Kultura polityczna (ang. political culture) – ogół postaw, wartości i wzorów zachowań dotyczących wzajemnych stosunków władzy i obywateliJerzy J. Wiatr, Socjologia polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1999, s. 189.. Jest to pojęcie z zakresu badań socjologii i politologii, a w szczególności z zakresu badań socjologii polityki.
Geneza pojęcia Amerykańscy socjologowie polityki twierdzą, że myślenie o rzeczywistości politycznej w sposób łączący cechy instytucji politycznych z obyczajami obywateli i ich stosunkiem do nich zapoczątkowali już filozofowie starożytni. Platon w Państwie stwierdza, że musi istnieć tyle postaci charakterów ludzkich, ile jest postaci ustrojów państwowych. Kwestiami zbliżonymi do kultury politycznej zajmowali się także Machiavelli, John Locke, Thomas Hobbes i Monteskiusz, jednak pojęcie kultury politycznej wtedy jeszcze nie istniało.
Jednym z pierwszych Polaków, który użył tego pojęcia, był prawnik Józef Jan Siemieński w 1916 roku na odczycie na Uniwersytecie Warszawskim o Konstytucji 3 maja. W okresie międzywojennym pisał: "Kulturę polityczną należy rozumieć jako dorobek narodu w dziedzinie instytucji prawnoustrojowych"Józef Siemieński, Kultura polityczna wieku XVI, w: Kultura staropolska, Kraków 1932, s. 121.. Do tego nurtu nawiązywał Kazimierz Biskupski, pisząc na początku lat sześćdziesiątych dwudziestego wieku: "Kultura polityczna to poglądy, idee i teorie, normy postępowania oraz faktyczne działania jednostek i grup w ramach współżycia państwowego"Kazimierz Biskupski, Zarys prawa państwowego, Warszawa 1962, s.8.
W politologii amerykańskiej kluczowe znaczenie miała praca Gabriela A. Almonda i Sidneya Verby Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations wydana w 1963 roku i opisująca badania nad kulturą polityczną w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Włoszech, Niemczech i Meksyku.
Koncepcja Jerzego J. Wiatra Kultura polityczna to ogół postaw, wartości i wzorów zachowań dotyczących wzajemnych stosunków władzy i obywateli.
Do kultury politycznej zaliczyć można: wiedzę o polityce, znajomość faktów, zainteresowanie nimi; ocenę zjawisk politycznych, sądy wartościujące tego, jak powinna być sprawowana władza; emocjonalną stronę postaw politycznych, jak miłość do ojczyzny, czy nienawiść do wrogów; uznane w społeczeństwie wzory zachowań politycznych, które określają jak można i jak należy postępować w życiu politycznym.
Definicja ta nawiązuje do definicji wprowadzonej przez Gabriela Almonda, uważanego za pioniera problematyki kultury politycznej w nauce światowej.
Koncepcja Gabriela Almonda i Binghama G. Powella Kultura polityczna jest wzorem indywidualnych postaw i orientacji wobec polityki, występujących wśród członków systemu politycznego. Jest dziedziną subiektywną, leżącą u podstaw działań politycznych i nadającą im znaczenia.
Indywidualne orientacje obejmują następujące składniki: orientacje poznawcze – na temat przedmiotów i przekonań politycznych, dokładne lub niedokładne; orientacje uczuciowe – poczucie przywiązania, zaangażowania, odrzucenia w stosunku do przedmiotów politycznych; orientacje oceniające – oceny i opinie na temat przedmiotów politycznych, co zakłada zastosowanie standardów oceniających do przedmiotów i zdarzeń politycznychJerzy J. Wiatr, Socjologia polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1999, ss. 189-190, za: Gabriel A. Almond, Bingham G. Powell, Comparative Politics: A Developmental Approach, Little, Brown and Co, Boston 1966, s. 50.
Koncepcja Władysława Markiewicza Władysław Markiewicz stwierdza: "poprzez kulturę polityczną społeczeństwa rozumiem te historycznie ukształtowane elementy w globalnie pojętej kulturze, które dotyczą wartości uznawanych i pożądanych przez daną zbiorowość, odnoszących się przede wszystkim – chociaż nie wyłącznie – do władzy państwowej. Należą do niej zatem także kryteria, według których społeczeństwo zwykło oceniać politykę państwa i solidaryzować się lub przeciwstawiać się kierunkom działania władzy oraz jej organów i to zarówno w dziedzinie wewnętrznej, jak i zagranicznej"Władysław Markiewicz, Kultura polityczna jako przedmiot badań naukowych, Kultura i Społeczeństwo 1976, nr 4..
Wskazuje następujące elementy tworzące kulturę polityczną: świadomość historyczną, zachowania polityczne i postawy polityczne, przywództwo polityczne, reguły gry politycznej, zasady edukacji politycznej. Elementy te pozostają ze sobą w związku i składają się łącznie na kulturę polityczną.
Podkultury polityczne W ramach ogólnie rozumianej kultury politycznej społeczeństwa można wyróżnić różne podkultury polityczne: regionalne lub narodowościowe: na przykład wyróżnienie w ramach jugosłowiańskiej kultury politycznej trzech typów regionalno-narodowościowychGary K. Bertsch, George Zaninovich. A Factor-Analytic Method of Identifying Different Political Cultures: The Multinational Yugoslav Case, w: Comparative Politics, nr 1, 1974. czy odróżnienie stołecznej podkultury politycznejBadania Warszawy i Wiednia, opublikowane w: Hans-Georg Heinrich, Jerzy J. Wiatr, Political Culture in Vienna and Warsaw, WestView Press, Boulder-San Francisco-Oxford 1991).; odmiennych doświadczeń historycznych, na przykład wskazanie pewnych różnic w kulturach politycznych dawnych zaborów rosyjskiego, niemieckiego i austriackiego w PolsceBadania wyborcze opublikowane w: Jacek Raciborski, Polskie wybory: zachowania wyborcze społeczeństwa polskiego 19891-995, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1997, s. 157-165.; części składowych systemu politycznego: na przykład kultury politycznej elityPutnam 1973. czy kultury politycznej reżimu i kultury politycznej społeczeństwaKenneth Jovitt, An Organizational Approach to the Study of Political Culture in Marxist-Leninist Systems, Americal Political Science Review, vol. LXVIII, nr 2, 1974..
Typy kultur politycznych Gabriel Almond i Sidney Verba
W ujęciu amerykańskich socjologów Almonda i VerbyGabriel A. Almond i Sidney Verba, Civic Culture: Political Attitudes and Democracy in Five Nations, Princeton University Press, Princeton 1963. można wyróżnić trzy czyste typy kultury politycznej: parafialna kultura polityczna – poddani wykazują całkowity brak zainteresowania systemem politycznym; charakterystyczna dla kultur politycznych prymitywnych plemion afrykańskich; poddańcza kultura polityczna – z silną orientacją skierowaną ku systemowi politycznemu i jego efektom, ale niską w stosunku do aktywnego w nim uczestnictwa; uczestnicząca kultura polityczna – gdzie obywatele czynnie zainteresowani są nie tylko tym, co system polityczny im daje, ale także tym, jak mogą w tym systemie uczestniczyć.
W historii według nich przeważają jednak mieszane typy kultury politycznej: parafialno-poddańczy, poddańczo-uczestniczący oraz parafialno-uczestniczącyJerzy J. Wiatr, Socjologia polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1999, s. 191.
Jerzy J. Wiatr Według polskiego socjologa Jerzego J. Wiatra punktem wyjścia typologii kultur politycznych powinno być "historyczne, konkretne ujęcie kultury politycznej jako związanej z ustrojami politycznymi i leżącymi u ich podstaw formacjami społeczno-politycznymi"Jerzy J. Wiatr, Socjologia polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1999, s. 192.. Kultury polityczne występujące w tej samej formacji mają pewne cechy wspólne.
Wyróżnić można następujące typy kultury politycznej i ich odmiany:
1. Tradycyjna kultura polityczna – odpowiadająca formacji niewolniczej i formacji feudalnej, charakteryzująca się: uznaniem sakralnego charakteru władzy – władza pochodzi od boga; zgodą na to, że uprawnienia poddanego i uprawnienia władzy wobec poddanego regulowane są przez normy tradycyjne; niezmiennością systemu politycznego i podstawowych jego norm.
Występuje w trzech odmianach: tradycyjna kultura plemienna – odznacza się znaczną władzą wiecuIstotne decyzje podejmują na zwołanym wiecu wybrani członkowie plemienia, zwykle wszyscy dorośli mężczyźni i istotnymi ograniczeniami nakładanymi na władcę, który jest przełożonym, a nie panem w stosunku do członków plemienia; tradycyjna kultura teokratyczna – władca jest namiestnikiem boga lub jest uważany za boga; władza jego znajduje ograniczenie jedynie w tym, jak rozumie się wolę boga; jest charakterystyczna dla ludów, których system polityczny tworzony jest przez proroków nowej religii; tradycyjna kultura despotyczna – stosunek poddanych do władcy jest oparty na uznaniu jego absolutnej, niczym nie ograniczonej władzy nad nimi; władca jest panem i właścicielem wszystkich poddanych i należących do niego dóbr.
Elementy kultury plemiennej bywają łączone z elementami kultury teokratycznej. Despotyczna kultura polityczna może się nie ukształtować w pełni i powstaje mieszana kultura polityczna z elementami kultury plemiennej i kultury despotycznej.
2. Kultura polityczna stanowej demokracji – występująca w formacji feudalnej, charakteryzująca się tym, że: wielka część, a często większość ludności jest pozbawiona wszelkiego udziału w systemie politycznym, a nawet wszelkich praw osobistych; prawa polityczne gwarantują udział w rządzeniu i kontrolę nad sprawującymi władzę uprzywilejowanej stanowo mniejszości.
Wyróżnić można dwie odmiany: patrycjuszowska kultura polityczna – w niektórych miastach greckich, w Rzymie republikańskim i w niektórych miastach średniowiecza; tu ograniczona skala miejskich demokracji patrycjuszowskich stwarzała możliwość rozwinięcia się norm i własności typowych dla demokracji bezpośredniej; szlachecka kultura polityczna – występująca na przykład w Polsce i Anglii okresu późnego średniowiecza i wczesnych czasów nowożytnych; panująca na większych przestrzeniach państwa tworzyć musiała instytucje, a co za tym idzie również wartości i normy postępowania charakterystyczne dla systemu przedstawicielskiego.
3. Burżuazyjna kultura polityczna – w formacji kapitalistycznej, opisywana przez Jerzego J. Wiatra jako polityczna kultura masowa, charakteryzująca się tym, że jest to kultura nie jakiejś wyodrębnionej klasowo mniejszości, ale szerokiego ogółu. Udział w polityce zostaje rozszerzony na wszystkie klasy społeczne.
Wyróżnić można dwa typy: kultura demokratyczna – cechuje ją aktywność obywateli, ich zaangażowanie w sprawy funkcjonowania systemu politycznego, akceptacja praw i swobód obywatelskich oraz zasady kontroli rządzonych nad działalnością rządu, uznanie pluralizmu i gry sił politycznych; kultura autorytarna – uznaje silną i niekontrolowaną władzę za ideał państwa, bez potrzeby demokratycznych praw i swobód obywatelskich; jest charakterystyczna dla różnego rodzaju reżimów wodzowskich, militarystycznych i faszystowskich XX wieku, a także wielu krajów postkolonialnych rządzonych przez wojskowych.
4. Socjalistyczna kultura polityczna – miała dominować w formacji socjalistycznej i stawać się kulturą demokratycznego uczestnictwa w rządzeniu przez najszersze masy społeczeństwa"Powstanie państw socjalistycznych wywołało interesującą sprzeczność między założonymi w panującej ideologii cechami nowej kultury politycznej, rzeczywistym funkcjonowaniem systemu władzy i wpływem zastanych kultur politycznych" – Jerzy J. Wiatr, Socjologia polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1999, s. 195., jednak według Jerzego J. Wiatra trudno jest mówić o "ukształtowaniu się jednego typu kultury politycznej państw socjalistycznej". W jednych państwach dominował autorytarny typ kultury poddańczej, w innych istniał mieszany typ kultury demokratyczno-autorytarnejJerzy J. Wiatr, Socjologia polityki, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1999, s. 192-196.
Poziomy i funkcje Aleksandra Opałek-Orzechowska i Andrzej Korybski wyróżniają w kulturze politycznej społeczeństwa – rozumianej jako całokształt wytworzonych na podstawie potrzeb i interesów społeczeństwa wartości, instytucji i norm politycznych, a także tych elementów kulturowych świadomości politycznej, które stanowią ich odzwierciedlenie i ocenę – poziomy i funkcje, łącząc ją z systemem politycznym.