thumb|Dom w Gjirokastrze, w którym w 1908 roku narodził się Enver Hoxha. Enver Hoxha (pol. również Enwer Hodża, wymowa []; ur. 16 października 1908 w Gjirokastrze, zm. 11 kwietnia 1985 w Tiranie) – albański działacz komunistyczny, w latach okupacji jeden z liderów ruchu oporu, w latach 1944–1985 Przywódca Albanii, Przewodniczący Frontu Demokratycznego Albanii oraz w latach 1941–1985 Sekretarz Generalny Partii Pracy Albanii. Był także premierem Albanii w latach 1944–1954, ministrem spraw zagranicznych w latach 1946–1953, a od 1942 roku Zwierzchnikiem Albańskich Sił Zbrojnych.
W okresie wojny stanął na czele ruchu oporu. Po wojnie objął w kraju rządy. W okresie jego rządów Albania stała się krajem uprzemysłowionym, nastąpił gwałtowny wzrost gospodarki i postęp w dziedzinie edukacji i zdrowia. Wyeliminował analfabetyzm i poprowadził kraj w kierunku rolniczo-samowystarczalnym40 Years of Socialist Albania, Dhimiter Picani.. Eliminował opozycję i rozbudował sieć tajnej policji Sigurimi. W okresie rozłamu chińsko-radzieckiego poparł maoizm; z czasem spowodowało to liczne napięcia między Albańską Republiką Ludową a ZSRR, a te zaś doprowadziły ostatecznie do rozłamu radziecko-albańskiego. Po rozłamie chińsko-albańskim pod koniec lat 70. XX w. rząd Envera Hoxhy prezentował antyrewizjonistyczny marksizm-leninizm, zwany hodżyzmem, nurt ten przyjęły liczne partie maoistowskie. Do dziś działa kultywująca jego myśl Międzynarodowa Konferencja Marksistowsko-Leninowskich Partii i Organizacji (hodżystowska).
Prawie 41-letnie rządy Envera Hoxhy charakteryzowały się izolacją, agresywnym ateizmem państwowym oraz ścisłym stosowaniem się do stalinizmu.
Życiorys Młodość thumb|Enver Hoxha w wieku 18 lat. Urodził się w Gjirokastrze, mieście w południowej Albanii (ówczesne Imperium Osmańskie). Był synem muzułmańskiego handlarza suknem, Halila Hoxhy, który w czasie dzieciństwa Envera dużo podróżował po Europie. Matką Envera była Gjylihan (Gjylo) HoxhaBiography of Baba Rexheb: „[Enver Hoxha was] from the Gjirokastër area and [he] came from [a family] that [was] attached to the Bektashi tradition. In fact, fourteen years before Enver set off for France to study, his father brought him to seek the blessing of Baba Selim. The baba was not one to refuse the request of a petitioner and he made a benediction over the boy.”.. Rodzina Hoxhów posługiwała się dialektem toskijskim języka albańskiego. Z powodu częstych wyjazdów Halili duży wpływ na Envera w tym czasie miał stryj, Hysen Hoxha. Hysen był działaczem niepodległościowym, a następnie opozycyjnym. Hoxha w wieku 16 lat współtworzył i został sekretarzem Towarzystwa Studentów Gjirokastry. Towarzystwo było jednym z organów opozycji względem monarchistycznego rządu Zogu I. Reżim zamknął Towarzystwo, a młody Enver przeniósł się do Korczy, gdzie kontynuował naukę w liceum francuskim. W liceum uczył się historii Francji, literatury i filozofii. W czasie pobytu w Korczy po raz pierwszy przeczytał Manifest KomunistycznyA Coming of Age: Albania under Enver Hoxha, James S. O’Donnell, New York 1999, s. 193..
W 1930 roku wyjechał na studia na Uniwersytet Montpellier we Francji. Zdobył stypendium państwowe Królowej Matki Sadij Toptani na wydziale nauk przyrodniczych. Uczęszczał na konferencje organizowane przez Stowarzyszenie Robotnicze związane z Francuską Partią Komunistyczną. Po roku nauki, porzucił swoje zainteresowania biologią i wyjechał do Paryża w nadziei na dalsze studia. Brał kursy filozofii na Sorbonie i współpracował z pismem „L’Humanité”, dla którego pod pseudonimem Lulo Malësori pisał artykuły na temat sytuacji w Albanii. Pod okiem uczącego go prawa profesora Llazara Fundy zaangażował się w działalność grupy albańskich komunistówHamm, Harry. Albania – China’s Beachhead in Europe. New York: Frederick A. Praeger, Inc., 1963., s. 84, 93.. W listopadzie 1933 roku albańskie ministerstwo edukacji przestało wypłacać Hoxhy stypendium. Po porzuceniu studiów podjął pracę w albańskim konsulacie w Brukseli, w którym objął stanowisko sekretarza. Pracował tam w latach 1934–1936. Został zwolniony po tym, gdy inny pracownik odkrył, że Hoxha przechowuje w swoim biurze książki i materiały o charakterze marksistowskim. Do Albanii powrócił w 1936 roku. Został nauczycielem w liceum francuskim w Korczy. W chwili zakończenia edukacji posługiwał się biegle językiem francuskim, ponadto znał włoski, serbski, angielski i rosyjski. Przez biografów określany jest jako najbardziej oczytany przywódca Europy Wschodniej, jako lider często odwoływał się do „Le Monde” i „International Herald Tribune”O’Donnell, s. 196. by far the best-read head of state in Eastern Europe..
Działalność w ruchu oporu Został wyrzucony z pracy po włoskiej inwazji w 1939, po której odmówił wstąpienia do Albańskiej Partii FaszystowskiejSelected Works of Enver Hoxha: cz. I (Tirana: 8 Nëntori Publishing House) s. 32.. W tym czasie Albania stała się obszarem satelickim WłochSelected Works of Enver Hoxha: Volume I, s. 34 i s. 35.. Premierem rządu kolaboracyjnego został Mustafa Merlika. Po utracie pracy przyjechał do Tirany, gdzie zamieszkał w domu krewnego. W stolicy poznał środowisko komunistów. 8 listopada 1941, jako reprezentant grupy korczańskiej, został wybrany na Sekretarza Generalnego Komunistycznej Partii Albanii i jednego z siedmiu członków Komitetu Centralnego, utworzonej tego dnia z inspiracji komunistów jugosłowiańskich poprzez zjednoczenie większości albańskich konspiracyjnych grup komunistycznych. Otworzył własny sklep z tytoniem o nazwie Flora, gdzie organizował nielegalne spotkania komunistyczne. Z czasem sklep został zamknięty przez rządThe Albanians: An Ethnographic History from Prehistoric Times to the Present Vol. II, Edwin E. Jacques, North Carolina 1995, s. 416..
Od 8 do 11 kwietnia 1942 w Tiranie trwała pierwsza narada konsultacyjna działaczy Komunistycznej Partii Albanii. 8 kwietnia wydał główny raport ze spotkaniaEnver Hoxha, „Report Delivered to the 1st Consultative Meeting of the Activists of the Communist Party of Albania” w: Selected Works of Enver Hoxha: cz. I, s. 3–30.. W lipcu napisał i wydał w imieniu partii komunistycznej apel do albańskich chłopówEnver Hoxha, „Call to the Albanian Peasantry” w: Sellected Works of Enver Hoxha: cz. I, s. 31–38.. Jego apel miał na celu pozyskanie wsparcia chłopskiego do walki z okupantami. Hoxha zachęcał chłopów do gromadzenia zboża, odmowy płacenia podatków i opłat zwierzęcychEnver Hoxha, „Call to the Albanian Peasantry” w: Selected Works of Enver Hoxha: cz. I, s. 36.. thumb|Enver Hoxha jako partyzant w 1944.
Był inicjatorem powołania na konferencji z 16 października 1942 we wsi Peza Ruchu Wyzwolenia Narodowego (UNC) skupiającego siły antyfaszystowskie niezależnie od ideologii lub klasy. W marcu 1943 roku został wybrany I sekretarzem przez I Krajową Konferencję Partii Komunistycznej. Ruch i jego siły zbrojne występujące pod nazwą UNC-Armia Narodowo-Wyzwoleńcza stały się najsilniejszą siłą polityczną i wojskową kraju. W połowie 1944 roku kontrolowały 3/4 obszaru kraju. Hoxha pełnił w nich rolę komisarza politycznego, dowódcą armii został przedwojenny oficer Spiro Moisiu. Armia Narodowo-Wyzwoleńcza dysponowała własnymi batalionami i brygadami, otrzymywała wsparcie od brytyjskiego wywiadu Secret Intelligence ServiceBernd J Fischer. “Resistance in Albania during the Second World War: Partisans, Nationalists and the S.O.E.”, East European Quarterly 25 (1991)..
Albania miała ciągłe trudności w komunikacji między grupami partyzantów walczących z najeźdźcą. W czasie wojny podejmowano powtarzające się próby współpracy. W sierpniu 1943 roku w Mukje odbyło się tajne spotkanie między Komunistyczną Partią Albanii a nacjonalistyczna organizacją Balli Kombëtar (Front Narodowy). Rezultatem spotkania była zgoda obu ugrupowań na: zjednoczenie się we wspólnej walce z faszystowskim najeźdźcą; zaprzestanie walk między stronami podpisującymi umowę; utworzenie wspólnych personelów operacyjnych do koordynacji działań wojskowych; uznano, że demokratyczne wybrane rady krajowe stanowią władzę państwową; ustalono, że wspólnym celem grup jest niezależność i demokratyczna forma rządów; wyrażenie poparcia i poszanowania rezultatów Karty Atlantyckiej między Wielką Brytanią, ZSRR a USA. W odniesieniu do Kosowa i Czamerii ustalono, iż mieszkańcy tych regionów sami zdecydują o swojej przynależności; zjednoczenie każdej grupy politycznej we wspólnym wysiłku wojennym, niezależnie od ich ideologii; Komunistyczna Partia Albanii opowiedziała się za brakiem współpracy z każdą grupą Balii Kombëtar, która będzie kolaborować z najeźdźcą; Partia Komunistyczna zjednoczy się z każdą grupą, która kiedyś współpracowała z faszystami, jednak zakończyła te kontakty i wyraziła gotowość do walki z okupantem, jedynym warunkiem było to, iż grupy te nie są odpowiedzialne za żadne zbrodnieEnver Hoxha, „Letter from the Central Committee of the Communist Party of Albania to the Vlora Regional Committee of the Communist Party of Albania” w: Selected Works of Enver Hoxha: cz. I, s. 167–168.. Zachęcone przez Balli Kombëtar grupy wielkoalbańskie z Kosowa i Czamerii również podpisały umowęO’Donnell, s. 9.. Koalicja albańskich sił antyfaszystowskich i jej siła zbrojna Armia Wyzwolenia Narodowego jesienią 1944 roku liczyła 70 tys. partyzantów zorganizowanych w 3 korpusy (8 dywizji i 26 brygad).
Rola ZSRR w wyzwoleniu kraju była znikoma, dzięki temu Albania stała się jedynym krajem, którego niezależność po II wojnie światowej nie była zagrożona przez żadne z mocarstw.
Konflikt z prawicą i przejęcie władzy Między komunistami albańskimi a jugosłowiańskimi doszło pod koniec wojny do sporu. Jugosłowianie nie zgodzili się na projekt Wielkiej Albanii i apelowali do komunistów albańskich o wycofanie swojego poparcia dla tejże koncepcji. Według samego Hoxhy Tito zgodził się, „aby Kosowo było albańskie”, jak się jednak okazało serbski sprzeciw wobec tego pomysłu był zbyt silnyNora Beloff, Tito’s Flawed Legacy (Boulder: Westview Press, 1985), 192.. Po tym, gdy albańscy komuniści zgodzili się odrzucić projekt Wielkiej Albanii, Balli Kombëtar obróciła się przeciwko komunistom, którzy z kolei oskarżyli Balli Kombëtar o kolaborację z Włochami. Balli Kombëtar znalazła się w trudnej sytuacji ze względu na brak poparcia społecznego. Uznając komunistów za główne zagrożenie Balli Kombëtar rozpoczęła kolaborację z hitlerowcami. Dzięki podjęciu się kolaboracji przez konkurencyjną organizację komuniści stali się jedyną znaczącą siłą uczestniczącą w walce o niepodległośćO’Donnell, s. 10–11. Jacques, s. 421–423..
W maju 1944 na mocy uchwał odbywającego się w Përmecie kongresu Hoxha został mianowany dowódcą UNC w stopniu generała-pułkownika oraz przewodniczącym Antyfaszystowskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. 23 października 1944 został mianowany premierem. Powołano Trybunały mające karać potencjalnych zbrodniarzy wojennych, którzy zostali uznani za wrogów luduO’Donnell, s. 12., przewodniczącym tych instancji został Koçi Dzodze. Po wyzwoleniu spod okupacji w dniu 29 listopada 1944 roku kilka albańskich oddziałów partyzanckich przekroczyło granicę z okupowaną przez Niemców Jugosławią i włączyło się do walki u boku partyzantów Tity i Armii Czerwonej. Marszałek Tito w późniejszych latach podziękował Hoxhy za okazaną Jugosławii pomoc. Uprzednio demokratyczny rząd zdominowany przez partię komunistyczną przeorganizował się w sierpniu 1945 roku we Front Wyzwolenia Narodowego. Pierwsze powojenne wybory w Albanii odbyły się 2 grudnia i jak poinformował rząd, 93% Albańczyków głosowało na przedstawicieli FWNJacques. s. 433, Miranda Vickers. The Albanians: A Modern History. New York: I.B. Tauris, 2000. s. 164..
Rządy Pierwszy okres (1946-1965)