Richard Phillips Feynman [] (ur. 11 maja 1918 w Nowym Jorku, zm. 15 lutego 1988 w Los Angeles) – amerykański fizyk teoretyk; uznany w 1999 roku za jednego z dziesięciu najwybitniejszych fizyków wszech czasów.

Laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w 1965 za niezależne stworzenie relatywistycznej elektrodynamiki kwantowej. Jeden z głównych twórców elektrodynamiki kwantowej.

Życiorys Pochodzenie Był synem Lucille (Phillips) i Melville’a Arthura Feynmana, kierownika sprzedaży. Jego ojciec urodził się w żydowskiej rodzinie w Mińsku i w wieku pięciu lat wyemigrował wraz z rodzicami do Stanów Zjednoczonych, a matka urodziła się w Nowym Jorku jako córka polskiego Żyda i niemieckiej Żydówki. Jego siostrą była astrofizyczka Joan Feynman. Zainteresowanie naukami ścisłymi wyniósł z domu rodzinnego – ojciec zachęcał go do zadawania pytań i sięgania do istoty rzeczy. Feynman już w młodości określał siebie jako zdeklarowanego ateistę.

Kariera Studiował w Instytucie Technicznym Massachusetts (1935–1939). Jego praca dyplomowa nosiła tytuł: Forces and Stresses in Molecules. Centralnym wynikiem tej pracy było wyprowadzenie wzoru znanego obecnie jako twierdzenie Hellmanna-Feynmana. Następnie podjął na Uniwersytecie Princeton studia doktoranckie (1939–1942), zakończone obroną pracy The Principle of Least Action in Quantum Mechanics, przygotowanej pod kierunkiem Johna Wheelera.

Cieszący się już wówczas, mimo młodego wieku, opinią jednego ze znakomitszych fizyków teoretyków, Feynman został zaproszony do udziału w pracach przy konstrukcji amerykańskiej bomby jądrowej w laboratorium w Los Alamos (projekt Manhattan). Hans Bethe powierzył mu kierowanie zespołem obliczeniowym. Feynman był obecny podczas testu pierwszej bomby w lipcu 1945. thumb|upright|right|Feynman w Los Alamos

Po wojnie pracował na Uniwersytecie Cornella w Ithaca (wspólnie z Bethem), w 1951 został profesorem Kalifornijskiego Instytutu Technicznego (w Pasadenie). Był członkiem m.in. Narodowej Akademii Nauk w Waszyngtonie oraz londyńskiego Royal Society. W 1962, na zaproszenie Leopolda Infelda, wziął udział (wraz z Paulem Dirakiem) w odbywającej się w Jabłonnie 4. Międzynarodowej Konferencji Teorii Grawitacji„Pan raczy żartować, panie Feynman!” Przypadki ciekawego człowieka; Znak, Kraków 1996, ..

W 1965 otrzymał Nagrodę Nobla – wspólnie z Japończykiem Shin’ichirō Tomonagą i Amerykaninem Julianem Schwingerem. Uczonych uhonorowano za stworzenie relatywistycznej elektrodynamiki kwantowej. Feynman wynalazł metodę upraszczania obliczeń przy rozwiązywaniu zagadnień oddziaływania cząstek, przez rysowanie diagramów obrazujących proces (tzw. diagramy Feynmana 1948) i przypisywanie im odpowiednich wyrażeń matematycznych. Metoda ta wkrótce stała się jednym z podstawowych narzędzi w badaniach cząstek elementarnych.

Brał udział w pracach komisji ustalającej przyczyny katastrofy wahadłowca Challenger (1986); to on zwrócił uwagę na sztywnienie i kruszenie się na mrozie gumowych uszczelek (w rzeczywistości pomysł ten podsunął mu inny członek komisji gen. Donald Joseph Kutyna), co ostatecznie zostało uznane za główną przyczynę katastrofy. W zdaniu odrębnym do oficjalnego raportu końcowego komisji, Feynman skrytykował naciski władz NASA na inżynierów.

Laureat Medalu Oersteda za nauczanie fizyki (1972).

Śmierć Feynman zmarł w lutym 1988 po kilkuletniej walce z chorobą nowotworową – tłuszczakomięsakiem. Pochowany jest razem ze zmarłą w 1989 roku żoną Gwyneth na cmentarzu w Altadena (Kalifornia, USA).

Życie prywatne Był trzykrotnie żonaty. Pierwsza żona Arline Greenbaum zmarła krótko po ślubie na gruźlicę (1945). Drugie małżeństwo (z Mary Louise Bell) rozpadło się. Trzecią żoną fizyka była od 1960 Brytyjka Gweneth Howard, z którą miał syna Carla (ur. 1962) i adoptowaną w 1968 roku córkę Michelle.

Jako dziecko otrzymał kolekcję znaczków pocztowych, w tym rzadkie trójkątne egzemplarze z okresu międzywojennego z Republiki Tuwy, wówczas formalnie niepodległej republiki azjatyckiej, dziś republiki autonomicznej Federacji Rosyjskiej. Fascynacja przedstawionymi na znaczkach tuwińskimi jeźdźcami, wyobrażeniami egzotycznej przyrody, skłoniła Feynmana do zainteresowania się losem zaginionej krainy. Propagował hasło „Tuva or Bust” (Tuwa albo nic), które dla jego przyjaciela perkusisty stało się pretekstem do napisania książki pod tym samym tytułem. Książka ta przyczyniła się do rozwoju fascynacji tuwińską kulturą i śpiewem zwanym alikwotowym lub burdonowym. Feynman wielokrotnie prosił władze radzieckie o zezwolenie na wjazd do Tuwy, jednak odmawiano mu wizy. Zgoda przyszła dopiero kilka tygodni przed śmiercią Feynmana i już nie zdążył z niej skorzystać. Rok później Tuwę odwiedził Leighton.

Richard Feynman nie stronił od uprawiania sztuki, grał na bębnach, malował. mały|Richard Feynman z bębnami

Wkład w naukę Badania Feynmana obejmowały różne zagadnienia współczesnej fizyki. Zajmował się on m.in. kwantową teorią pola, fizyką cząstek elementarnych, kwantową teorią grawitacji, nadprzewodnictwem. Podał ilościową teorię oddziaływań słabych (wspólnie z Murrayem Gell-Mannem). Przedstawił model nukleonów złożonych z partonów (1969). Efektem jego rozważań nad ograniczeniami na moc obliczeniową komputerów jest koncepcja komputera kwantowego. Jego praca z roku 1960 zatytułowana There’s plenty of room at the bottomR.P. Feynman, Engineering and Science 23 22–36 (1960). jest z kolei zapowiedzią nanotechnologii.

Uważany za jednego z ważniejszych fizyków XX wieku, był także znanym popularyzatorem nauki; w jego dorobku obok prac naukowych znajduje się kilka pozycji autobiograficznych („Pan raczy żartować, panie Feynman!” Przypadki ciekawego człowieka, A co ciebie obchodzi, co myślą inni?) oraz słynne wykłady (Feynmana wykłady z fizyki).

Pomimo że wyrażał niechęć do filozofii, a zwłaszcza filozofii nauki, jest uważany za wybitnego filozofa.

Książki W Polsce ukazało się ich kilkanaście. Oto lista według daty wydania pierwotnego (oryginalnego): 1963: Feynman Lectures on Physics. 1968: Feynmana wykłady z fizyki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, wielokrotnie wznawiane; fragment wstępu. 1965: The Character Of Physical Law. 2000: Charakter praw fizycznych, przekład: Piotr Amsterdamski; Prószyński i S-ka. Warszawa, . 1972: Statistical Mechanics: A Set of Lectures. 1980: Wykłady z mechaniki statystycznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, przekład: Karol Makowski, . 1985: QED. The Strange Theory of Light and Matter. 2002: QED. Osobliwa teoria światła i materii, przekład: Helena Białkowska, Prószyński i S-ka, Warszawa, . 1985: Surely You’re Joking, Mr. Feynman!. 1996:„Pan raczy żartować, panie Feynman!” Przypadki ciekawego człowieka, przekład: Tomasz Bieroń, Znak, Kraków, . 2007: drugie wydanie, . 1988: What Do You Care What Other People Think? Further Adventures of a Curious Character. 1997: A co ciebie obchodzi, co myślą inni?, przekład: Rafał Śmietana, Znak, Kraków, . 1994: Six Easy Pieces. 1998: Sześć łatwych kawałków, przekład: Zofia Królikowska; Prószyński i S-ka, Warszawa, . 1995: Feynman Lectures on Gravitation. 2006: Wykłady z grawitacji, przekład: Jerzy Kowalski-Glikman, Prószyński i S-ka, Warszawa, . 1996: Feynman’s Lost Lecture, red. David L. Goodstein i Judith R. Goodstein. 1997: Zaginiony wykład Feynmana, przekład: Bogumił Bieniok i Ewa Łokas, Prószyński i S-ka, Warszawa, seria: „Klasycy Nauki”, . 1998: Six Not-So-Easy Pieces. 1999: Sześć trudniejszych kawałków, przekład: Marek Grynberg, Piotr Amsterdamski, Ryszard Gajewski, Zofia Królikowska, Stanisław Bażański, Prószyński i S-ka, Warszawa, . 1999: The Meaning of it all. Thoughts of a Citizen-Scientist. 1999: Sens tego wszystkiego. Rozważanie o życiu, religii, polityce i nauce, przekład: Stanisław Bajtlik; Prószyński i S-ka, Warszawa, . 1999: The Pleasure of Finding Things Out. The Best Short Works of Richard P. Feynmann. 2005: Przyjemność poznawania, przekład: Katarzyna Karpińska, Prószyński i S-ka, seria: „Pejzaże myśli”, Warszawa, . 2000: Feynman Lectures on Computation. 2007: Wykłady o obliczeniach, przekład: Jerzy Łusakowski, Prószyński i S-ka, Warszawa, . 2005: Feynman’s tips on physics: a problem-solving supplement to the Feynman lectures on physics, współautorzy: M.A. Gottlieb i R. Leighton. 2008: Feynmana wykłady z fizyki. Feynman radzi, przekład: Zygmunt Ajduk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, .

Zobacz też diagram Feynmana technika Feynmana

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Polskojęzyczne Tomasz Miller, Samba, Tuwa i mechanika kwantowa, czyli przygody ciekawego pana Feynmana, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 4 listopada 2015 [dostęp 2023-04-14]. Krzysztof Turzyński, Siostra, deltami.edu.pl [dostęp 2021-02-10] – wspomnienie głównie o siostrze Richarda Feynmana, Joan, również zajmującej się fizyką.

Anglojęzyczne

[dostęp 2021-10-27]. Projekt Tuwa Nagranie siedmiu wykładów z 1964 roku. BBC – Archive – Richard Feynman: Fun to Imagine – Using physics to explain how the world works sześć wykładów z 1983 The Feynman Lectures on Physics Website Richard Feynman: Accidental Philosopher; Stephen Doty says the scientist was a philosopher, whether he liked it or not.

Kategoria:Absolwenci Massachusetts Institute of Technology Kategoria:Amerykanie pochodzenia polskiego Kategoria:Amerykanie pochodzenia litewskiego Kategoria:Amerykanie pochodzenia rosyjskiego Kategoria:Amerykanie pochodzenia żydowskiego Kategoria:Amerykańscy autorzy podręczników fizyki Kategoria:Amerykańscy elektrodynamicy Kategoria:Amerykańscy filozofowie nauki Kategoria:Amerykańscy fizycy XX wieku Kategoria:Amerykańscy fizycy cząstek Kategoria:Amerykańscy nobliści – fizyka Kategoria:Amerykańscy popularyzatorzy fizyki Kategoria:Elektrodynamicy kwantowi Kategoria:Grawitacja kwantowa – amerykańscy naukowcy Kategoria:Laureaci Medalu Oersteda Kategoria:Laureaci Nagrody Alberta Einsteina Kategoria:Laureaci National Medal of Science Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami fizycznymi Kategoria:Ludzie urodzeni w Nowym Jorku Kategoria:Pochowani w Kalifornii Kategoria:Sceptycy naukowi Kategoria:Uczestnicy projektu Manhattan Kategoria:Nauczyciele akademiccy California Institute of Technology Kategoria:Urodzeni w 1918 Kategoria:Zmarli w 1988 Kategoria:Żydowscy nobliści – fizyka