Jezierzycy (7953 ha), do której wpływa rzeczka Juszka oddzielająca Wołów od Krzywego Wołowa. W obrębie PK Doliny Jezierzycy znajduje się ścisły rezerwat przyrody Uroczysko Wrzosy (576 ha).

Według danych GUS z 1 stycznia miasto liczyło mieszkańców (345. miejsce w kraju). Jego powierzchnia wynosi (325. miejsce w kraju), a gęstość zaludnienia . Obecnie jest jednym z miast aglomeracji wrocławskiej.

Toponimia thumb|left|Nazwa Wolow wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w BerliniePruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług którego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.. thumb|left|Wizytówka Wołowa – stylizowane woły na tle murów obronnych Nazwa miasta wywodzi się od polskiej nazwy „Wół” i wiązana jest z miejscem wołów – „miasto z wołami”Legendy ziemi wołowskiej O założeniu Wołowa.. Heinrich Adamy wywodził nazwę bezpośrednio od polskiej nazwy – „von wol = Ochs”. W swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia dwie nazwy miasta zanotowane w dokumentach z 1202 roku Wola oraz Wolaw podając ich znaczenie Ochsenmarktstadt – „miasto targów wołami”. Znaczenie nazwy uwidocznione zostało również w herbie miasta.

Miejscowość wymieniona została w staropolskich, zlatynizowanych formach Wolovo oraz Wolowo w łacińskim dokumencie wydanym w 1202 roku wydanym we Wrocławiu przez kancelarię biskupa wrocławskiego Cypriana. W kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie WolowH. Markgraf, J. W. Schulte, Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Breslau 1889.. W 1475 roku w Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest jako WolauiaFranz Xaver Seppelt, Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446, Franz Goerlich, Breslau 1912, s. 76–77 – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej.. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Wolavia.

W 1645 roku miasto nosiło również nazwę Wolaw, zgermanizowaną nazwę Wohlau. Jeszcze w 1750 roku nazwa „Wolow” wymieniona jest w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców ŚląskaWznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług którego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750..

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miasto występuje pod niemiecką nazwą – Wohlau oraz Wolaw, Wolav, Wolov i Wola. Polską nazwę Wołów w książce Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej, Głogówek 1847, s. 11.. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880–1906 notuje nazwę miasta pod polską nazwą Wołów oraz niemiecką Wohlau. Słownik podaje również starsze wersje wynotowane z łacińskich dokumentów jak Wolaw oraz WolauWołów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego Tom XIII, s. 905..

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946 rokuZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja ()..

Położenie Położone na południowo-zachodnich stokach Wzgórz Trzebnickich (zw. potocznie Kocimi Górami, z niemieckiego: Katzengebirge), stanowiącymi środkową część Wału Trzebnickiego, łagodnie opadającymi na południe i zachód w pradolinę Odry, a na północy w pradolinę Baryczy.

Według danych z 1 stycznia powierzchnia miasta wynosiła .

Od 1945 miasto należy do województwa z siedzibą we Wrocławiu (z wyjątkiem krótkiego okresu przejściowego w 1945, kiedy siedziba znajdowała się w Trzebnicy, a potem w Lignicy, obecnie Legnica), które wielokrotnie zmieniało granice i nazwę na skutek reform podziału administracyjnego kraju (1946, 1950, 1957, 1975, 1998).

Zabytki thumb|Zamek piastowski thumb|Kościół św. Karola Boromeusza thumb|Starówka Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: ośrodek historyczny miasta zespół klasztorny karmelitów, z lat 1712–1724: kościół obecnie parafialny pw. św. Karola Boromeusza, barokowy z lat 1712–1724 klasztor – budynek poklasztorny, obecnie plebania kościół św. Wawrzyńca gotycki z , przebudowany w latach 1701–1711, wystrój wnętrza barokowy, renesansowe i barokowe epitafia mieszczan wołowskich, pierwotnie katolicki, od połowy do protestancki, od kościół parafialny parafii rzymskokatolickiej pw. św. Wawrzyńca. We wnętrzu unikatowe barokowe organy Adama Horatia Caspariniego z Od miejsce Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Organowej klasztor benedyktynek, ul. Poznańska 13 figura Matki Boskiej – kolumna maryjna w otoczeniu Aniołów, pl. Zamkowy, z , przed zamkiem cmentarz katolicki, nieczynny, z połowy , ul. Piłsudskiego, d. Fornalskiej kaplica pw. Świętego Krzyża, z , – spłonęła 17 lutego 2025 zamek piastowski z pierwszej połowy XIV w., wielokrotnie przebudowywany w: 1578 r., XIX w., obecny kształt nadano mu w latach 1923–1928 – XX w. Na pierwszym piętrze gotycki kamienny portal mury miejskie, z , fragmenty średniowiecznych murów obronnych wraz z pomnikiem „wołowskich byków” ratusz, z drugiej poł. , w rozbudowany o izbę celną i dom wagi, wielokrotnie przebudowywany w: w stylu barokowym, w l. 1820–1840 restaurowany, w latach 1918–1922 rozbudowano część północną, odbudowany po zniszczeniach w latach 1958–1962. Na południowej ścianie kamienne średniowieczne znaki cechowe pałac, pl. Piłsudskiego 23, z drugiej połowy , przebudowany w końcu dom, obecnie sąd, Rynek 26, z końca , przebudowany w początkach Wołów – Gancarz (Gąsior) cmentarz, zamknięty, z budynek bramny z fragmentami ogrodzenia, z inne zabytki: budynek wagi. obok ratusz, zrekonstruowany więzienie wybudowane w latach 1891–1893 w tzw. systemie pensylwańskim (na planie krzyża) na miejscu starszego i małego więzienia pomocniczego. Od końca Niemcy przetrzymywali i mordowali w nim jeńców z powstania warszawskiego; od stycznia do początku w rękach radzieckiego NKWD, które więziło tu i także mordowało głównie byłych żołnierzy armii Własowa. W drugiej połowie przejęte przez władze PRL, które w latach 50. oraz 80. przetrzymywały w nim więźniów politycznych. Prawdopodobnie to więzienie (Zakład Karny Wołów) wspomina Marek Hłasko w opowiadaniu Sowa, córka piekarza z zespół opactwa oo. cystersów z budynkami poklasztornymi w Lubiążu, znajduje się na terenie gminy Wołów

Historia

Okres przedpiastowski thumb|Kościół św. Wawrzyńca sięga historią czasów piastowskich (zdjęcie z XX w.) Ziemia wołowska dzieliła historię rejonu Dolnego Śląska, który w został zasiedlony przez lechickie plemiona słowiańskie (m.in. Trzebowian). Potem znalazł się w obrębie państwa Wielkich Moraw (), a ok. 990 został włączony do państwa Mieszka I.

W Polsce piastowskiej Wołów to jedno z najstarszych miast śląskich, wspomniane w 1157, kiedy Władysław II Wygnaniec nakazał budowę zamku drewnianego (na palach) na bagnistych terenach nad rzeką Juszką; obok zamku rozwinęła się osada. Miasto otrzymało prawa miejskie ok. 1285, prawdopodobnie było lokowane przez jednego z Piastów głogowskich – Przemka ścinawskiego (najstarsza zachowana pieczęć z herbem miasta pochodzi z 1473), potem nastąpił napływ osadników niemieckich, przedmieścia – gdzie obecnie jest zlokalizowane więzienie – długo zamieszkane były głównie przez ludność polską. Polskie nazwiska występowały tam jeszcze w końcu Nazwisko Kasowskiy., a nazwa tych przedmieść Polska Wieś (Polnischdorf) przetrwała aż do lat 30. Pod koniec miasto i okolice zostały zniszczone przez jedno z najsilniejszych na obecnych ziemiach polskich trzęsień ziemi. Na miejscu drewnianego zamku w połowie książę oleśnicki Konrad I wzniósł murowany zamek z cegły.

W Królestwie Czech W 1392 Wołów przyłączono do luksemburskiego Królestwa Czech. Miejsce sądów nadwornych (Hofgericht). W XIV i uformowały się władze miejskie (rada i burmistrz). Miasto było lokalnym ośrodkiem władzy z własną mennicą do 1492, kiedy stało się własnością króla czeskiego Władysława II Jagiellończyka (1456–1516).

W państwie Habsburgów thumb|Panorama miasta z lat 30. XVIII wieku W 1526 wraz z Czechami Wołów wchodzi w skład państwa austriackich Habsburgów. W wołowski zamek jest rozbudowany. Miasto nawiedzały zarazy, z których najstraszniejszą była epidemia dżumy z 1585. Przy życiu pozostało tylko 375 mieszkańców miasta i przedmieść. W Wołów to znany ośrodek sukiennictwa i handlu, większość mieszkańców staje się ewangelikami. Wojna trzydziestoletnia zrujnowała miasto i region (ludność miasta zmalała o połowę). Od 1523 miasto było własnością Piastów legnicko-brzeskich, od 1653 do 1675 stolicą samodzielnego księstwa. Od 1675 po śmierci ostatniego śląskiego Piasta, księcia brzesko-legnicko-wołowskiego Jerzego IV Wilhelma, księstwo wołowskie znalazło się pod bezpośrednim zwierzchnictwem Habsburgów. 12 maja 1689 ogromny pożar zniszczył większość zabudowań, w tym ratusz, kościół i szkołę. W latach 1705–1711 cesarz Józef I Habsburg, zwolennik merkantylizmu, uwolnił chłopów od pańszczyzny w księstwie legnicko-brzesko-wołowskim, mimo sprzeciwu miejscowej arystokracji. Skutkiem było zwiększenie produkcji rolnej i zamożności miasta. Jednak wkrótce Józef I spowodował zapaść ekonomiczną, zmuszając ewangelickich chłopów do emigracji do Transylwanii i wyludniając w ten sposób okolice Wołowa. Józef I nie mógł jednak zmusić ewangelickich mieszczan wołowskich do zmiany wyznania na katolickie, ponieważ wolność wyznania gwarantował im pokój westfalski. Okres kontrreformacji zaznaczył się w Wołowie budową klasztoru i kościoła karmelitów (obecnie św. Karola Boromeusza).

W Królestwie Prus i w Niemczech thumb|Wołów w (Friedrich Bernhard Werner) W 1742 Wołów został przyłączony do Królestwa Prus w wyniku I wojny śląskiej. Od tego czasu stał się miastem garnizonowym wojsk pruskich. Kolejny pożar w 1781 spowodował upadek miasta oraz jego stopniową odbudowę, przy czym ze względów bezpieczeństwa wznoszono budynki z cegły, kryte dachówką. Rozebrano również częściowo mury miejskie. Od 1816 siedziba powiatu. Otwarcie linii kolejowej Wrocław – Berlin i Szczecin 1 sierpnia oraz rozbudowa dróg i infrastruktury miejskiej spowodowało ożywienie ekonomiczne. W wyborach do Reichstagu 5 marca 1933 NSDAP otrzymała wyjątkowo wysokie poparcie wynoszące 60,7%. W czasie II wojny światowej w mieście istniała baza zaopatrzeniowa formacji SS.

W Polsce mały|Gmach dawnego banku, miejsce napadu w 1962 r.