thumb|Ostatnia Wieczerza znajduje się u początków liturgii chrześcijańskiej. Liturgia chrześcijańska – liturgia sprawowana w kościelnych wspólnotach chrześcijańskich. Od najdawniejszych czasów wyrażała się w słuchaniu Słowa Bożego i modlitewnej odpowiedzi na to Słowo w postaci błogosławieństw, uwielbienia i próśb. Jej szczytem jest Eucharystia, zwłaszcza w Kościołach głównego nurtu, jak katolicyzm, prawosławie i kościoły orientalne. Od początku też chrześcijanie modlili się codziennie liturgią uświęcającą czas dnia i nocy, zwaną liturgią godzin. Liturgia chrześcijańska sprawowana jest, by uobecnić śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa, czyli misterium paschalne będące zwieńczeniem historii zbawienia oraz budować komunię, wspólnotę wiernych. Jest celebrowana przez całe zgromadzenie, choć szczególne role są na ogół zarezerwowane dla osób specjalnie wyświęconych. Istnieją obrządki liturgiczne przygotowane na najważniejsze święta kościelne (rok liturgiczny). Formą i znaczeniem teologicznym liturgii zajmuje się liturgika.
Definicje W potocznej grece starożytnej, słowo leiturgia podobnie jak czasownik leiturgeo było złożeniem dwóch słów: ergon, oznaczający służbę oraz leitos (laos) oznaczający lud. W miastach-państwach greckich słowo to odnosiło się początkowo do posług nieodpłatnych na rzecz społeczeństwa, np. w Atenach na przełomie IV i V wieku liturgią nazywano kontrybucje pieniężne obywateli na rzecz dobra publicznego, a z czasem także podatki. W greckim przekładzie Biblii Starego Testamentu Septuagincie słowo leiturgia zostało użyte najczęściej, by przetłumaczyć hebrajskie słowo aboda, określające modlitwę konsekrującą przy składaniu ofiary. Odnosiło się do czynności kapłanów i lewitów.
Według definicji Louisa Bouyera – która kładzie akcent na Słowie Bożym, ale uwzględnia także takie istotne elementy jak posługa apostolska, zgromadzenie Ludu Bożego, ofiara Eucharystyczna i Nowe Przymierze – liturgia chrześcijańska to:
Ze względu na bogactwo aspektów liturgii chrześcijańskiej powstały liczne definicje; wśród nich można wyróżnić cztery grupy: Definicja opisowa – „Liturgia jest zbiorem symboli, śpiewów i czynności, przy pomocy których Kościół wyraża i manifestuje swoją cześć wobec Boga” (Prosper Guéranger, XIX w.) Definicja instytucjonalna – „Liturgia jest publicznym, prawnie ustalonym kultem Kościoła, który jest wykonywany przez specjalnie wybranych i prawnie upoważnionych przedstawicieli” (Romano Guardini, I poł. XX w.) Definicja teologiczna – „Liturgia to misterium Chrystusa i Kościoła” (Odo Casel, I poł. XX w.) Definicja pełna – „Czynność kapłańska Chrystusa kontynuowana w i przez Kościół pod wpływem Ducha Św., poprzez którą On aktualizuje swoje uświęcające dzieło przez skuteczne znaki spełniające w ten sposób doskonały kult dla Boga i komunikując ludziom zbawienie”. (Ibanez, na podstawie II soboru watykańskiego)
Historia liturgii Od początku jej istnienia liturgię chrześcijańską kształtowały: zmiany teologiczne zmiany społeczne Zmiany kulturalne
Starotestamentalne korzenie liturgii chrześcijańskiej U początków historii liturgii judeo-chrześcijańskiej biblijne księgi Rodzaju oraz Wyjścia stawiają dwa wydarzenia: po pierwsze, ofiarę Abrahama z jego syna Izaaka zamienioną w ofiarę baranka znalezionego w pobliskim krzewie (Rdz 22); po drugie, ustanowienie liturgii paschalnej po wyjściu z Egiptu (Wj 12).
Patriarcha Abraham ofiarował Bogu baranka, którego od Boga otrzymał. Jak głosi modlitwa Kanonu rzymskiego: z otrzymanych od Ciebie darów (łac. de tuis donis ac datis). Zarówno baranek, jak i sam Izaak był zapowiedzią prawdziwego Baranka Bożego, Jezusa Chrystusa, wskazanego przez Jana Chrzciciela (por. J 1,29). Księga Apokalipsy ukazuje go jako centrum liturgii niebiańskej (por. Ap 5,12nn).
Drugim wydarzeniem było święto Pesach. W ustanowieniu liturgii paschalnej po cudownym wyjściu z niewoli Egiptu zostały dane Izraelowi zasady ofiarowania baranka paschalnego, jako centrum roku liturgicznego i jako pamiątka wiary. Baranek bowiem jest rozumiany jako ofiara odkupieńcza, dzięki której Izraelici zostali zachowani od śmierci ich pierworodnych. Pierworodni synowie Narodu Wybranego byli zapowiedzią Pierworodnego Syna Bożego, Jezusa Chrystusa. Ewangelista Łukasz kładł wielki nacisk na przedstawienie Jezusa Chrystusa jako dziecko pierworodne (por. Łk 2,7), a listy więzienne Pawła przestawiały Chrystusa jako „pierworodnego wobec wszelkiego stworzenia” (por. Kol 1,15). Według Ewangelii, Jezus faktycznie doprowadził kult żydowski do jego wypełnienia. W momencie Jego śmierci zasłona w Świątyni się rozdarła (por. Mk 15,38 i paralel.), jego mesjańskie Misterium paschalne ustanowiło kult „w duchu i prawdzie” (J 4,23).
Liturgia chrześcijańska zrodziła się wewnątrz żydowskich obrządków modlitewnych, paschalnych i szabasowych, była ona ich wypełnieniem – tak jak wypełnieniem Prawa oraz zapowiedzi i figur Starego Testamentu, był Jezus Chrystus (por. Mt 5,17)Por. KKK 1334.. Czytania biblijne, homilia, śpiewanie psalmów i modlitwy wywodzące się z żydowskiego kultu synagogalnego przybrało chrześcijańską formę Liturgii Katechumenów.
Współcześnie – jak zwrócił uwagę Joseph Ratzinger – dość powszechnie błędnie przyjmuje się, że liturgia chrześcijańska, liturgia Nowego Przymierza zerwała zupełnie z tym, co symbolizowała Świątynia Jerozolimska, gdyż kult w niej sprawowany wraz z ofiarami miał być religią rytuału, czymś, co przeminęło wraz ze starym Prawem. Według tych teorii, wyłącznym modelem wyjściowym liturgii chrześcijańskiej miała być liturgia synagogalna jako rzekomo religia nauczania, stojąca w opozycji do kultu świątynnego. Tymczasem, jak wykazali uczeni skandynawscy, Louis Bouyer i in. jest to poważny błąd faktograficzny. Gdyż religia Słowa Izraela wyszła właśnie ze Świątyni, a z kolei, synagogi były i są urządzane tak, by przypominały i uobecniały Świątynię. M.in. w centrum umieszcza się Arkę, miejsce, gdzie przebywa chwała Boża (hebr. Szekina). Nastąpił oczywiście proces uduchowienia, świątynne ofiary ze zwierząt w synagodze są uobecniane przez modlitwy, które pierwotnie towarzyszyły tym ofiarom w Świątyni. Według J. Ratzingera, w wyniku głębszego zrozumienia liturgii żydowskiej i początków chrześcijaństwa trzeba uznać, że podobnie jak synagoga, także świątynia weszła w liturgię chrześcijańską.
Podstawowy archetyp liturgicznego zgromadzenia Nowego Testamentu można znaleźć w Starym TestamencieO tym, że Nowy Testament należy odczytywać w świetle wydarzeń opisanych w Starym mówiła Soborowa Konstytucja o Bożym Objawieniu Dei Verbum w n.16: „Bóg przeto, z którego natchnienia powstały księgi obydwu Testamentów i który jest ich autorem, mądrze rozporządził, aby Nowy Testament był ukryty w Starym, Stary zaś aby w Nowym znajdował wyjaśnienia. Choć bowiem Chrystus ustanowił we Krwi swojej Nowe Przymierze (por. Łk 22,20; 1 Kor 11,25), to jednak księgi Starego Testamentu, w całości dołączone do ewangelicznego orędzia, osiągają i ukazują w Nowym Testamencie pełne swoje znaczenie (por. Mt 5,17; Łk 24,27; Rz 16,25n; 2 Kor 3,14-16), a zarazem Nowy Testament oświetlają i objaśniają”. we wspólnocie Izraela zebranej na Synaju (por. Księga Wyjścia rozdziały 19-21,20 oraz 24). Dwanaście pokoleń Izraela zgromadziło się, by słuchać Słowa Bożego (Tory) i potwierdzić pragnienie wypełnienia go. W ten sposób zostało zawarte przymierze między Bogiem a ludem wybranym, przypieczętowane ofiarą biesiadną, ofiarą pokoju. Były jeszcze dwa takie zgromadzenia w momentach zwrotnych historii Izraela: w czasie odnowienia przymierza za króla Jozjasza (650-509 r.) opisane w 2 Księdze Królewskiej 23 oraz w V wieku, po Niewoli babilońskiej za Nehemiasza (por. Księga Nehemiasza 8,17 oraz 13,1). Louis Bouyer tak ujął istotne elementy pierwszego zgromadzenia na Synaju:
Schemat ten w ciągu kolejnych wieków historii przeszedł proces uduchowienia. Proces ten przyspieszyło zburzenie Świątyni przez wojska Nabuchodonozora w 587 r., i samo wygnanie uniemożliwiające składanie ofiar. A następnie, po powrocie, pewne rozczarowanie nową odbudowaną Świątynią (por. Księga Aggeusza 2,3), niespełniającą oczekiwań rozbudzonych przez proroctwa Ezechiela o nowej Świątyni (por. Ez 40-44).
thumb|Liturgia domowa sederu paschalnego we współczesnej rodzinie Izraelskiej. Podstawowe obrzędy i błogosławieństwa z czasów Jezusa dotrwały do dziś w prawie niezmienionej postaci. Doszedł do tego rozwój liturgii synagogalnej oraz liturgii sprawowanej w domach i w bractwach religijnych (haburot). Zbierały się one na uroczyste posiłki liturgiczne, mające charakter ofiary komunii (por. Kpł 3,1; 1 Krl 3,15; Lb 15,5). Rozpoczynały się obrzędem łamania chleba i wypiciem kielicha wina. Zawierały dziękczynne modlitwy błogosławieństw (berakot), m.in. dłuższe błogosławieństwo towarzyszące ostatniemu kielichowi wina, zwanemu stąd kielichem błogosławieństwa (por. 1 Kor 10,16). Składało się z dwóch części: dziękczynienia za pożywienie oraz za ziemię Izraela. Co do treści, obowiązywał ogólnie przyjęty schemat wraz z pewnymi typowymi wyrażeniami, które ci, którzy przewodniczyli posiłkom znali na pamięć. Pod warunkiem, że stosowali ów schemat i właściwe wyrażenia, mogli swobodnie komponować błogosławieństwo. Dodatki i warianty nie umniejszały świadomości bycia wiernym otrzymanej tradycji. Później, gdy przyszła potrzeba utrwalenia tych modlitw na piśmie, podstawową troską było to, by spisać sam schemat i towarzyszące wyrażenia, nie zaś szczegółowe wersje konkretnych błogosławieństw, kiedyś usłyszanych.
Liturgia pierwszych wieków Liturgia chrześcijańska ustanowiona przez Chrystusa, a następnie sprawowana przez Apostołów była wypełnieniem, zwieńczeniem tego długiego procesu uduchowienia liturgii Pierwszego Przymierza. Była nią oczywiście zwłaszcza Eucharystia zwana łamaniem chleba, sprawowana po raz pierwszy w czasie Ostatniej Wieczerzy. Opisane w Dziejach Apostolskich życie pierwotnego Kościoła ukazuje wszystkie elementy zawarte w pierwotnym, archetypicznym zgromadzeniu Izraela na Synaju:
Nauczanie apostolskie zwoływało Lud Boży, czyniąc z poszczególnych osób zgromadzenie, wspólnotę. Uobecniało ono nauczanie Jezusa Syna Bożego, Słowa Wcielonego, przez które w ostatnich dniach przemówił Bóg (por. Hbr 1,1). Zgromadzenie, podobnie jak w wyżej opisanych zgromadzeniach Izraela, nie tylko słuchało tego Słowa, ale przywoływało je poprzez modlitwy, które znało z synagog, a następnie powierzało się temu Słowu przez wielką Modlitwę Eucharystyczną przy łamaniu chleba. Ta modlitwa błogosławieństw (hebr. beracha) miała wszystkie cechy modlitw zanoszonych przez bractwa-haburot. Nową treść nadał jej sam Jezus poprzez zawarcie Nowego Przymierza w swojej krwi. Przymierze to Jezus proklamował będąc sam wcielonym, ostatecznym i w pełni doskonałym Słowem Boga.
Co do kształtu liturgii i treści modlitw błogosławieństw, Jezus modlił się w ten sam sposób, co inni Żydzi jego czasów, którzy przewodniczyli w czasie świątecznego posiłku. Używał formuł, które dyktował zwyczaj, a które były zgodne z linią wytyczoną przez tradycyjne modlitwy błogosławieństw. Dotyczy to także dłuższego błogosławieństwa przy ostatnim kielichu, zwanego „birkat ha-mazon”. Równocześnie jednak prawdopodobne jest, że w wolności właściwej swojej osobie, Jezus zaadaptował tę starożytną modlitwę, dając jej nową treść, związaną z Nowym Przymierzem w swojej krwi.
thumb|Schemat zachowanego Domus ecclesiae w Dura Europos w Syrii. W pomieszczeniu z lewej strony mieściła się kaplica, w środku wewnętrzne patio, z którego było wejście do pokoju nauczania, a po prawej stronie baptysterium. Pierwszym językiem liturgii był prawdopodobnie aramejski. Liturgia odbywała się w domach, które z czasem zaczęto nazywać domus ecclesiae. Około 155 r. św. Justyn opisał bardzo szczegółowo jak wyglądało niedzielne zgromadzenie eucharystyczne chrześcijan. Miało dwie podstawowe części: liturgię słowa i liturgię eucharystii:
Jednym z pierwszych świadectw apostolskiej liturgii Eucharystii jest też Didache, z połowy II wieku.