mały|255x255px|Twórca podwalin pod syjonizm religijny Awraham Kuk Syjonizm religijny lub syjonizm narodowo-religijny (hebr. ציונות דתית, cijonut datit, ציונות דתית לאומית, cijonut datit leumit) – nurt w ruchu syjonistycznym, a współcześnie ideologia polityczna, początkowo zakładająca, że naród żydowski powinien politycznie i religijnie opierać się na niezależnym państwie, języku, kulturze; wedle którego osadnictwo w Palestynie („powrót do Ziemi Izraela ”) było obowiązkiem Żydów. Od 1967 roku, kiedy na skutek wojny sześciodniowej Izrael zdobył Zachodni Brzeg, Wzgórza Golan, Gazę i Synaj, religijni syjoniści przeszli od postaw pasywnych do aktywnych i mesjanistycznych, to znaczy uznali, że obowiązkiem religijnym Żydów jest jak najszybsze zasiedlenie „terenów wyzwolonych” w celu przyspieszenia przyjścia Mesjasza. To reprezentanci tej ideologii rozpoczęli zakładanie osiedli żydowskich w Judei i Samarii, Gazie i na Synaju.

Najważniejszym myślicielem syjonizmu religijnego był mistyk i talmudysta rabin Awraham Icchak ha-Kohen Kuk. To jego uważa się za twórcę podwalin ideologicznych pod myśl społeczno-polityczną religijnego syjonizmu. Jednak przed nim prekursorami myśli religijnego syjonizmu byli rabin Cwi Hirsz Kaliszer, rabin Meir Bar-Ilan czy rabin Samuel Chaim Landau. W latach 60. i 70. XX wieku ideologiem religijnego syjonizmu był rabin Cewi Jehuda Kuk, a główną jesziwą związaną z ruchem była jesziwa Merkaz ha-Raw.

W 1902 roku powstało pierwsze polityczne ciało religijnych syjonistów w ramach Światowej Organizacji Syjonistycznej – Mizrachi. Od 1956 roku główną partią nurtu religijnego syjonizmu była Narodowa Partia Religijna. Od końcówki lat 70. XX wieku pojawiać się zaczęły inne partie narodowo-religijne jak Techijja, Morasza, Meimad, Moledet, Unia Narodowa, Tekuma. Od 2008 roku główną reprezentantką Żydów narodowo-religijnych jest partia Żydowski Dom, która od 2019 roku razem z Unią Narodową tworzy Unię Partii Prawicowych. Radykalne skrzydło religijnego syjonizmu, wręcz kahanizmu, reprezentuje Żydowska Siła.

Religijni syjoniści różnią się wewnętrznie pod względem religijności i poglądów politycznych. Są to grupy począwszy od narodowych ortodoksów (chardalim), umiarkowanych nacjonalistów (datijim leumijim), nowoczesną ortodoksję i środowiska liberalne.

Współcześnie liczbę osób określających się jako religijni syjoniści szacuje się na od 600 000 do 700 000 osób.

Prekursorzy rabin Jehuda Alkalai mały|207x207px|Jehuda Szlomo Alkalai z żoną Urodzony w 1798 roku w Sarajewie Alkalai był bardzo związany z lokalnymi społecznościami żydowskimi, m.in. kabalistami. W trakcie swojego życia był świadkiem powstań narodowo-wyzwoleńczych Greków i Serbów wymierzonych we władze osmańskie. Wywarły one wpływ na myśl Alkalaia. W 1834 roku wydał broszurę zatytułowaną Szma Jisra’el, w której zachęcał do tworzenia pierwszych żydowskich osad w Palestynie, które miałyby stanowić wstęp do ery odkupienia. Twierdził, że wsparcie i przyspieszenie przyjścia Mesjasza przez ludzi jest możliwe, a Żydzi pod wodzą pierwszego Mesjasza, syna Józefa, są w stanie zdobyć wolą i siłą Ziemię Izraela. W 1840 roku Żydzi zamieszkujący Damaszek zostali oskarżeni o mordy rytualne, co przekonało Alkalaia o tym, iż wyznawcy judaizmu będą bezpieczni tylko wtedy, kiedy zasiedlą Palestynę. Od tej pory zaangażował się w propagowanie idei powrotu z wygnania wśród Żydów Europy Wschodniej i Południowej. W 1843 roku wydał Trzecie odkupienie. Pisał w nim, że Żydzi mogą zostać nazwani Izraelem tylko na ziemi obiecanej przez Boga, dlatego muszą wziąć udział w trzecim odkupieniu. Miałoby się ono odbyć poprzez podbój Palestyny, która była, według Alkalaia, wówczas zaniedbana i doprowadzona do ruiny. Wobec tego każdy stoi przed dwoma typami powrotu: indywidualnym i zbiorowym. Ten pierwszy związany jest z duchowym, wewnętrznym przygotowaniem się do powrotu do Ziemi Izraela. Drugi z kolei wiąże się ze zjednoczeniem i masowym powrotem do Palestyny. W tym celu Żydzi muszą wybrać swoich przywódców, stworzyć międzynarodowy organ reprezentacyjny. Będzie to pierwszy krok ku odkupieniu, wtedy też nadejdzie syn Józefa.mały|223x223px|Cwi Hirsz Kaliszer

rabin Cwi Hirsz Kaliszer

Kaliszer urodził się w Poznaniu i podobnie jak Alkalai był świadkiem narodzin i rozwoju polskiego nacjonalizmu. Doświadczył polskich wysiłków na rzecz budowania świadomości narodowej. W swoich naukach koncentrował się w szczególności na relacji Żydów z Ziemią Izraela. Twierdził, że początek odkupienia nastanie wraz z podjęciem działań przez wyznawców judaizmu, którzy powinni powrócić do Palestyny. Pisał o potrzebie zaangażowania filantropów w powrót oraz poszukiwania wsparcia międzynarodowego. Jednak odkupienie nie przyjdzie od razu, jest ono długim procesem. Wygnanie jest próbą Żydów, którą muszą przezwyciężyć. Żydzi, którzy dotychczas studiowali Torę i jej przykazania, musza teraz wyjechać do Palestyny, budować i zasiedlać ją. To będzie wyrazem prawdziwej religijności, a nie przeciwdziałanie temu. Bez farm, miast i wsi odkupienie się nie rozpocznie. Praca na roli pozwoli na powrót do korzeni i praktykowanie religii. To zbuduje żydowską godność i siłę. Kaliszer twierdził, że Żydzi, tak jak Polacy, Włosi i Węgrzy, powinni walczyć o swoją niepodległość, ponieważ dotychczasowa bezczynność jest wstydem. Niezbędne jest także wsparcie od bogatych, ponieważ mogą oni swym majątkiem wesprzeć biednych Żydów, którzy przybywać będą do Ziemi Izraela.

Historia Początki w ruchu syjonistycznym - rabin Reines i Mizrachi

mały|288x288px|Logo ruchu Mizrachi z Transylwanii Religijni syjoniści chcieli przerwać dotychczasową bierność wyznawców judaizmu w diasporze. Uznali, że należy odrzucić dotychczasowe oczekiwanie na przyjście odkupienia i Mesjasza. Zanegowali galut, czyli dotychczasowe życie na wygnaniu, oraz podkreślili jego negatywny wpływ na żydowską duchowość, kulturę, etykę. Religijni syjoniści postrzegali diasporę jako byt nienormalny, który swoimi warunkami negował żydowską niezależność i prawdziwą tożsamość. Syjonizm, dla nich, był ruchem mającym przekształcić bezterytorialną egzystencję w narodową niezależność. Religijni syjoniści podkreślali potrzebę zjednoczenia wszystkich Żydów w celu utworzenia niezależnego bytu państwowego. W 1902 roku w Wilnie powołano do życia ruch Mizrachi (hebr. מזרח''י, akronim od Merkaz Ruchani, czyli Centrum Duchowe). Jednak w ruchu syjonistycznym działała od 1901 roku. Była to pierwsza organizacja, która reprezentowała religijnych sympatyków syjonizmu w świeckim ruchu Herzla. Jednym z założycieli Mizrachi był rabin Icchak Ja’akow Reines. Nie zgadzał się z tym, żeby syjonizm ingerował w aspekty kulturalno-edukacyjne Żydów. Powstrzymanie tego trendu było jedną z przyczyn powstania organizacji. Reines uważał jednak, że syjonizm jest potrzebnym ruchem. Nie nadawał mu mesjańskiego znaczenia, ale podkreślał, że może uchronić Żydów przed skutkami rosnącego w Europie antysemityzmu. Syjonizm nie był herezją i nie mógł nią być według Reinesa. Uważał, że Bóg wpływa na historię i ludzi z zewnątrz i wewnątrz. Zatem każde działanie człowieka ma w sobie cząstkę świętości, a co za tym idzie, nie może być bluźnierstwem. Reines oskarżany był przez kręgi ortodoksyjne za współpracę z odstępcami od wiary. Sam jednak mówił, iż współpraca ta opiera się na kwestiach technicznych niż duchowo-religijnych. Sam postrzegał świeckość i odejście od wiary jako trend tymczasowy. Jeszcze w 1902 roku ogłosił, że Mizrachi ma pomóc wprowadzić Żydów ortodoksyjnych do Organizacji Syjonistycznej oraz stać się przez to ośrodkiem wpływu na Żydów ze Wschodniej Europy. Chciał także pogłębiać duchowość syjonistów tak, aby powrócili do judaizmu. Od początku jednak w ruchu pojawiły się dwa stronnictwa. Jedno widziało Mizrachi jako nadzorcę Organizacji Syjonistycznej, aby nie została zdominowana przez „wolnomyślicieli”, drugie natomiast uważało, że trzeba zaangażować się w konstruktywną działalność jak edukacja i osadnictwo.

Pierwsi rabini związani z ruchem Mizrachi postrzegali judaizm jako element konstytuujący żydowską narodowość, etnos. Uważali oni, że skoro Bóg powołał do życia naród żydowski poprzez przymierza z nim, ustanawiając przy tym rytuały, moralność, etykę, to można to uznać za atrybuty stanowiące o odrębności narodowej. Religia stała się zatem czynnikiem tworzącym naród. Co więcej, judaizm jawił się dla wielu religijnych syjonistów religia narodowa od samych jej początków, co stanowi o wyjątkowości Żydów. Przez to Żydzi stawali się jednocześnie wyznawcami religii oraz narodem w jednym. Według rabina Jehudy Lejba Fiszmana judaizm stanowił o indywidualnej godności i unikalnej wspólnocie jednocześnie. Dla religijnych syjonistów to Tora, a nie świecka ideologia, stanowi o tym, że Żydzi są narodem.

Plan ugandyjski

mały|223x223px|Mapa Brytyjskiej Afryki Wschodniej (1909). W latach 1903–1905 w Organizacji Syjonistycznej dyskutowano plan utworzenia państwa dla Żydów w Ugandzie (w rzeczywistości były to tereny dzisiajszej Kenii). W 1902 roku Herzl poznał Josepha Chamberlaina, który wówczas pełnił rolę ministra ds. kolonii. Zaproponował on przywódcy syjonistów możliwość osiedlenia Żydów właśnie we wschodniej części Afryki. Brytyjczycy uważali, że był to teren do zaakceptowania pod względem klimatu dla Europejczyków oraz może pomieścić imigrantów z tego kontynentu. Plan ugandyjski poddany został stanowczej krytyce przez wielu syjonistów i doprowadził do poważnego kryzysu w ruchu. Propozycja Ugandy została zaakceptowana jednak przez Mizrachi i Reinesa. Twierdzili oni, że syjonizm ma na celu uchronić Żydów przed pogromami, czyli stworzyć dla nich bezpieczne schronienie. Mizrachi postrzegała masowe i nagłe osadnictwo w Palestynie za zagrożenie dla społeczności żydowskiej, które może doprowadzić do pogłębienia istniejących już podziałów. Osiedlenie się w Ugandzie mogłoby zniwelować nierówności i stanowić sprawdzian dla przyszłej państwowości. Doszło do sytuacji, w której świeckie środowiska skrytykowały Herzla za plan ugandyjski i odwrócenie się od Ziemi Izraela, a zakorzenione w tradycji środowiska religijne wsparły Herzla w ewentualnej zmianie miejsca pod przyszłe państwo. Wsparcie Herzla przez Reinesa doprowadziło do osłabienia poparcia dla Mizrachi na kolejnych kongresach syjonistycznych.

Ha-Poel ha-Mizrachi, Samuel Chaim Landau i Tora wa-Awoda

Religijny syjonizm był od swojego początku wiązany z ówczesną klasą średnią. Utworzenie religijno-pracowniczego ruchu nie było priorytetem. Co więcej, funkcjonujące w tamtych czasach ruchy robotnicze były związane z socjalizmem, który nie był postrzegany za religijny. Wiązało się to też z wcielaniem w życie socjalistycznych ideałów, co często stało w sprzeczności z przestrzeganiem Tory. Ustanowienie pracowniczego ruchu wewnątrz religijnego syjonizmu wiązało się zatem z wysiłkiem łączącym przykazania i pracę na roli. W 1921 miało miejsce spotkanie założycielskie Ha-Poel ha-Mizrachi w Tel Awiwie. A za oficjalną datę powstania uważa się 1922 rok. Od początku ruch zmagał się z takimi samymi problemami praw pracowniczych czy finansowaniem działalności jak inne organizacje pracownicze. Jednak organizacje afiliowane przy Histadrucie zaczęły sprawiać problemy religijnym pracownikom w działalności zawodowej. To zmusiło członków Ha-Poel ha-Mizrachi do ukształtowania własnej idei pracy i etyki pracy. Zaczęto postrzegać pracę fizyczną jako panaceum na mentalność diaspory, element uzdrawiający ciało i duszę. Zaczęto hołdować takim wartościom jak produktywność, pracowitość, przedsiębiorczość i samoodkupienie. Uważano, że wyjątkowość Ziemi Izraela nie jest dana dla tych, którzy znajdują się z dala od niej, ale dla tych pracujących w niej na roli. Dla członków Ha-Poel ha-Mizrachi Tora była wskazywała drogę w każdej dziedzinie życia, a ich praca pozwalała na rozprzestrzenianie się tych idei w Palestynie.