Powiat będziński – powiat w Polsce, w województwie śląskim, utworzony 1 stycznia 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Będzin.
Według danych z 31 grudnia 2023 roku powiat zamieszkiwało 144 997 osób. Natomiast według danych z 30 czerwca 2020 roku powiat zamieszkiwało 147 816 osób.
thumb|Zamek w Będzinie
Podział administracyjny powiatu W skład powiatu wchodzą: gminy miejskie: Będzin, Czeladź, Sławków, Wojkowice gminy miejsko-wiejskie: Siewierz gminy wiejskie: Bobrowniki, Mierzęcice, Psary miasta: Będzin, Czeladź, Siewierz, Sławków, Wojkowice.
Gminy Gmina Liczba ludności (2006) Powierzchnia24px Będzin(miasto) 58 538 37,08 km²24px Czeladź(miasto) 34 076 16,57 km²24px Wojkowice(miasto) 9396 12,77 km²24px Sławków(miasto) 6853 36,6 km²24px Siewierz(w tym miasto)(w tym obszar wiejski) 12 226(5 458)(6 768) 115,76 km²(38,22 km²)(77,54 km²)24px Bobrowniki 11 248 51,99 km²24px Psary 11 329 45,98 km²24px Mierzęcice 7358 51,27 km²Razem 151 024 368,02 km²
O powiecie Położony jest w centralnej części województwa śląskiego, w Zagłębiu Dąbrowskim, zajmuje powierzchnię 368 km², co plasuje go na 13 miejscu wśród powiatów i miast na prawach powiatu w regionie. Pod względem liczby ludności, która wynosi 151 tys. osób, powiat zajmuje 11. miejsce wśród wszystkich 36 powiatów i miast na prawach powiatu oraz 3. miejsce wśród 17 powiatów.
Powiat będziński jako samodzielna jednostka administracyjna został wydzielony z powiatu olkuskiego w 1867 roku, obejmując rozległy teren guberni piotrkowskiej o powierzchni 1390 km² i liczący 80 tys. mieszkańców. Wówczas leżał na jednym z najbardziej uprzemysłowionych obszarów Cesarstwa Rosyjskiego, zwanym Zagłębiem Dąbrowskim. W odrodzonej Polsce obejmował swym zasięgiem, z pewnymi przerwami, 4 miasta stanowiące dzisiaj centrum Zagłębia: Będzin, Czeladź, Dąbrowę Górniczą i Sosnowiec. W 1975 roku został zlikwidowany w wyniku reformy administracyjnej. Wówczas obejmował obszar 360 km² i liczył 124 tys. mieszkańców.
Głównym bogactwem naturalnym powiatu, podobnie jak całego regionu, był węgiel kamienny. Dlatego przez wiele lat o przemysłowym obliczu tej ziemi decydowało górnictwo. Na terenie Psar, w Strzyżowicach, powstała już w 1788 roku pierwsza kopalnia w Zagłębiu. Obecnie przemysł wydobywczy, po likwidacji kopalń węgla kamiennego, reprezentują jedynie Górnicze Zakłady Dolomitowe w Siewierzu. Dzisiaj podstawową gałęzią powiatowej gospodarki jest prężnie rozwijająca się energetyka. Elektrownia Łagisza S.A. i Elektrociepłownia Będzin S.A. znajdują się w krajowej czołówce przedsiębiorstw tej branży. Ważną rolę odgrywa hutnictwo metali nieżelaznych (Huta Będzin S.A.). Uzupełnieniem jest drobna wytwórczość, rzemiosło i usługi.
Nie bez znaczenia są też tradycje handlowe powiatu, w którym Będzin i Siewierz wyróżniają się swym kupieckim rodowodem. Dołączyła do nich ostatnio Czeladź, na terenie której powstało centrum handlowe M1. Ogółem w powiecie zarejestrowanych jest blisko 12 tys. podmiotów gospodarczych.
Gospodarka rolna w powiecie pełni funkcję uzupełniającą w stosunku do innych dziedzin gospodarki, chociaż obejmuje ponad 4 tys. gospodarstw rolnych.
Podstawowe dane statystyczne w roku 2007 Powierzchnia ogółem: 36 802 ha grunty leśne: 7604 ha Ludność Liczba ludności: 151 163 (2006) Mężczyźni: 71 895 Kobiety: 79 268 Wskaźnik feminizacji: 110 Średnia gęstość zaludnienia: 415 osoby/km² Przyrost naturalny: –4,7% Wskaźnik urbanizacji: 75,7% Stopa bezrobocia wynosi: 19,9% Infrastruktura Liczba mieszkań: 60 262 Sieć wodociągowa: 705,7 km Sieć kanalizacyjna: 240,8 km Drogi publiczne o twardej nawierzchni: powiatowe: 320,308 km gminne: 316,6 km Targowiska: 10 Edukacja, kultura i ochrona zdrowia Szkoły podstawowe: 40 Gimnazja: 25 Licea ogólnokształcące: 7 Licea profilowane: 2 Szkoły zawodowe: 5 Szkoły policealne: 9 Szkoły dla dorosłych: 9 Placówki przedszkolne: 48 (przedszkola: 36) Żłobki: 4 Całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze: 1 Biblioteki: 38 Muzea: 1 Kina: 1 Sport i turystyka Obiekty noclegowe zbiorowego zakwaterowania: 9 Kluby sportowe: 25 Szpitale: 3 Źródło: Województwo Śląskie 2007 US Katowice
Demografia Liczba i struktura ludności
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców powiatu będzińskiego w 2014 roku
Zmiany ludnościowe 1999 – 148 054 2000 – 147 320 2001 – 146 437 2002 – 152 094 (przyłączono miasto Sławków) 2003 – 151 519 2004 – 151 289 2005 – 151 231 2006 – 151 163 2007 – 151 024 2019 – 148 089
Rada powiatu Ugrupowania2002−20062006−20102010–20142014–20182018–20242024-2029Sojusz Lewicy Demokratycznej14 (SLD-UP)8 (LiD)88 (SLD LR)9 (SLD LR)7 (Lewica)Komitet Rozwoju Zagłębia75551 -Platforma Prawa i Obywateli5 – – – – -Samoobrona1 – – – – -Platforma Obywatelska –7126 –7 (Koalicja Obywatelska)Prawo i Sprawiedliwość –52765Niezależna Wspólnota Samorządowa –2 – – – -Inicjatywa Samorządowa – – –1 – -Wspólnie dla Powiatu Będzińskiego – – – –86KWW Marcin Lazar – – – –3 -
Historia (kalendarium)
1867, 1 stycznia – utworzenie powiatu będzińskiego, jednego z ośmiu wchodzących w skład nowej guberni piotrkowskiej Królestwa Polskiego na powierzchni 1366,45 km². Nowy powiat obejmował jedno miasto (Będzin), 8 osad: Siewierz, Czeladź, Modrzejów, Kromołów (od 1885), Włodowice, Mrzygłód, Żarki, Koziegłowy i 213 wsi, wchodzących w skład nowo powołanych gmin. Były to tereny, które później weszły w skład obecnych miast: Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec i Zawiercie i Myszków, które w tym czasie były niewielkimi, aczkolwiek prężnie rozwijającymi się miejscowościami. 1874 – utworzono nową gminę nazwaną „górniczą”, w skład której weszły wsie: Stara Dąbrowa z koloniami, Zagórze, Sielec, Niwka, Klimontów, Konstantynów, Bobrek, Środula, Dańdówka, Józefów i Niepiekło oraz osada Modrzejów. 1885 – przyłączenie do guberni piotrkowskiej gminy Kromołów. 1889 – korekta granic powiatu – przyłączenie Zawiercia Małego z powiatu olkuskiego (wzrost powierzchni do 1390,6 km²). 1902, 10 czerwca – z miejscowości: Sosnowiec, Pogoń, Ostra Górka, Sielec, Kuźnica i Radocha utworzono miasto Sosnowiec (61 tys. mieszkańców). 1907 – powiat liczy 307104 mieszkańców 1909 – utworzenie gminy Zagórze poprzez wydzielenie z gminy górniczej wsi: Zagórze, Klimontów, Józefów, Bobrek, Niwka, Dańdówka oraz osady Modrzejów. 1912 – powiat obejmuje następujące gminy (z wsiami i osadami): Bobrowniki: Bobrowniki, Gródków, Łagisza, Psary, Sączów, Siemonia, część Strzyżowic, Wojkowice Komorne i Żychcice (13 219 mieszkańców) Choroń: Choroń, Gęzyn, Jastrząb, Kuźnica, Poraj (kancelaria gminy), Przybyłów, Zaborze (6 361 mieszkańców) Gzichów: osada Czeladź (8 866 osób), wsie: Gzichów, Grodziec, Małobądz, Milowice, Preczów, Sarnów (łącznie 18 665 mieszkańców) Dąbrowa Górnicza ze wsią Stara Dąbrowa oraz koloniami: Huta Bankowa, Łabędzka, Reden (kancelaria gminy), Ksawera, Mydlice, Niepiekło (24 997 mieszkańców) Koziegłówki: Koziegłówki, Lgota, Markowice, Miłość, Mysłów, Oczko, Postęp, Rzeszew, Wojsławice, Winowno Kromołów: osada Kromołów (3 817 mieszk.), wsie: Blanowice, Bzów, Kromołowskie, Łośnice, Morsko, Pomrożyce, Skarżyce, Zawiercie Wielkie, Zawiercie Małe (łącznie 32 319 mieszkańców) Łosień: Błędów, Kuźnica Błędowska, Kuźniczka Nowa, Łosień, Łazy, Łęka, Okradzionów, Tucznababa, Trzebyczka (7 502 mieszkańców) Niegowa: Bobolice, Brzeziny, Dąbrowno, Gorzków, Hucisko, Ludwinów, Łutowiec, Moczydło, Mzurów, Niegowa, Niegówka, Ogorzelnik, Postaszowice, Tomiszowice, Trzebniew (7 793 mieszkańców) Olkusko-Siewierska (z siedzibą w Gołonogu): Gołonóg, Porąbka, Strzemieszyce Małe, Strzemieszyce Wielkie, Strzemieszyce Folwark, Ząbkowice (26 236 mieszkańców) Ożarowice: Celiny, Dobieszowice, Myszkowice, Niezdara, Ożarowice, Ossy, Pyrzowice, Rogoźnik, Tąpkowice (siedziba kancelarii), Twardowice, Wymysłów (6 920 mieszkańców) Pińczyce: Będusz (kancelaria gminy), Dzierżawa, Dziewki, Kazimierzów, Leśniaki, Mijaczów, Nowa Wieś, Pińczyce, Słowik, Szklana Huta, Stara Huta, Zabijak, Żelisławice (8 309 mieszkańców) Poręba Mrzygłodzka: osada Mrzygłód (2 014 mieszk.) (kancelaria gminy), wsie: Dziechciarze, Krzemenda, Marciszów, Mrzygłódka, Niwki, Poręba Mrzygłodzka (7 005 mieszkańców) Rokitno Szlacheckie: Bugaj, Ciągowice, Chruszczobród, Głazówka, Grabowa, Hutki, Kuźnica Masłońska, Łazy (kancelaria gminy), Młyńsk, Niegowonice, Niegowoniczki, Rokitno Szlacheckie, Turza Wielka, Wiesiółka (13 915 mieszkańców) Rudnik Wielki: osada Koziegłowy (3 238 mieszk.) (kancelaria gminy), wsie: Gniazdów, Mzyki, Rudnik Wielki, Rudnik Mały, Siedlec, Wyłęgi Siewierz: osada Siewierz Sulików (siedziba w Mierzęcicach): Boguchwałowice, Brudzowice, Gołuchowice, Góra Siewierska, Kuźnica Świętojańska, Mierzęcice (kancelaria gminy), Nowa Wieś, Piwoń, Przeczyce, Stronków, Sadowa, Sulików, Toporowice, Targoszyce, Zawada, Zendek (10 140 mieszkańców) Włodowice: osada Włodowice (2 090 mieszk.), wsie: Góra Włodowska, Kosowska Niwa, Kręciwilk, Kotowice, Mirów, Nierada, Parkoszowice, Rudniki, Skałka (5 141 mieszkańców) Wojkowice Kościelne: Brzękowice, Goląsza, Góra Siewierska, Dąbie, Malinowice, Sikorka, część Strzyżowic, Trzebiesławice, Tuliszów, Ujejsce, Warężyn, Wygiełzów, Wojkowice Kościelne (9 559 mieszkańców) Zagórze: osada Modrzejów (3 816 mieszk.), wsie: Bobrek, Dańdówka, Józefów, Klimontów, Konstantynów, Niwka, kolonia Środula, Zagórze (łącznie 20 392 mieszkańców) Żarki: osada Żarki (5 421 mieszk.), wsie: Ciszówka, Dzierżno, Jaroszów, Jaworznik, Leśniów, Myszków, Masłoński Piec, Nowa Wieś Żarecka, Ostrów, Przewodziszowice, Połomia (ob. Połomia Żarecka i Myszkowska), Wysoka, Zawada (6 917 mieszkańców). 1914 – okupacja Zagłębia Dąbrowskiego przez wojska austriackie i niemieckie (linia podziału stref okupacyjnych przebiegała wzdłuż linii kolejowej, dzieląc powiat na dwie części). W strefie niemieckiej znalazły się m.in.: Sosnowiec, Będzin, Grodziec i Zawiercie, w austriackiej – Dąbrowa Górnicza, Strzemieszyce, Zagórze, Niwka i Klimontów. 1915, 1 lipca (19 czerwca) – połączenie Zawiercia Dużego (dobra mrzygłockie) i Zawiercia Małego (dobra kromołowskie) w miasto Zawiercie. 1916 włączenie do Sosnowca Konstantynowa, Środuli ze Środulką, Milowic, Dębowej Góry, Modrzejowa oraz terenu dworu zagórskiego. 18 sierpnia – utworzenie miasta Dąbrowa (w 1919 r. Rada Miejska zmieniła nazwę na Dąbrowa Górnicza). utworzenie powiatu dąbrowskiego z miastem Dąbrowa Górnicza i gminami: Choroń (Poraj), Łosień, Niegowa, Gołonóg, Strzemieszyce Wielkie (powstała z byłej gminy olkusko-siewierskiej, z drugiej części stworzono gminę Niwka), Włodowice, Zagórze i Żarki. W 1917 r. utworzono gminy: Kromołów i Niwka. niemiecki powiat będziński (z siedzibą w Sosnowcu) podzielono na 5 gmin miejskich (Sosnowiec, Będzin, Zawiercie, Czeladź i Mrzygłód) oraz 14 gmin wiejskich (m.in.: Koziegłowy, Mrzygłód, Pińczyce, Poraj, Rudnik Wielki, Siewierz, Wysoka). 1918 – Czeladź odzyskuje prawa miejskie. 1919, 2 sierpnia – ponowne scalenie powiatu będzińskiego i dąbrowskiego pod nazwą będzińsko-dąbrowski (w 1923 r. powrót do nazwy powiat będziński) w ramach nowo utworzonego województwa kieleckiego. 1923 5 maja – zmiana granic pomiędzy m. Będzin a Dąbrową Górniczą (Rozporządzenie Rady Ministrów z 20 kwietnia 1923) powiat obejmuje 5 miast, 23 gminy i 547 wsi; liczy 397 240 mieszkańców; powierzchnia (po kolejnych drobnych korektach w rejonie Zawiercia) liczy 1426 km² i 397 240 mieszkańców. 1925, 1 lipca – włączenie wsi Czatachowa z gminy Olsztyn w powiecie częstochowskimDz.U. 1925 nr 49 poz. 335 1927, 1 stycznia – wyodrębnienie z powiatu będzińskiego nowego powiatu zawierciańskiego () o powierzchni 943 km² i 111 258 mieszkańcach. Odtąd powiat będziński liczył 485,5 km² i 285 982 mieszkańców. W skład powiatu wchodzą: 4 miasta (Będzin, Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Czeladź) 9 gmin (Bobrowniki, Grodziec, Łagisza, Wojkowice Kościelne, gmina Łosień, Zagórze, Niwka, Olkusko-Siewierska z siedzibą w Strzemieszycach oraz gmina Ożarowice). 1928 – skład powiatu: