Wąbrzeźno

Wąbrzeźno () – miasto w Polsce, położone w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie wąbrzeskim.

Według danych GUS z 31 grudnia 2024 roku Wąbrzeźno liczyło 12 755 mieszkańców.

Położenie Miasto leży nad trzema jeziorami: Zamkowym, Frydek i Sicieńskim, które to ostatnie znajduje się już poza granicami miasta. Najbliżej położone miasta to: Radzyń Chełmiński (10 km), Kowalewo Pomorskie (16 km), Jabłonowo Pomorskie (20 km), Golub-Dobrzyń (21 km), Chełmża (30 km), Grudziądz (30 km) i Łasin (35 km).

Na przełomie XVI i XVII wieku Wąbrzeźno należało do dóbr stołowych biskupów chełmińskich. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego. Pod względem historycznym Wąbrzeźno położone jest w ziemi chełmińskiej.

Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto położone jest na Pojezierzu Chełmińskim.

Nazwa Miasto występowało w historii pod trzema nazwami – polską Wąbrzeźno oraz niemieckimi Frideck (do końca XVIII w.) i Briesen. Ta druga stanowi fonetyczne przyswojenie nazwy polskiej. Spotykane są różne postacie zapisu nazw: Wambrez, Frideck, Fredeck, Frydek, Friedecum, Vredeck, Briesen itd.

Nazwa miasta pochodzi od słów „w brzeziu”, czyli w brzezinie, wśród brzóz. Inna wersja wywodzi słowo Wąbrzeźno od „w brzegach” – miasto wśród brzegów jezior. Nazwa Frydek po niemiecku oznacza „spokojny zakątek”. Istnieje też hipoteza, według której miasto założyli osadnicy z Czech i nadali nowej osadzie nazwę swojej rodzinnej miejscowości (Frydek-Mistek).

Historia

Nazwa osady Wambrez występuje po raz pierwszy w dokumencie wystawionym 19 kwietnia 1246 roku przez wielkiego mistrza krzyżackiego Henryka von Hohenlohe, dotyczącym przyznania dóbr biskupowi Heidenreich. Wówczas Wąbrzeźno, niewielka osada o charakterze wiejskim, stało się własnością biskupów chełmińskich, a jego mieszkańcy poddanymi biskupa z nałożonymi na nich powinnościami feudalnymi. Stan taki utrzymał się do 1773 roku, kiedy dobra biskupie przeszły na własność króla pruskiego w związku z I rozbiorem Polski. Miasto rozwinęło się w XIX wieku stając się siedzibą powiatu.

Na przełomie XVI i XVII wieku należało do dóbr stołowych biskupów chełmińskichInwentarz dóbr biskupstwa chełmińskiego z r. 1614: z uwzględniem późniejszych do r. 1759 inwentarzy, Toruń 1927, s. IV..

Kalendarium VII–XIII wiek – istnienie na niewielkim wzniesieniu, na przesmyku między jeziorami Frydek i Zamkowym słowiańskiego grodu i osady podgrodowej. 18 października 1166 – podczas zbrojnej wyprawy do Prus, przypuszczalnie w okolicy osady Wambrez lub jeziora Wieczno rozegrała się bitwa, w której poległ Henryk Sandomierski. 19 kwietnia 1246 – pierwsza wzmianka o osadzie Wambrez. Wąbrzeźno staje się własnością biskupów chełmińskich. lata 70. XIII w. – zniszczenie grodu i osady przez Prusów. 1303 – początek budowy zamku biskupiego. ok. 1331 – uzyskanie praw miejskich. 1411, 1422 – Wąbrzeźno niszczone w wojnach Zakonu Krzyżackiego z Koroną 1464 – spalenie miasta przez Krzyżaków. 1466 – Ziemia Chełmińska (w tym Wąbrzeźno) zostaje włączone do Korony na mocy II pokoju toruńskiego. 1534 – biskup Jan Dantyszek potwierdził stare i nadał miastu nowe przywileje. 1535 – spisanie inwentarza zamku, pierwszego zachowanego dokumentu, w dodatku spisanego po polsku. 1655 – spalenie miasta i zamku przez Szwedów. 1772 – Wąbrzeźno trafia pod zabór pruski. 1788 – zmiana nazwy na Briesen Westpreussen. 1807–1815 – Wąbrzeźno znajduje się w granicach Księstwa Warszawskiego. 1 kwietnia 1898 – uruchomienie pierwszej na dzisiejszych ziemiach polskich kolei elektrycznej Wąbrzeźno – Wąbrzeźno Miasto. Trakcję elektryczną rozebrały PKP w 1959 roku, ruch osobowy zawieszono w 1991 roku. 1906 – powstało Gimnazjum Humanistyczne (później Liceum Ogólnokształcące im. Zygmunta Działowskiego). 20 stycznia 1920 – powrót miasta do Polski. 1921 – założono Polski Instytut Narodowy w Wąbrzeźnie z inicjatywy Włodzimierza Tetmajera.

6 września 1939 – miasto zostaje zajęte przez Niemców. Założenie przez Selbstschutz prowizorycznego obozu koncentracyjnego na terenie zakładów PPG (obecnie Ergis S. A.). Masowe egzekucje w pobliskiej piaskowni w Łopatkach. 1941–1943 – do obozów (w Potulicach i Toruniu) zostaje wywiezionych około 3,8 tys. mieszkańców Wąbrzeźna. 24 stycznia 1945 – wkroczenie Armii Czerwonej. 1947 – założenie biblioteki miejskiej i powiatowej 1950 – założenie Miejskiego Klubu Sportowego „Unia” Wąbrzeźno. 1987 – w Wąbrzeźnie zorganizowane zostały ogólnopolskie Dożynki. 1990 przejęcie przez samorząd miejski oświaty na poziomie podstawowym. zatwierdzenie herbu miasta, projektu Ziemowita Maślanki (honorowy obywatel miasta). powołanie lokalnej gazety Wiadomości Wąbrzeskich, jako organu Rady Miejskiej. 1991 powstanie nowych 10 zakładów pracy na bazie sprywatyzowanych Państwowego Ośrodka Maszynowego, Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej oraz Przedsiębiorstwa Budownictwa Komunalnego. powstanie Społecznego Komitetu Budowy Miejskiej Telewizji Kablowej, która emituje swój program od 1994 r. odsłonięcie tablicy upamiętniającej 50. rocznicę śmierci wąbrzeskiego noblisty Walthera Nernsta. 1993 – budowa nowoczesnej oczyszczalni ścieków oraz sieci wodnokanalizacyjnej. 1995–1998 – opieka samorządu nad Liceum Ogólnokształcącym. 1996 obchody 750-lecia miasta. powołanie Wąbrzeskiego Sejmiku Uczniowskiego, przekształconego w 2003 r. w Młodzieżową Radę Miejską. doprowadzenie gazu ziemnego do miasta, utworzenie sieci gazowniczej. powołanie Regionalnego Wąbrzeskiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego. 1999 – reforma wąbrzeskiej oświaty, powstanie trójstopniowego systemu nauczania obowiązkowego. 2000 emisja obligacji komunalnych z przeznaczeniem pozyskanych środków m.in. na budowę Pływalni Miejskiej. powołanie Muzeum Miejskiego, połączonego w 2003 r. z Wąbrzeskim Domem Kultury. 2005 otwarcie Pływalni Miejskiej im. Pawła Bączyńskiego. otrzymanie certyfikatu Gmina Fair Play. koronacja obrazu Matki Boskiej. 2006 – otwarcie obwodnicy miasta o długości 7,8 km, wybudowanej wspólnie z powiatem wąbrzeskim. 2008 – termomodernizacja siedmiu obiektów miejskich, we wsparciu o fundusze z Norweskiego Mechanizmu Finansowego. 2009 wybudowanie „schetynówki”, ul. Macieja Rataja. budowa ścieżek rowerowych okalających Jezioro Zamkowe. 2010 budowa boiska przy Pływalni Miejskiej w ramach projektu Orlik 2012. przeprowadzenie badań archeologicznych na Górze Zamkowej. rozpoczęcie projektu „Rewitalizacja Placu Jana Pawła II w Wąbrzeźnie”.

Struktura powierzchni Według danych z roku 2008 Wąbrzeźno ma obszar 8,53 km², w tym: użytki rolne: 52,17% (445 ha) użytki leśne: 1,29% (11 ha) zabudowania: 20,75% (177 ha) pozostałe (drogi, wody, nieużytki): 25,79% (220 ha)

Miasto stanowi 1,7% powierzchni powiatu.

Demografia Dane z 2024: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 12 755 100 6696 52,5 6059 47,5gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 1495,3 785,0 710,3 Według danych z 31 grudnia 2024 r. miasto miało 12 755 mieszkańców.

Piramida wieku mieszkańców Wąbrzeźna w 2014 roku.

690x480px

Zabytki Zamek biskupów chełmińskich – ruiny zamku, wybudowanego w pierwszej połowie XIV w. Do 1660 r. zamek pełnił funkcję siedziby biskupów chełmińskich. Zniszczenia wojenne oraz przeniesienie siedziby biskupa do rezydencji w Lubawie spowodowały jego powolne zniszczenie. Zachowało się niewielkie skupisko ruin zamkowych, które w 2010 r. zostały poddane badaniom archeologicznym. Sanktuarium Matki Bożej Brzemiennej – Kościół pod wezwaniem Świętych Apostołów Szymona i Judy Tadeusza – wybudowany przez biskupów chełmińskich w latach 1323–1349. W świątyni znajduje się obraz Matki Bożej Brzemiennej z XVII w. oraz zabytki sztuki sakralnej z okresu XVI-XIX w. i rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem, z ok. 1500 r. przeniesiona z kaplicy nieistniejącego zamku. Obok kościoła usytuowany jest pomnik Chrystusa Warszawskiego, ufundowany w 1948 r. przez mieszkańców miasta, na którego cokole zamontowano tablice z nazwiskami ofiar II wojny światowej z terenu Wąbrzeźna.

Kościół Matki Bożej Królowej Polski – wybudowany w 1836 r. jako kościół ewangelicki, w późniejszym czasie siedziba diecezji tego wyznania. Od 1945 r. kościół wyznania rzymskokatolickiego. Ozdobą wnętrza są obraz Matki Bożej Crespiego, obraz Chrystusa w Ogrójcu, neogotyckie ołtarze boczne z 1900 i 1908 r. oraz witraż z XIX w. przedstawiający postacie Piotra i Pawła.

Ratusz – wzniesiony przy ul. Wolności, powstał w 1892 r. w stylu neogotyckim, z czerwonej nieotynkowanej cegły. Powstał jako kopia ratusza w Kilonii. Zdobiony cegłą dekoracyjną oraz wieżyczkami. Na wieży ratuszowej zegar oraz tarcza herbowa miasta wykonana według projektu Ziemowita Maślanki. W XXI wieku siedziba miejskich władz samorządowych; Pastorówka – zbudowana w latach 1893–1894 przy dzisiejszej ul. Wolności jako siedziba administracyjna parafii, a później diecezji ewangelickiej. Gmach sądu – wybudowany w 1880 r. przy dzisiejszej ul. Wolności z przeznaczeniem na siedzibę sądu grodzkiego. Gmach policji – przy ul. Wolności, zbudowany w pierwszej połowie XIX w. Gmach Szkoły Podstawowej nr 2 – przy ul. Wolności, zbudowana w 1914 r. z przeznaczeniem dla uczniów wyznania ewangelickiego. Gmach starostwa powiatowego – przy ul. Wolności, zbudowany w 1890 r. z przeznaczeniem na siedzibę władz powiatowych. Gmach liceum – przy ul. Wolności, wybudowany w 1896 r., do dzisiaj zachował swój pierwotny wygląd. Obecnie mieści się w nim siedziba Zespołu Szkół Ogólnokształcących im. Zygmunta Działowskiego. Gmach poczty – przy ul. 1 Maja zbudowany w 1892 r. w stylu neogotyckim Dom Klimków – przy ul. 1 Maja, powstały na początku XX w. w stylu secesyjnym Gmach Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej – dawniej hotel „Victoria” przy ul. 1 Maja, który należał do reprezentacyjnych obiektów miasta. Kamienice usytuowane wokół Placu Jana Pawła II – powstały na przełomie XIX i XX w. Część z nich zachowała swój pierwotny wygląd.

Pomniki

Pomnik Żołnierza Polskiego – znajdujący się w centralnym punkcie miasta na Placu Jana Pawła II. Jego uroczyste odsłonięcie nastąpiło 14 września 1947 r. Autorem pomnika jest znany toruński rzeźbiarz prof. Ignacy Zelek, m.in. twórca wystroju rzeźbiarskiego kościoła garnizonowego pod wezwaniem św. Katarzyny w Toruniu. Pomnik jest jednym z nielicznych przykładów dzieł świeckich tego artysty. Przedstawia żołnierza Wojska Polskiego oraz cztery sylwetki stojące na cokole, mającym formę spłaszczonego sześcianu. Podstawa pomnika opatrzona jest od frontu majuskułową inskrypcją, rozmieszczoną w trzech wersach: BOJOWNIKOM O WOLNOŚĆ, BUDOWNICZYM POKOJU, 1939–1945, powyżej której umieszczono sylwetkę orła. Szczególnego charakteru pomnikowi, mającemu pozornie świecki wymiar, nadaje ukryta symbolika religijna. Poniżej inskrypcji wykuty został łaciński krzyż. Pomnik jest zbudowany na planie krzyża greckiegoPomnik i tablica.. Tablica pamiątkowa z okazji z 750-lecia miasta, znajdująca się na Placu Jana Pawła II, Tablica upamiętniająca Walthera Nersta na kamienicy przy skrzyżowaniu ulic gen. Sikorskiego i Kościelnej.

Hejnał wąbrzeski W 2002 roku Zarząd Miasta Wąbrzeźna ogłosił konkurs na hejnał. Zwyciężyła kompozycja Józefa Mossakowskiego, a pierwszym wykonawcą był Mirosław Lewandowski. Oficjalnie melodia ta została uznana za hejnał miejski 31 sierpnia 2009 roku podczas sesji Rady Miasta.

Polski Instytut Narodowy