mały|200px|Christian Wolff spopularyzował termin „ontologia”.
Ontologia – dział filozofii dotyczący bytu; zajmuje się strukturą rzeczywistości oraz pojęciami istoty, istnienia, jego sposobów, przedmiotu i jego własności, przyczynowości, czasu, przestrzeni oraz możliwości i konieczności; w analizie ostatnich dwóch pojęć korzysta z logik modalnych. Ontologię czasem utożsamia się z metafizyką, jednak niektórzy rozdzielają te dyscypliny; przykładowo robi to tradycja fenomenologiczna.
Pojęcie Etymologia Etymologicznie słowo wywodzi się z języka greckiego. Onto oznacza „to, co jest”, „cokolwiek”, a więc „ontologia” może oznaczać „naukę o wszystkim, co jest”.
Termin „ontologia” pojawił się w literaturze filozoficznej w XVII wieku. Po raz pierwszy słowo ontologia pojawia się w tytule dzieła Jakoba Lorharda pt. Ogdoas Scholastica. Potem tego słowa użył Rudolf Goclenius w słowniku filozoficznym zatytułowanym: Lexicon philosophicum, quo tamquam clave philosophiae fores aperiuntur (Frankfurt, 1613). Termin ontologia nie wystąpił tam jako odrębne hasło, lecz jako greckojęzyczna glosa do hasła abstrakcja. Później używał go w swych pismach niemiecki teolog i filozof Johannes Clauberg, a spopularyzował je Christian Wolff w swym podziale filozofii na ontologię, kosmologię i psychologię (Philosophia prima sive Ontologia...).
Ontologiczny a ontyczny Od terminu ontologia tworzy się predykat ontologiczny. Może on oznaczać „odnoszący się do ontologii”. W niektórych koncepcjach filozoficznych jest on jednak używany jako predykat rozróżniający pojęcia, zagadnienia, perspektywy. W ten sposób odróżnia się zagadnienia odnoszące się do bytu np. od zagadnień epistemologicznych (poznawczych), logicznych (myślowych), czy fenomenalnych (tak np. u Ernesta Renana). Immanuel Kant rozróżnił ontologiczny dowód na istnienie Boga (dowód oparty na analizie istoty Boga) od dowodu kosmologicznego (odnoszącego się do świata).
Martin Heidegger wprowadził w Byciu i czasie rozróżnienie ontologicznego i ontycznego. Ontyczne jest u niego to, co odnosi się do właściwości danego bytu, natomiast ontologiczne do sposobu w jaki określony byt posiada dane właściwości. Rozróżnienie ontyczne/ontologiczne zostało przejęte następnie także przez filozofów spoza tradycji heideggerowskiej. W tym ujęciu ontologiczny odnosi się do teorii bytu, a ontyczny do przedmiotu tej teorii.
Ontologia antyczna Choć termin „ontologia” pojawił się dopiero w erze nowożytnej, już starożytni Grecy snuli rozważania nad istotą bytu. Pierwsi filozofowie – presokratycy – koncentrowali się na próbach rozwiązania tzw. zagadnienia arche, szukając odpowiedzi na pytanie, co stanowi prazasadę i praprzyczynę rzeczywistości. Powstało wiele sprzecznych i wykluczających się odpowiedzi, co sprawiło, że zagadnienie arche straciło zainteresowanie na rzecz kwestii, które dziś określilibyśmy mianem humanistycznych. Zarówno sofiści, jak i Sokrates koncentrowali swoje rozważania na etyce i innych kwestiach niezwiązanych bezpośrednio z teorią bytu. Dopiero dwaj najwięksi filozofowie starożytności – Platon i Arystoteles sprawili, że zagadnienia ontologiczne znalazły się w centrum rozważań filozoficznych. Platon, budując teorię idei, wprowadza do filozofii nową kategorię transcendencji, Arystoteles zaś stworzył dualizm materii i formy. Po Arystotelesie, w epoce hellenistycznej, nastąpił odwrót od kwestii przyrodniczych na rzecz etycznych. Niemniej jednak za prekursora ontologii uważa się greckiego filozofa Parmenidesa z Elei.
Ontologia a metafizyka XX-wieczne rozróżnienia Uczniowie Husserla Martin Heidegger nazwą „ontologia fundamentalna” określał swoje badania dotyczące sensu bycia i bytu ludzkiego (Dasein), a metafizyką nazywał tradycję, z którą polemizował. Nicolai Hartmann rozróżnił dwa oblicza przedmiotu naszego doświadczenia: racjonalne i dające się wyjaśnić oraz irracjonalne, tajemnicze. Pierwszym zajmują się według niego nauki szczegółowe i ontologia jako nauka o bycie jako bycie, a drugim – metafizyka.
Roman Ingarden za ontologię uznał badanie możliwych związków między ideami. Ujęta od strony metodologicznej, ontologia wedle Ingardena jest nauką aprioryczną, niezależną od doświadczenia wewnętrznego i zewnętrznego. Oparta jest na oglądzie ejdetycznym (zob. fenomenologia). Jest niezależna od jakichkolwiek twierdzeń o faktach. Jest filozofią pierwszą, co znaczy, że nie zależy od żadnych nauk, a sama jest dla nich podstawą. Ontologia przygotowuje grunt pod badanie metafizyczne, które tak jak ontologia bada możliwości, zajmuje się faktami.
Filozofia analityczna Tadeusz Czeżowski dokonał podziału metafizyki, a właściwie jej współczesnych projektów, na: indukcyjną, rodzaj najogólniejszej supernauki, którą podzielił jeszcze na: materialistyczną – wychodzącą od fizyki idealistyczną – wychodzącą od psychologii neutralną – uwzględniającą oba punkty widzenia jednocześnie aksjomatyczną, która traktuje logikę nie tylko jako narzędzie, lecz także jako teorię badającą najogólniejsze własności przedmiotów intuicyjną, która posługuje się różną od nauk szczegółowych metodą: intuicją (James, Bergson, Edmund Husserl).
Peter F. Strawson ze względu na stosunek do schematów pojęciowych, którymi posługujemy się odnosząc się do świata, wyróżnił metafizykę rewidującą i opisową. Metafizyka rewidująca chce tworzyć nowe i udoskonalać stare schematy pojęciowe uzurpując sobie prawo do stworzenia ostatecznych konstrukcji. Metafizyka opisowa natomiast uznaje prowizoryczność wszelkich ludzkich rozwiązań i stara się opisywać schematy pojęciowe z należnym im szacunkiem.
Podstawowe problemy ontologii Spór o istnienie desygnatów pojęć ogólnych Jednym z kluczowych problemów ontologii jest dyskusja na temat istnienia desygnatów pojęć ogólnych mająca źródło w filozofii starożytnej (Platon, Arystoteles) i wyrastająca ze średniowiecznego sporu o uniwersalia.
Świat składa się z bytów o różnej naturze. W języku mamy słowa na określenie: konkretnych przedmiotów (por. konkret, indywiduum, przedmiot), przedmiotów abstrakcyjnych (por. abstrakt, powszechnik, przedmiot ogólny), własności i cechy. Ontologia interesuje się szukaniem kryteriów wyróżniania poszczególnych rodzajów bytu/przedmiotów i rozważa sposoby ich istnienia.
Podstawowymi stanowiskami w tej kwestii są: realizm skrajny, przypisujący istnienie desygnatom pojęć ogólnych na równi z przedmiotami konkretnymi; realizm umiarkowany, według którego w konkretnych przedmiotach istnieje coś, co daje ontyczną podstawę dla pojęć ogólnych; konceptualizm mówiący, że desygnaty pojęć ogólnych istnieją w umyśle; nominalizm mówiący, że istnieją tylko konkretne przedmioty.
Problem zmiany i identyczności Przedmioty mają określone własności. Zasada identyczności Leibniza mówi, że jeśli przedmiot x jest identyczny z przedmiotem y, to każda własność iksa jest też własnością igreka. Jednak przedmioty i ich cechy mogą zmieniać się w czasie. Ontologię interesuje, co decyduje o tym, że przedmiot pozostaje tym samym, mimo jego zmian w czasie (poszukiwanie własności istotnych, por. istota). Natura czasu i przestrzeni to także problemy ontologii.
Możliwość i konieczność Ontologia zajmuje się również analizą modalności. Docieka, czy to, co istnieje, pojawiło się z konieczności. Z tym wiąże się też kluczowy w ontologii problem determinizmu/indeterminizmu.
Obecnie całościowe systemy ontologiczne już praktycznie nie powstają, gdyż z jednej strony większość filozofów zgodziła się z argumentami, że takiego systemu nie da się zbudować na skutek trudności wykrytych przez teorię poznania, a z drugiej złożoność i obfitość danych dostarczanych przez nauki przyrodnicze uniemożliwia ich pojęcie w całości. Do najbardziej znanych krytyków możliwości zbudowania spójnego i przekonującego systemu metafizycznego należą: David Hume, Immanuel Kant, Fryderyk Nietzsche, pozytywiści logiczni z Rudolfem Carnapem na czele (por. krytyka metafizyki).
Termin „ontologia” w informatyce i podejściu systemowym Termin „ontologia” cieszy się coraz to większą popularnością w informatyce (np. w budowie sieci semantycznych) oraz badaniach nad sztuczną inteligencją gdzie oznacza „to co jest” i może służyć jako platforma terminologiczna do formalnej budowy informacji, preferencji i wiedzy (tzw. Model IPK).
„Ontologia” w kontekście informatycznym pojawiła się już w roku 1967 w badaniach dotyczących modelowania danych, ale dopiero w dobie zalewu informacją dostępną w Internecie i koniecznością jej przetwarzania zyskuje szersze zainteresowanie.
Według A.M. Gadomskiego (Meta-teoria TOGA), ontologia w uogólnionym sensie systemowym to zestaw terminów opisujących „to co jest” lub „może być” w wybranej dziedzinie percepcji i działania agenta inteligentnego lub robota dla osiągnięcia zadanego celu. Taka ontologia może dotyczyć np. fragmentu rzeczywistości czy jakiejś teorii, mniej lub bardziej dokładnie określonych w pamięci agenta.
Aby zapewnić jednoznaczność przekazu informacji/wiedzy dotyczącej określonej rzeczywistości/dziedziny, na zadanym poziomie ogólności, wykorzystuje się kategoryzację oraz hierarchizację. W niniejszym kontekście, pojęcia te można zdefiniować następująco: kategoryzacja – przyporządkowanie symbolu/terminu występującego w wiedzy deskryptywnej agenta do określonej grupy obiektów występujących w zadanej dziedzinie jego zainteresowania/aktywności, np. termin: kot –> klasa: koty, pojęcie kot. hierarchizacja – umiejscowienie określonej klasy w hierarchicznej strukturze klas opisujących daną dziedzinę. Każda klasa w hierarchicznej strukturze posiada także cechy dziedziczone z klas nadrzędnych.
Podsumowując, w ujęciach systemowym, kognitywnym i informatycznym (proponowanym przez Gadomskiego) pojęcie „ontologia” jest pojęciem relatywnym. W takim kontekście, dana ontologia zależy od dziedziny działania agenta inteligentnego i jego celu.
Aby wyraźniej podkreślić trudności zdefiniowania tzw. top-ontologii (ontologii uniwersalnej/ogólnej, czy ontologii świata), należy przedstawić kilka obecnie dyskutowanych, lecz nie całkiem kongruentnych postulatów różnych autorówR. Hoehndorf, 2010, What is an upper level ontology?J.F. Sowa, 2001, Top-Level Categories. a dotyczących jej funkcjonalnych cech, np.: nie stanowi listy, katalogu czy taksonomii obiektów, stwarza natomiast formalne przesłanki, wedle których takowe mogą być budowane, jest oderwana od teorii poznania (epistemologii), powiązana jest z obiektem, a nie jego subiektywnym odbiorem, musi uchwycić rzeczywistość na różnych poziomach atomizacji, jak również relacje pomiędzy tymi warstwami, uznanie braku możliwości stworzenia jednej ogólnej ontologii, istnienie wielu ontologii, w przeciwieństwie do nauki relacje między obiektami nie są ujęte funkcyjnie (zależności nie są ilościowe), nauka rozpoczyna proces od mierzenia i predykcji, ontologia zaś od budowania taksonomii.
Termin „ontologia” w buddyzmie Termin ontologia występuje w buddyjskiej epistemologii (język angielski: valid cognition; transliteracja Wyliego: tsad ma sde bdun). Obecny jest np. w dziełach doktryn jogaczary i madhjamaki, których autorami byli Dignaga (język tybetański: ཕྱོགས་ཀྱི་གླང་པོ་, Wylie: phyogs kyi glang po; ok. 480-540) i Dharmakirti (transliteracja Wyliego: chos grags; VII w.) z IndiiBrunnhölzl Karl: The Center of the Sunlit Sky: Madhyamaka in the Kagyu Tradition, Is There Such a Thing as Shentong-Madhyamaka? Snow Lion Publications, 2004..
Kluczową tematyką ontologii buddyjskiej jest możliwość wszystkich „czujących istot” realizacji doskonałego oświecenia.