thumb|Leoš Janáček z żoną Zdenką (1881) Leoš Janáček (ur. 3 lipca 1854 w Hukvaldach, zm. 12 sierpnia 1928 w Ostrawie) – czeski kompozytor.
Życiorys Urodził się w Hukvaldach w rodzinie miejscowego nauczyciela. Od młodości wykazywał zdolności muzyczne. Dla jego twórczości duże znaczenie miały kontakty z muzyką ludową, której słuchał w czasie wiejskich zabaw. Jako kilkunastoletni chłopiec opanował grę na organach i grywał na tym instrumencie w miejscowym kościele.
Studiował w Pradze, Lipsku i Wiedniu. Od 1880 r. uczył muzyki w Brnie, gdzie w 1881 r. założył szkołę organistów. Później został dyrygentem tamtejszej filharmonii i napisał kilka prac z zakresu teorii muzyki.
Opery zaczął pisać w Brnie, ale praski teatr początkowo nie chciał ich wystawiać. Dopiero po dwunastu latach wystawiono w Pradze w 1916 r. operę Její pastorkyňa (czyli Jenůfę), która odniosła sukces i dała początek karierze kompozytora. Prawykonania wszystkich jego oper miały miejsce w Brnie, potem wystawiano je w Pradze. Dzięki temu, że libretta na niemiecki tłumaczył zaprzyjaźniony z kompozytorem pisarz Max Brod, były one wystawiane także w operach austriackich i niemieckich. W Polsce przed II wojną światową wystawiono tylko JenůfęD. Szwarcman, Czeska opera: nikt nic nie wie. „Polityka” 2013 nr 11, s. 89..
W swych kompozycjach, m.in. w operach Szarka i Jenůfa oraz w utworach na fortepian i orkiestrę, nawiązywał do muzyki ludowej Ziemi Laskiej. Był kolekcjonerem pieśni ludowych – Janáček i jego współpracownicy wędrowali po morawskich i słowackich wioskach i zapisywali lub nagrywali na fonografie autentyczny śpiew mieszkańców. Niektóre nagrania dochowały się do XXI wieku.
Zmarł w szpitalu w Ostrawie 12 sierpnia 1928 roku. Śmierć nastąpiła w wyniku powikłań spowodowanych zapaleniem płuc. Pochowano go w Brnie, w części honorowej Cmentarza Centralnego (Ústřední hřbitov).
Wybrane utwory Opery Šárka (Szarka) (1887 – pierwsza wersja, 1888 – druga, 1918 – trzecia, premiera w 1925) Počátek románu (Początek romansu) (1891) Její pastorkyňa (Jej pasierbica) albo Jenůfa (1894–1904)W Czechach i na Słowacji opera figuruje jako Její pastorkyňa, poza ich granicami jest znana jako Jenůfa. Osud (Przeznaczenie) (1903–1904) Výlety páně Broučkovy (Wyprawy pana Brouczka) – 2 opery 1-aktowe: Výlet pána Broučka do měsíce (Wyprawa pana Brouczka na Księżyc) i Výlet pána Broučka do XV století (Wyprawa pana Brouczka do XV wieku) (1908–1917, premiera 1920) Káťa Kabanová (Katia Kabanowa) (1919–1921) Příhody lišky Bystroušky (Przygody Lisiczki Chytruski)Piotr Kamiński, Tysiąc i jedna opera, Polskie Wydawnictwo Muzyczne SA, Kraków 2008, t. 1, s. 702. (1921–1923) Věc Makropulos (Sprawa Makropulos) (1923–1926) Z mrtvého domu (Z martwego domu) (1927–1928) – na podstawie powieści Wspomnienia z domu umarłych Fiodora Dostojewskiego.
Utwory orkiestrowe Lašské tance (Laskie tańce) (1889–1890) rapsodia Taras Bulba (1915–1918) – na podstawie powieści Gogola Sinfonietta (1926)
Utwory kameralne Dumka na skrzypce i fortepian (1879–1880) Romans na skrzypce i fortepian (1879–1880) Sonata na skrzypce i fortepian (1914) I kwartet smyczkowy „Sonata kreutzerowska” (1923) Młodość (Mládí) na sekstet dęty (1924) II kwartet smyczkowy „Listy intymne” (1928)
Utwory fortepianowe Tema con variazioni (1880) Na zarośniętej ścieżce (1900–1911) – cykl miniatur fortepianowych We mgle (1912) Pamiątka (1928) Sonata „z ulicy” 1905
Utwory chóralne Říkadla (1925) Msza głagolicka (Glagolská mše) (1926)
Pamięć Świata W 2017 r. archiwum pozostałe po Janáčku, składające się z rękopisów jego kompozycji, librett, tekstów naukowych i literackich, notatników i książek z jego biblioteki (część z odręcznymi adnotacjami) oraz jego korespondencji, zostało wpisane na listę Pamięci Świata jako ukazujące historię muzyki oraz sylwetkę artysty wyprzedzającego swoje czasy.
Zobacz też (2073) Janáček
Przypisy
Linki zewnętrzne
Leoš Janáček – nuty w bibliotece Polona
Kategoria:Czescy kompozytorzy operowi Kategoria:Urodzeni w 1854 Kategoria:Zmarli w 1928