thumb|Grób Andrzeja Mandaliana na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie thumb|Andrzej Mandalian (2008) Andrzej Mandalian, krypt. lit. X-666 (ur. 6 grudnia 1926 w Szanghaju, zm. 24 listopada 2011 w Warszawie) – polski poeta, scenarzysta filmowy, tłumacz literatury rosyjskiej, działacz PZPR, a następnie opozycji demokratycznej.

Życiorys Urodził się w rodzinie działaczy Kominternu, uczestników rewolucji w Chinach. Jego matką była Teodora Feder, a ojcem ormiański komunista Tatheos Mandalian. Podczas wielkiej czystki, po powrocie z wojny domowej w Hiszpanii, rodzice zostali aresztowani przez NKWD. Ojca rozstrzelano w 1941 w Lefortowie, a matka została zwolniona po 1945.

Andrzej Mandalian od 1927 przebywał z rodzicami na terenie ZSRR. Studiował w Akademii Medycznej w Moskwie. W 1947 repatriowany z matką do Polski. W 1951 ukończył studia medyczne w Akademii Medycznej w Warszawie. Debiutował jako poeta w 1950. W okresie stalinowskim był jednym z czołowych poetów socrealizmu, zaliczany do pokolenia Pryszczatych. Jego utwory m.in. Pieśń o walce klasowej należały do stałego repertuaru oficjalnych akademii i uroczystości. Od 1948 do 1977 należał do Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Zjednoczonej Partii RobotniczejLeszek Próchniak, Magdalena Filip, Sławomir M. Nowinowski, Niezależność najwięcej kosztuje relacje uczestników opozycji demokratycznej w Łodzi 1976-1980, Łódź 2008, s.101.. Członek egzekutywy POP PZPR przy Zarządzie Głównym Związku Literatów Polskich w 1953 [zob. s. 9]. W latach 1952–1953 oraz 1956–1959 pracował jako redaktor w tygodniku Nowa Kultura. W latach 70. związał się z opozycją demokratyczną. W 1976 roku podpisał protest przeciwko zmianom w konstytucji. 23 sierpnia 1980 dołączył do apelu 64 uczonych, pisarzy i publicystów do władz komunistycznych o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikamiApel (dokument KSS KOR, Archiwum Opozycji IV/04.05.43 [b.n.s]). Publikował w wydawanym w drugim obiegu piśmie Zapis. W 1985 wydał w podziemnym wydawnictwie NOWA pod kryptonimem X-666 pisaną w czasie stanu wojennego powieść Operacja Kartagina. Pod koniec życia wiele utworów poświęcił żonie.

Tłumaczył z rosyjskiego m.in. poezje Mariny Cwietajewej, Osipa Mandelsztama, Bułata Okudżawy, Iosifa Brodskiego i Jewgienija Jewtuszenki, a także wspomnienia łagrowe Eugenii Ginzburg Stroma ściana. Natomiast z ormiańskiego m.in. klasyczne dzieła Arakela z Tebryzu i Grzegorza z Nareku.

Dwukrotnie nominowany do Nagrody Literackiej Nike: w 2004 za Strzęp całunu i w 2008 za Poemat odjazdu.

Był mężem Joanny Rapackiej (1939–2000) – slawistki, eseistki, profesora nauk filologicznych.

Zmarł w Warszawie, pochowany w grobie matki i żony na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera B3-2-6)Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze.

Twórczość Dzisiaj (poezje; Czytelnik 1951) Wiosna sześciolatki (wespół z Andrzejem Braunem i Wiktorem Woroszylskim; poezje; Książka i Wiedza 1951) Słowa na co dzień (poezje; Czytelnik 1953, w nim wiersz Towarzyszom z Bezpieczeństwa heroizujący działalność Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego) Płomienie (poemat; Wydawnictwo MON 1953, 1954) Czarny wiatr (poezje; Czytelnik 1957) Krajobraz z kometą (poezje; Czytelnik 1976) Egzorcyzmy (poezje; Czytelnik 1981, ) Na psa urok (opowiadania; Czytelnik 1985, ) Operacja Kartagina (II obieg; pod pseud.: X-666; powieść; Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA 1985) Czerwona orkiestra (opowiadania autobiograficzne; Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA 1993, ; Sic! 2009, ) Strzęp całunu (poezje; Czytelnik 2003, ) Poemat odjazdu (poezje; Sic! 2007, )

Tłumaczenia (wybór) Vasko Popa, Boczne niebo (Państwowy Instytut Wydawniczy 1975) Maryna Cwietajewa, Próba miłości (spektakl teatralny [TV]; wespół z Jerzym Litwiniukiem, Sewerynem Pollakiem, Włodzimierzem Słobodnikiem; Scenariusz: Witold Dąbrowski (wybór i układ wierszy oraz wstęp); Reżyseria: Joanna Wiśniewska; premiera: 7 lutego 1973 r.) Arakel z Tebryzu, Księga dziejów: kronika ormiańska (wespół z Witoldem Dąbrowskim; Państwowy Instytut Wydawniczy 1981, ) Grzegorz z Nareku, Księga śpiewów żałobliwych (przekład, wybór, wstęp i przypisy; Państwowy Instytut Wydawniczy 1990, ) Eugenia Ginzburg, Stroma ściana ([T. 1]; Czytelnik 1990, )

Prace redakcyjne i opracowania Egiše Čarenc, Poezje wybrane (wstęp Geworg Emin; Państwowy Instytut Wydawniczy 1962) Natalia Astafiewa, Wiersze (wybór; Państwowy Instytut Wydawniczy 1966) Geworg Emin, Wiersze (wybór; Państwowy Instytut Wydawniczy 1966) Jewgienij Jewtuszenko, Wiersze (wybór; Państwowy Instytut Wydawniczy 1966, 1971) Stara poezja armeńska (antologia; wybór i wstęp; Państwowy Instytut Wydawniczy 1970) Bułat Okudżawa, Wiersze i ballady (wybór; Państwowy Instytut Wydawniczy 1974) Awetik Isahakian, Wiersze (wybór i wstęp; Państwowy Instytut Wydawniczy 1979, ; seria: „Biblioteka Poetów”) Witold Dąbrowski, Portret trumienny. Poezje z teki pośmiertnej (wybór; Czytelnik 1982) Witold Dąbrowski, Poezje wybrane (wybór i noty; Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1983, ; seria: „Biblioteka Poetów”) Bułat Okudżawa, Pieśni, ballady, wiersze (wybór, posłowie i redakcja Andrzej Mandalian; Wydawnictwo Literackie 1996, ; 1999, ) Joanna Rapacka, Rzeczpospolita Dubrownicka (posłowie; Fundacja Pogranicze Sejny 2005, )

Filmografia 1963 – Przygoda noworoczna (Scenariusz, dialogi) – reż. Stanisław Wohl 1964 – Zakochani są między nami (Scenariusz) – reż. Jan Rutkiewicz 1972 – Dama pikowa (Scenariusz) – reż. Janusz Morgenstern, Jerzy Domaradzki 1976 – Zielone-minione... (Scenariusz; wespół z Gerardem Zalewskim) – reż. Gerard Zalewski 1983 – Adopcja (Scenariusz; wespół z Andrzejem Zajączkowskim) – reż. Grzegorz Warchoł, Jerzy Owczaczyk

Ordery i odznaczenia Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (11 lipca 1955) „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki”. Medal 10-lecia Polski Ludowej (19 stycznia 1955) - Uchwała Rady Państwa z dnia 19 stycznia 1955 r. nr 0/196 - na wniosek Ministra Kultury i Sztuki.

Przypisy

Bibliografia filmpolski.pl Katalog Biblioteki Narodowej

Kategoria:Absolwenci Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego Kategoria:Członkowie egzekutywy POP PZPR w Związku Literatów Polskich Kategoria:Członkowie Stowarzyszenia Pisarzy Polskich Kategoria:Ludzie urodzeni w Szanghaju Kategoria:Ludzie związani z prasą podziemną w Polsce 1945–1989 Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Pisarze socrealiści Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Politycy PPR Kategoria:Polscy artyści socrealizmu Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polacy pochodzenia ormiańskiego Kategoria:Polscy poeci XX wieku Kategoria:Polscy scenarzyści XX wieku Kategoria:Polscy tłumacze literatury ormiańskiej Kategoria:Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury serbskiej Kategoria:Sygnatariusze Memoriału 101 Kategoria:Urodzeni w 1926 Kategoria:Wspierający Apel 64 Kategoria:Zmarli w 2011