Szkoła Wyższa Realna w Kielcach
Szkolnictwo Królestwa Polskiego w latach 1830–1853 Po upadku powstania listopadowego, na Królestwo Polskie spadły wszelkiego rodzaju restrykcje ze strony cara Mikołaja I. Okres ten nazywamy „nocą paskiewiczowską” (od namiestnika królestwa – Iwana Paskiewicza) trwał w Królestwie w latach 1831–1863. Czasy ten charakteryzowały się wzmożonymi represjami politycznymi oraz sankcjami gospodarczymiA. Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000, s. 112.. Represje nie ominęły także szkolnictwa.
Car – wiedząc, że dotychczasowe wychowanie szkolne jest przyczyną dążeń niepodległościowych – zabrał się za jego przebudowęJózef Miąso: Szkolnictwo zawodowe w Królestwie Polskim w latach 1815–1915, Wrocław 1966, s. 56.. Zlikwidowano Uniwersytet Warszawski, Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Instytut Politechniczny oraz większość szkół średnich – gimnazjalnych i zawodowych. Młodzież była, więc zmuszona studiować za granicą. W 1833 weszła w życie tymczasowa nowa ustawa o szkolnictwie, która wprowadzała ośmioklasowe gimnazja, które od klasy szóstej dzieliły się na filologiczne i techniczne. W 1834 roku powołano komitet, który miał stworzyć nową ustawę o szkolnictwie. Komitetowi, który składał się z 6 osób, przewodniczył J.K. Szaniawski. Nową ustawę o szkolnictwie konstruowano wokół 2 problemów: wychowania religijnego i przygotowania młodzieży do pracy produkcyjnej. Pracę nad projektem nowej ustawy zakończono w maju 1835 r. Według komitetu szkoły miały się dzielić na: elementarne (podstawowe) – w których miało być zaprowadzone wychowanie religijno-moralne i szkoły oraz obwodowe (średnie), z których jedne przygotowywały do nauki w wyższych klasach gimnazjum, a drugie – szkoły realne, które uczyły zajęć praktycznych. Projekt ten nie zakładał drożności w systemie szkolnym. Jednak prace komisji wywołały kontrowersje i ustawa nie weszła w życie.
W 1840 roku na bazie prac komisji Szaniawskiego, powstała nowa ustawa szkolna. Wprowadzała ona podział szkół powiatowych na dwie kategorie: filologiczne – przygotowywały do wyższych klas gimnazjum i realne – o ogólnym programie nauczania. Ustawa ta znosiła podział wyższych klas gimnazjum na filologiczne i techniczne, oraz skracała w nich czas nauki do siedmiu lat. W 1840 roku otworzono pierwsze Gimnazja Realne na terenie Królestwa. Pierwsze z nich było Warszawskie, uruchomione w 1841A. Massalski, Szkoły średnie rządowe męskie na ziemi kielecko-radomskiej w latach 1833–1862, Kielce 2001, s. 36..
27 marca 1845 roku postanowiono zredukować szkoły powiatowe, a część z nich przekształcić w Powiatowe Szkoły Realne, ograniczono liczbę gimnazjum filologicznych, a na ich miejsce powoływano Wyższe Szkoły Realne.
Popisy Szkoły Wyższej Realnej w Kielcach W wyniku przepisów dodatkowych do ustawy o szkolnictwie z 1840 roku, 27 marca 1845 utworzono Szkołę Wyższą Realną w KielcachA. Massalski: Szkolnictwo średnie Kielc do roku 1862, Kielce 1983, s. 168., na bazie czteroklasowej Szkoły Powiatowej, przeniesionej do Kielc z Pińczowa. Początkowo funkcjonowały obok siebie klasy realne i filologiczne (spadek po szkole powiatowej), jednak te drugie znikają w ciągu 3 lat. Szkołę tę otworzono w Kielcach z myślą o nowej kadrze górniczej, która od zlikwidowania Kieleckiej Akademii Górniczej nie miała gdzie się kształcić. W Królestwie Polskim kielecka szkoła realna była uważana za najlepszą. Przygotowywała ona uczniów w zakresie nauk ścisłych, a także dawała także podstawową wiedzę na temat górnictwa. W latach 1847–1853 do szkoły kieleckiej było zapisanych 2349 uczniów, z czego średnio 63,9% otrzymało promocję do następne klasy.
Na koniec każdego roku szkolnego organizowano popisy szkolne, dla zaproszonych gości, rodziców i opiekunów uczącej się młodzieży. Po każdorazowej takiej uroczystości pozostał program popisu szkolnego, który jest cennym źródłem do badań nad historią danej szkoły, w naszym wypadu tej kieleckiej. Dzięki informacjom zawartym w aktach uroczystego zakończenia rocznego biegu nauki możemy się dowiedzieć o programie nauczania w SWR w Kielcach, który obejmował naukę religii, języka rosyjskiego, języka polskiego, matematyki, chemii, geografii, fizyki, botaniki, historii powszechnej, technologii górniczej, a także kaligrafii. Jak wynika z popisów najwięcej zajęć poświęcano na naukę języka rosyjskiego aż 26 godzin tygodniowo. Także w tym źródle zawarte są informacje o zasobie biblioteczny oraz pracowni szkolnych które, były co roku wzbogacane przez Kuratora utworzonego 2 grudnia 1839 roku Warszawskiego Okręgu Naukowego. Z popisów wiemy także że nauka w tej szkole była płatna, i nikt nie mógł być zwolniony z tej opłaty, natomiast młodzież, która chciała się uczyć w SWR musiała mieszkać na stancji zarekomendowanej przez Zwierzchność Szkolną. Znajdują się tu listy imienne nauczycieli którzy, uczyli w tej placówce szkolnej, listy nagrodzonych uczniów, a także zalecenia dla rodziców i opiekunów uczącej się młodzieży.
Historia SWR w Kielcach w świetle popisów w latach 1847–1853 1847 r. Akt Uroczysty Zakończenia Rocznego Biegu Nauki w Szkole Wyższej Realnej w Kielcach odbył się 16 (28) czerwca 1847 roku. Na popis szkolny zaproszono miejscowe władze rządowe, rodziców i opiekunów uczącej się młodzieży.
Popis szkolny rozpoczął się Mszą Świętą o godzinie 9. rano w kościele Św. Trójcy, po której o godz. 10 nastąpiło uroczyste otwarcie aktu uroczystego zakończenia roku szkolnego w jednej z sal lekcyjnych. Na każdej tego typu uroczystości jeden z nauczyciel wygłaszał wcześniej przygotowany przez siebie referat. W 1847 był to Rajmund Duchnowski, który wygłosił rozprawę pod tytułem „Rys historyczny przemysłu w Polsce”. Po tym wystąpieniu sami uczniowie pokazywali rodzicom i zaproszonym gościom, czego się nauczyli przez ostatni rok szkolny. A były to: wypracowania uczniów, recytacja fragmentów wybranych dzieł w różnych językach, pokazy kaligrafii, prac plastycznych lub pomiary geometryczne. Po tych wystąpieniach młodzieży nastąpiło rozdanie nagród książkowych, listów pochwalnych, odczytanie promocji do następnych klas oraz rozdanie świadectw uczniom kończącym szkołę.
Na zakończenie tych, że uroczystości wszyscy uczniowie wraz z nauczycielami udali się do kościoła Św. Trójcy w celu odśpiewania hymnów pochwalnych do Boga „Te Deum” i „Boże Cesarz chroń”, aby uprosić potrzebne łaski dla cara Mikołaja I jego rodziny.
W roku szkolnym 1846/47 w Szkole Wyższej Realnej w Kielcach pracowało 14 nauczycieli. Byli to: Józef Pilz: inspektor (żył w latach 1804–1848, z pochodzenia Czech, studiował na uniwersytecie w Pradze, ożenił się z Polką – ewangeliczką) ks. Hieronim Olszewski: nauczyciel (dalej n.) religii i moralności Ignacy Jezierski: n.języka rosyjskiego Hipolit Jakubowski: n. nauk filologicznych Stanisław Szauman: n. matematyki Franciszek Skurzyński: n. matematyki Pallady Filanowicz: n. języka polskiego i łacińskiego Hipolit Święcicki: n. nauk przyrodzonych Wincenty Horoszewicz: n. nauk filologicznych Rajmund Duchnowski: n. języka polskiego Felix Wermiński: n. matematyki i fizyki Józef Swiderski: n. języka niemieckiego Szymon Górnicki: n. rysunków i kaligrafii Ignacy Kasprzykowski: n. śpiewu kościelnego.
Na nagrody książkowe w roku szkolnym 1846/47 zasłużyło: po 3 uczniów z klasy I, II, III i IV Realnej, 2 uczniów z klasy V Realnej oraz po 3 uczniów z lasy II i IV filologicznej. Łącznie nagrody książkowe otrzymało 20 uczniów. Na pochwały zasłużyło: 5 uczniów z klasy I Realnej, 16 uczniów z klasy II Realnej, 7 uczniów z k. III Realnej, 11 z k. IV Realnej, 3 z klasy V Realnej, a także 5 osób z k. III filologicznej i 4 uczniów z k. IV filologicznej. Łącznie pochwałę otrzymało 51 uczniów. Nagrodę z języka rosyjskiego przyznano po 1 osobie z każdej klasy, łącznie przyznano 7 takich nagród.
W popisie szkolnym z 1847 znajdują się także zawiadomienia dla rodziców dotyczące: zamknięcia III klasy filologicznej, otwarcia VI klasy Realnej, opłaty za szkołę, która wynosi 4 ruble w czterech klasach niższych i 6 rubli w klasie piątej i szóstej – rocznie, którą należy wpłacić jednorazowo oraz z której nikt nie może być zwolniony. Zapisy na rok szkolny 1848/49 odbywały się w dniach 20 lipca (1 sierpnia) do 29 lipca (10 sierpnia) 1847 rWojewódzka Biblioteka Publiczna w Kielcach, Czytelnia biblioteki, Akt uroczysty zakończenia rocznego biegu nauki w W.S.R w Kielcach z 1847 r., Akt Urocz. Reg. 372, s. 1–7..
1848 r. Akt Uroczysty Zakończenia Rocznego Biegu Nauki w Szkole Wyższej Realnej w Kielcach odbył się 15 (27) czerwca 1848 roku. Na popis szkolny zaproszono miejscowe władze rządowe, rodziców i opiekunów uczącej się młodzieży. W tym miejscu pragnę przypomnieć, iż co roku powtarza się ten sam plan przeprowadzenia zakończenia roku szkolnego. Zmieniają się jedynie nauczyciele, którzy wygłaszają referaty, uczniowie nagrodzeni i oraz rodzaje popisów uczniów przed nauczycielami i gośćmi. Na zakończenie roku szkolnego 1847/48 referat wygłaszał nauczyciel Cyryak Tołwiński na temat „O postępach Chemii w nowszych czasach”. Uczniowie klas starszych przedstawiali własne referaty w języku polskim, rosyjskim i niemieckim, zaś uczniowie klas niższych recytowali fragmenty utworów w języku polskim, rosyjskim, łacińskim i niemieckim, przedstawiali także prace plastyczne i kaligraficzne, a także rysunki geometryczne oraz mapy geograficzne. Dalszy przebieg aktu uroczystego jest taki sam jak podany przy popisie z roku 1847.
Grono pedagogiczne tej szkoły w roku szkolnym 1847/48 wynosiło 16 nauczycieli w tym: Inspektorem szkoły został Antoni Formiński (żył w latach 1802–1866, po powstaniu listopadowym porzucił zakon, magister filozofii, w SWR w Kielcach uczył matematyki), który zastąpił zmarłego Józefa Pilza, a także grono to powiększyło się o dwóch nauczycieli w stosunku do roku szkolnego 1846/47. Nowi nauczyciele to Tomasz Salamonowicz, który uczył geografii, kaligrafii i języka rosyjskiego oraz Cyryak Tołwiński, nauczyciel chemii i technologii górniczej.
Na nagrody książkowe w tym roku zasłużyło: po 3 uczniów z klasy I, II, III A i III B, i IV Realnej, 3 z klasy IV filologicznej, a także po 2 z klasy V i VI Realnej. Łącznie nagrody książkowe otrzymało 22 uczniów. Na pochwałę zasłużyło z klas realnych: 8 uczniów z klasy I, 6 z kl. II, 12 osób z klas III A i B, 7 uczniów z kl. IV, 2 osoby z kl. V i 5 uczniów z kl. VI, a także 3 osoby z klasy IV filologicznej. Łącznie było 41 uczniów, którzy otrzymali pochwałę. Tak jak w roku powszednim przyznana też nagrodę za dobrą naukę języka rosyjskiego. Otrzymało ją 7 uczniów, po jednym z każdej klasy. Rozdano także świadectwa ukończenia szkoły klasy VI (tzw. patenta) – otrzymało je 15 uczniów.
W zawiadomieniach skierowanych do rodziców i opiekunów młodzieży uczącej się bądź mającej podjąć naukę w tej szkole napisano: że zapisy do szkoły będą w dniach od 20 lipca (1 sierpnia) do 29 lipca (10 sierpnia), uczeń do zapisu ma przyjść z rodzicami lub opiekunami, ma posiadać odpowiedni strój, musi uiścić opłatę (w tej samej wysokości co w zeszłym roku), złożyć odpowiednie dokumenty wymagane przez szkołę, do szkół nie mogli być zapisani uczniowie spoza Królestwa Polskiego, każdy uczeń powinien mieć zapewniony dozór domowy, a także opiekę medyczną, jeśli jej wymaga, uczniowie mogą mieszkać na stancjach rekomendowanych przez szkołę, ucznia należy zabezpieczyć we wszelkiego rodzaju środki niezbędne do nauki (buty, odzież materiały piśmiennicze), nie będą przyjmowani uczniowie, którzy zostali wydaleni ze szkoły za złe wyniki w nauce lub sami z niej odeszli, a także zawiadomienie to informuje o zamknięciu klasy IV filologicznej.
1849 r.