thumb|Flaga ruchu syjonistycznego przyjęta w 1891 roku, od 1948 roku flaga państwa Izrael Syjonizm (od nazwy wzgórza Syjon w Jerozolimie, na którym stała Świątynia Jerozolimska) – ruch polityczny i społeczny, dążący do odtworzenia żydowskiej siedziby narodowej na terenach starożytnego Izraela. Syjonizm doprowadził do powstania państwa Izrael w 1948 w Palestynie, w granicach zbliżonych do jej granic objętych w okresie międzywojennym mandatem Wielkiej Brytanii (Brytyjski Mandat Palestyny). Współcześnie celem syjonizmu jest także stworzenie i utrzymanie jedności narodu żydowskiego żyjącego w rozproszeniu i jego więzi z państwem Izrael. Ruch zapoczątkowany pod koniec XIX wieku miał wiele nurtów i postaci, powszechnie utożsamiany z syjonizmem politycznym, interpretowanym w różny sposób: jako patriotyzm żydowski, jako ruch narodowowyzwoleńczy i państwowotwórczy, jako kierunek kulturalny i społeczny, oraz jako ruch religijny. Poza syjonizmem politycznym mówiono o syjonizmie duchowym, którego celem była nowa tożsamość żydowska (Achad ha-Am), odrodzenie języka hebrajskiego (Eliezer ben Jehuda) i powstanie literatury i kultury w tym języku.
Syjonizm od początku był przedmiotem krytyki zarówno ze strony niektórych ruchów żydowskich, jak i nieżydowskich. Zasadniczy konflikt, nierozstrzygnięty do dziś, trwa między syjonizmem a palestyńskim ruchem narodowym, nacjonalizmem arabskim oraz fundamentalizmem islamskim.
Termin
Termin „syjonizm” pochodzi od słowa „Syjon” (), będącego jednym z określeń na Jerozolimę i Ziemię Izraela, wspomnianym w Biblii. Został on utworzony na opisanie żydowskiego nacjonalizmu przez austriacko-żydowskiego dziennikarza Nathana Birnbauma. Założył on pierwsze stowarzyszenie studentów-Żydów Kadima. Słowo „syjonizm” zostało użyte po raz pierwszy przez Birnbauma w jednym z pierwszych numerów wydawanego przez niego w języku niemieckim czasopisma „Selbstemanzipation” w 1890. Sam Birnbaum później odwrócił się od syjonizmu, przez pewien czas był zwolennikiem autonomizmu, aż w końcu został sekretarzem generalnym antysyjonistycznego religijnego ruchu Agudat Israel.
Od czasu utworzenia państwa Izrael termin „syjonizm” używany jest na określenie przede wszystkim wsparcia dla niego jako żydowskiego państwa narodowego. Jednakże istnieje cały szereg ideologii, czasem ze sobą sprzecznych, które popierają istnienie Izraela, ale różnią się fundamentalnymi założeniami. Mowa tutaj m.in. o syjonizmie religijnym, rewizjonistycznym i socjalistycznym (nazywanym także syjonizmem pracy).
Czasem termin „syjonizm” używany jest w znaczeniu pejoratywnym. Zgodnie z twierdzeniem historyków takich jak Walter Laqueur, i , w pewnych przypadkach określenie „syjonista” stosowane jest przez antysemitów, chcących zaatakować wszystkich ŻydówWspomniani naukowcy wskazują na, ich zdaniem nieprawidłowe, stosowanie terminu „syjonizm”: „...pod ukryciem „antysyjonizmu” czają się różnorodne motywy, które trzeba nazwać po imieniu. Kiedy w latach 50., pod panowaniem Stalina, Żydzi ze Związku Radzieckiego znaleźli się w niebezpieczeństwie ataków i egzekucji, czynione to było pod sztandarami antysyjonizmu raczej niż antysemityzmu, który został zniesławiony przez Adolfa Hitlera. Kiedy w późniejszych latach poczynania izraelskiego rządu były atakowane jako rasistowskie lub kolonialne w różnych części świata, podstawą tej krytyki było całkiem często przekonanie, że Izrael nie ma prawa do istnienia (...). Tradycyjny antysemityzm wyszedł na Zachodzie z mody, poza skrajną prawicą. Ale czasem pojawia się coś, co możemy określić jako postantysemityzm. Jest mniej brutalny w swoich celach, ale wciąż bardzo realny. Nie jest trudno odróżnić prawdziwy i nieprawdziwy antysyjonizm. (...) Niemal zawsze jest jasne, czy ataki skierowane są przeciwko określonemu działaniu izraelskiego rządu (na przykład jako okupanta), czy przeciwko istnieniu Izraela.” (Laqueur Walter, Dying for Jerusalem: The Past, Present and Future of the Holiest City, Sourcebooks, Inc. 2006, s. 55, ) „W ostatnich dniach lipca 1967 roku, Moskwa rozpoczęła bezprecedensową kampanię propagandową przeciwko syjonizmowi określanemu jako „światowe niebezpieczeństwo”. Przegrana była przypisywana nie tylko działaniom małego Izraela, ale „wszechpotężnej międzynarodowej sile”. (...) W swojej jaskrawej wulgarności, ofensywa propagandowa wkrótce nabrała cech znanych z epoki nazistowskiej. Społeczeństwo sowieckie zostało nasycone rasistowskimi historiami. Wyjątki z książki Trofima Kichko z 1963 r. Judaizm bez upiększeń były intensywnie publikowane w sowieckich mediach. Pozycja Juri Iwanowa Uwaga: Syjonizm, powtarzająca twierdzenia z Protokołów Mędrców Syjonu, była szeroko kolportowana w całym kraju.” (Sachar Howard, A History of the Jews in the Modern World, Knopf NY. 2005, s. 722) Zobacz też: antysyjonizm, Marzec 1968..
Syjonizm należy odróżniać od terytorializmu, który był nacjonalistycznym ruchem wzywającym do utworzenia żydowskiej siedziby narodowej, jednak niekoniecznie w Palestynie. Na początku XX wieku pojawiało się wiele propozycji odnośnie do osiedlania Żydów poza Europą, jednak większość z nich stosunkowo szybko została odrzucona. W wyniku tego wykrystalizowała się jasna wizja dążeń syjonistycznych.
Historia 150px 130px Theodor Herzli strona tytułowa jego książki z 1896Państwo żydowskie Od I wieku n.e. większość Żydów mieszkała poza Palestyną. Tylko niewielka ich liczba stale przebywała na jej terenie. Zgodnie z doktryną judaizmu, Żydzi powrócą do Erec Jisrael wraz z przyjściem mesjasza. Pomimo tego twierdzenia w XIX wieku pojawił się ruch religijny postulujący wcześniejszy powrót do Ziemi Izraela. Uzyskał on znaczące poparcie. Nawet przed 1882 (gdy wydana została książka Autoemancipation Leona Pinskera)W Polsce wydana w 1900 pod tytułem Samowyzwolenie., uważanym za datę pojawienia się syjonizmu praktycznego (politycznego), Żydzi imigrowali do Palestyny. Nie były to procesy masowe, ale dochodziło do tzw. presyjonistycznych alii.
Świecka idea powrotu Żydów na tereny ówczesnej Palestyny oraz utworzenia niepodległego państwa żydowskiego pojawiła się pod koniec XIX w. w środowiskach europejskich i rosyjskich Żydów.
Jednym z pierwszych syjonistów w Niemczech był Heinrich Loewe (ur. 1869). Studiując w Uniwersytecie Berlińskim oraz w (Wyższej Szkole Nauk Judaistycznych) założył grupę syjonistyczną znaną jako Rosyjskie Żydowskie Towarzystwo Naukowe. Jej współzałożycielami byli Żydzi spoza Niemiec, Szmaria Lewin, Josef Lurie, Nahman Syrkin i Leon Mockin. Loewe, jako jedyny z tej grupy, urodził się w Niemczech. W 1892 Loewe założył Jung Israel, pierwszą grupę syjonistyczną w Niemczech. Był także jednym z założycieli Vereinigung Juedischer Studierender – organizacji, która w 1914 dała początek zrzeszeniu skupiającemu różne studenckie organizacje syjonistyczne w Niemczech o nazwie Kartell Juedischer Verbindungen. W latach 1893–1894 redagował w Berlinie Juedische Volkszeitung, a przez kolejne dwa lata miesięcznik Syjon (od 1895 do 1896).
Na czele ruchu stanął dziennikarz Theodor Herzl. Początkowo głównym dyskutowanym postulatem było utworzenie prawnie zabezpieczonej siedziby dla ludu żydowskiego w dowolnym miejscu (rozważano projekt utworzenia takiego państwa na terytorium dzisiejszej Ugandy). Związane to było z kryzysem w zabiegach dyplomatycznych syjonistów, dążących do wywarcia wpływu na Imperium Osmańskie, w granicach którego znajdowała się Palestyna. Potem jednak za bardziej realistyczny uznano projekt kolonizacji Palestyny – ziemi związanej historycznie i religijnie z narodem żydowskim. Herzl przedstawił w 1896 w pracy pt. Judenstaat (Państwo żydowskie) wizję przekształcenia Żydów – prześladowanej wspólnoty etniczno-religijnej – w świecki naród, którego państwo będzie podobne do innych państw europejskich. Syjonizm był przede wszystkim odpowiedzią na narastające nastroje antysemickie w okresie rozkwitu ruchów nacjonalistycznych w Europie i niepowodzenia asymilacji. Idea powrotu do Syjonu miała też źródła religijne – jak już wspomniano, według judaizmu mesjasz doprowadzi do powrotu Żydów z wygnania (galut) do ich starożytnej ojczyzny.
W sierpniu 1897 na I Światowym Kongresie Syjonistycznym w Bazylei powstała Światowa Organizacja Syjonistyczna. Ruch wysunął hasło: Ziemia bez ludu, dla ludu bez ziemiHasło to zostało stworzone przez duchownego kościoła szkockiego Alexandra Keitha w 1843. Jak pisze Diana Muir, zostało ono zaadaptowane przez syjonistów. Początkowo jednak używali go chrześcijanie, ze względów religijnych propagujący ideę powrotu Żydów do Palestyny. Zob. . Oprócz zabiegów o autonomię dla ludności żydowskiej w ramach Imperium Osmańskiego, syjoniści propagowali osadnictwo rolne, przemysł oraz nową kulturę hebrajską. Symbolem przynależności do organizacji było płacenie corocznej składki, tzw. szekla. Syjoniści stworzyli własny bank oraz Żydowski Fundusz Narodowy (Keren Kajemet le-Israel).
Ruch syjonistyczny od początku był podzielony ze względu na założenia ideologiczne i wizję przyszłego państwa oraz na zakres projektu. Tzw. syjoniści-maksymaliści wzywali do kolonizacji całości ziem opisanych w Biblii jako kraj Izraela, podczas gdy tzw. minimaliści byli zwolennikami ograniczonego terytorialnie państwa. Początkowo nie brano pod uwagę dążeń narodowych ludności arabskiej, która dominowała liczebnie na terytorium Palestyny.
+ Demografia w Palestyniew latach 1800–1947 rok Żydzi Arabowie 1800 6,7 tys. 268 tys. 1880 24 tys. 525 tys. 1915 87 tys. 590 tys. 1931 174 tys. 837 tys. 1947 630 tys. 1,31 mln
Dodatkowym impulsem, który doprowadził w ogóle do stworzenia koncepcji syjonistycznej, były narastające odczucia antysemickie w całej Europie, których apogeum były zbrodnie hitlerowskie na Żydach (Zagłada Żydów). Należy przy tym wspomnieć o sprzeciwie niektórych ultraortodoksyjnych środowisk żydowskich wobec koncepcji utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie. Twierdzili oni, że dopiero Mesjasz wprowadzi Żydów z powrotem do Ziemi Obiecanej i grzechem przeciw Bogu są jakiekolwiek próby przyspieszenia tego zdarzenia.
Ważnym wydarzeniem dla ruchu syjonistycznego była tzw. deklaracja Balfoura z listopada 1917, w której minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Arthur Balfour stwierdzał o przychylności władz brytyjskich wobec koncepcji żydowskiej siedziby narodowej„Biuro Spraw Zagranicznych, 2 listopada 1917, Szanowny Lordzie Rotschildzie! Z wielką przyjemnością przekazuję Panu w imieniu Rządu Jej Królewskiej Mości niniejszą deklarację, przez Rząd zatwierdzoną, będącą wyrazem sympatii dla żydowskiego ruchu syjonistycznego. Rząd Jej Królewskiej Mości z przychylnością przygląda się zasiedlaniu narodowej siedziby Żydów, Palestyny, i dołoży wszelkich starań, aby cel ten został osiągnięty; jednocześnie nie zamierza uczynić nic, co ograniczyłoby prawa obywatelskie i religijne nieżydowskich społeczności w Palestynie, albo status prawny i polityczny, jakim cieszą się Żydzi w innych krajach. Będę wdzięczny, jeżeli powiadomi Pan o niniejszej deklaracji Związek Syjonistyczny. Z poważaniem, James Balfour”. Zob. :Plik:Balfour declaration unmarked.jpg i . w Palestynie. Na dokument ten powoływali się później Żydzi przy tworzeniu państwa Izrael. Natomiast Arabowie zwracali uwagę na wieloznaczność użytego przez Brytyjczyków terminu „siedziby narodowej” (national home). Deklaracja ministra Balfoura miała głównie na celu pozyskanie poparcia społeczności żydowskiej w czasie działań I wojny światowej.
Od końca XIX wieku do Palestyny zaczęły napływać fale imigrantów żydowskich, finansowane głównie przez organizacje syjonistyczne, choć także osoby prywatne (m.in. rodzinę Rothschildów). Podczas gdy w 1922 Żydzi stanowili niewiele ponad 1/10 ludności Palestyny, to w przeddzień utworzenia państwa Izrael stanowili już niemal 1/3 populacji.