Don Kichot (pełny tytuł hiszp. El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha) – powieść Miguela de Cervantesa. Pierwsza część utworu została opublikowana w 1605, natomiast druga – w 1615 roku. Powieść opowiada o losach szlachcica, który wpada w obłęd pod wpływem romansów rycerskich i wyrusza w świat jako błędny rycerz, niesiony nieodłączną szczytną chęcią pomagania ludziom i bronienia najsłabszych.

Okoliczności powstania i publikacji utworu Część pierwsza thumb|Miguel de Cervantes Nie wiadomo dokładnie, jak długo trwały prace nad pierwszą częścią powieści. Sam autor wspominał w przedmowie, że utwór powstawał podczas jego pobytu w więzieniu (Cervantes był uwięziony kilkukrotnie, m.in. w 1595 i 1602 roku). Niektórzy badacze wątpią w deklarację autorską, uważając, że Cervantes nie przyznawałby się w przedmowie do tak wstydliwego faktu jak uwięzienie. Pobyty pisarza w więzieniu musiały być powszechnie znane, nie było więc powodu, dla którego miałby je ukrywać. Jeszcze przed publikacją Don Kichot krążył w obiegu rękopiśmiennym. W tej formie zapoznał się z nim m.in. Lope de Vega, który w liście z 14 sierpnia 1604 stwierdził, że nie znajdzie się nigdy człowiek tak głupi, żeby chwalić tę powieść, a samego Cervantesa określił jako najgorszego spośród poetów. Uwagi te były jednak spowodowane nie tyle wartością Don Kichota, ile niechęcią jaką de Vega żywił wobec autora z powodu dwóch złośliwych sonetów z 1600–1602 przypisywanych Cervantesowi. Cervantes odniósł się do nich, wprowadzając w powieści liczne aluzje dotyczące samego de Vegi i hiszpańskiej komedii w ogóle.

Przywilej na druk utworu w Kastylii został wystawiony w Valladolid 26 września 1604. Powieść została wydana przez Francisca de Robles na początku 1605 roku w Madrycie, w drukarni Juana de la Cruesta. Zdobyła dużą popularność, w tym samym roku ukazało się jej sześć kolejnych wydań oraz nielegalne, pomijające prawa autorskie, wydanie w Lizbonie.

Część druga Nie wiadomo dokładnie, kiedy Cervantes pracował nad drugą częścią utworu. Prawdopodobnie niektóre fragmenty powstawały już w 1611 roku, inne natomiast w roku 1614. Druga część Don Kichota napisana przez Cervantesa ukazała się w 1615 roku i była dedykowana hrabiemu de Lemos.

Geneza i inspiracje Według deklaracji Cervantesa z przedmowy do Don Kichota, utwór miał służyć krytyce literatury rycerskiej. Literatura sławiąca średniowieczne rycerstwo, rodzima lub adaptowana z literatur zagranicznych, była ówcześnie bardzo popularna w Hiszpanii i cieszyła się dużą poczytnością. Była wielokrotnie krytykowana, jako potencjalnie szkodliwa dla czytelnika, oparta na nieprawdopodobieństwach i cudowności. Krytykowali ją m.in. Luis Vives (Institución de la mujer cristiana), Juan de Valdés (Diàlogo de la Lengua), Juan de Mal Lara i Luis de Leon. O szkodliwości takich utworów krążyły również liczne anegdoty: Luiz Zapata opisywał przypadek człowieka, który wyruszył w podróż, mającą na celu powtórzenie przygód z Orlanda szalonego, krążyła też opowieść o studencie, który zaatakował szpadą wyimaginowanych chłopów, napadających na rycerza. Do utworów mogących zainspirować Cervantesa, zalicza się też anonimowe interludium Entremés de los romances, opowiadające o robotniku, który oszalał pod wpływem romansów rycerskich. Mimo że interludium to wykazuje szereg zbieżności z Don Kichotem, to jednak nie wiadomo, czy powstało ono przed 1602, a więc czy mogło rzeczywiście służyć jako źródło do powieści Cervantesa.

Oprócz literatury rycerskiej w ogóle, w Don Kichocie sparodiowane zostały konkretne utwory. Najsilniej sparodiowany został Amadis (m.in. kult dla ukochanej damy oraz wątek umartwiania się w górskiej pustelni). Cervantes posłużył się również powieścią El caballero Cifar oraz romansem Przewaga Esplanadiana.

Wersja Avellanedy thumb|Don Kichote na ilustracji wykonanej do powieści przez Gustave’a Doré

Latem 1614 Cervantes pisał prawdopodobnie rozdział LIX drugiej części powieści. Wtedy to dowiedział się o publikacji w Tarragonie kontynuacji Don Kichota, napisanej przez . W przedmowie do tego utworu Avellaneda zaatakował Cervantesa, opisując go jako starego, samotnego kalekę i krytykując go za atakowanie de Vegi. Ponadto sama kontynuacja napisana przez Avellanedę stanowiła parodię Don Kichota – podkreślane są wulgarne cechy postaci, rysy psychologiczne bohaterów są zubożone, przeważa komizm o charakterze fizjologicznym.

Ta publikacja wywarła znaczny wpływ na kontynuację pisaną przez Cervantesa. Pisarz poprzedził ją przedmową, odpierającą zarzuty plagiatora, wprowadził również w treść powieści motyw literackiego falsyfikatu – Don Kichot i Sancho dowiadują się o powieści Avellanedy, spotykają też w karczmie szlachcica w niej przedstawionego; bohaterowie stanowczo odżegnują się od przedstawionej przez plagiatora wersji wydarzeń, a wspomnianemu szlachcicowi każą przysiąc, że wydarzenia opisane przez Avellanedę są nieprawdziwe. Fałszywa kontynuacja miała również wpływ na trasę podróży bohaterów – w pierwszej części utworu Cervantes zapowiedział, że udadzą się oni do Saragossy, ale ponieważ wysłał ich tam Avellaneda, zdecydował się na skierowanie ich do Barcelony. Konstantin N. Dierżawin twierdzi również, że utwór Avellanedy spowodował znaczącą zmianę tonu w końcowej części Don Kichota (rozdziały LIV–LXXIV) – według niego pod wpływem obniżenia tonu i wprowadzenia akcentów parodystycznych przez naśladowcę, Cervantes zdecydował się na wprowadzenie do powieści pierwiastków melancholijnych, pogłębił też wzruszającą część natury głównego bohatera. Badacz zwraca m.in. uwagę na wątek pobytu na dworze możnych w obu utworach – u Avellanedy żarty jakie możni stroją z Don Kichota i spotykające go upokorzenia mają wydźwięk komiczny, natomiast podobny epizod u Cervantesa (Don Kichot u pary książęcej) kończy się powrotem bohaterów i wykazaniem przez nich niesprawiedliwości tkwiącej w śmianiu się z szaleńca. Dierżawin podejrzewa również, że większa ilość wypowiedzi o charakterze filozoficznym, jakie w drugiej części wygłasza Don Kichot, mogła wynikać z polemiki ideowej z Avellanedą.

Utwór Avellanedy mógł również mieć wpływ na zakończenie utworu – być może uśmiercenie bohatera nie leżało w pierwotnych planach autora, a było jedynie sposobem w jaki Cervantes próbował zapobiec pojawianiu się kolejnych naśladownictw i kontynuacji.

Prawdziwa tożsamość de Avellanedy pozostaje do dziś nieustalona, przypuszcza się jedynie, że mógł być jednym z dramatopisarzy z kręgu Lope de Vegi. Niektórzy badacze podejrzewają ponadto, że jego personalia mogły być znane Cervantesowi.

Zarys treści Część pierwsza thumb|Don Kichot walczący z wiatrakiem Alonso, szlachcic z La Manchy spędził życie na czytaniu romansów rycerskich. Z czasem wydarzenia przedstawione w książkach zaczął uznawać za prawdziwe, a przedstawionych w nich bohaterów za godnych naśladowania. Uznał więc, że sam powinien zostać błędnym rycerzem. Nadał sobie imię Don Kichot z Manczy i postanowił wyruszyć w świat na koniu, którego nazwał Rosynantem. Ponieważ błędny rycerz powinien być zakochany, zdecydował się wybrać dla siebie damę serca. Postanowił, że zostanie nią wieśniaczka, w której niegdyś się tajemnie podkochiwał – Aldonza Lorenzo, szukając dla niej wytwornego imienia, nazwał ją Dulcyneą z Toboso. Szybko uświadamia sobie jednak, że nigdy nie został pasowany na rycerza, postanawia więc poprosić o to pierwszą napotkaną osobę. Na swojej drodze znajduje karczmę, którą uznaje za piękny zamek. Prosi więc oberżystę, sądząc, że jest on kasztelanem, o pasowanie go na rycerza. Rozbawiony karczmarz czyni zadość jego prośbie. W dalszej drodze spotyka grupę podróżnych. Ponieważ nie chcą oni przyznać, że Dulcynea jest najpiękniejszą z kobiet, Don Kichot atakuje ich. W czasie natarcia spada z konia i zostaje odwieziony do domu przez miejscowego wieśniaka. Widząc szaleństwo bohatera, jego przyjaciele: Balwierz i Pleban, a także gospodyni, przeszukują biblioteczkę Don Kichota i decydują się spalić na dziedzińcu wszystkie księgi, które mogły mu zaszkodzić. Zamurowują też drzwi do biblioteki i udają przed szaleńcem, że pomieszczenie to nie istnieje, gdyż zostało zniszczone przez potężnego czarnoksiężnika. Tymczasem Don Kichot uznaje, że powinien posiadać giermka. Jego wybór pada na miejscowego wieśniaka Sanczo Pansę. Bohater obiecuje mu za pomoc stanowisko gubernatora wyspy. Sancho godzi się i opuszcza żonę i dzieci, aby wyruszyć w drogę z Don Kichotem. W podróży natrafiają na wiatraki. Rycerz bierze je za gestykulujące olbrzymy i przymierza się do natarcia. W trakcie ataku zostaje uderzony skrzydłem wiatraka. Pod wpływem obrażenia trzeźwieje i orientuje się, że olbrzymów nie ma. Uznaje to za kolejną sztuczkę nieprzychylnego mu czarnoksiężnika. Następnie Don Kichot wdaje się w bójkę z mnichami oraz jezdnymi eskortującymi damę, uznając ich za czarnoksiężników, uprowadzających piękną księżniczkę. Po potyczce, w której Don Kichot zostaje raniony w ucho, bohaterowie udają się na nocleg do szałasów pasterskich. Przed snem rozmawiają z koziarzami, którzy opatrują ranę rycerza. Jeden z nich, Antoś, śpiewa piosenkę o miłości. Następną noc spędzają w oberży. Miejscowa służąca Maritornes próbuje w nocy wślizgnąć się do łóżka śpiącego mulnika, wpada jednak w objęcia nocującego w tym samym pomieszczeniu Don Kichota, który bierze ją za księżniczkę. Rozzłoszczony mulnik bije bohatera. Don Kichot wdaje się ponadto w bójkę z łucznikiem bractwa świętej Hermandady. Odniesione w tej walce rany próbuje leczyć czarodziejskim balsamem z oliwy, rozmarynu, soli i wina, balsam ten powoduje u niego jednak mdłości. W dalszej podróży bohater atakuje stado owiec, które bierze za dwie potężne armie oraz żałobników, których uznaje za diabłów, porywających ciało zmarłego. Naciera też na jadącego konno człowieka i odbiera mu miskę balwierską, którą jeździec miał na głowie dla ochrony przed deszczem, a którą bohater uznał za czarodziejski hełm Mambrina. Atakuje również strażników, prowadzących skazanych na galery więźniów. Uwolnieni galernicy obrzucają Don Kichota kamieniami i kradną osła Sancho Pansy. Bohaterowie docierają w końcu do Sierra Morena, gdzie spotykają prowadzącego pustelnicze życie Kardenia, nazywanego Oberwańcem o Złym Wejrzeniu. Człowiek ten, również opętany manią romansów rycerskich, opowiada bohaterom o swojej miłości do Luscindy. Opowieść przerywa jednak jego kłótnia z Don Kichotem o cnotę królowej Madasimy, bohaterki romansu Amadis i bójka, która wywiązuje się z tego sporu. Podczas dalszej drogi Don Kichot postanawia napisać list do Dulcynei. Sancho orientuje się, że chodzi tutaj o wieśniaczkę Aldonzę Lorenso, znaną ze swojej siły i braku cnoty. Podejmuje się dostarczenia listu i wyrusza w drogę. thumb|Don Kichot atakujący bukłaki z winem