thumb|Tablica informacyjna z genezą NBP przy wejściu do gmachu centrali Banku przy Świętokrzyskiej 11/21 w Warszawie thumb|Gmach centrali i oddziału NBP w Warszawie thumb|Główny dziedziniec gmachu centrali NBP w Warszawie thumb|Gmach oddziału NBP w Krakowie (1925) thumb|Gmach oddziału NBP we Wrocławiu thumb|Gmach oddziału NBP w Łodzi thumb|Gmach oddziału NBP w Gdańsku (1906) thumb|Gmach oddziału NBP w Bydgoszczy (1864) Narodowy Bank Polski (oficjalny skrót: NBP) – polski bank centralny z siedzibą główną w Warszawie. NBP jest bankiem centralnym Rzeczypospolitej Polskiej. Wypełnia zadania określone w Konstytucji RP, ustawie o Narodowym Banku Polskim i ustawie Prawo bankowe. Wymienione akty prawne gwarantują niezależność NBP od innych organów państwa. NBP pełni trzy podstawowe funkcje: banku emisyjnego, banku banków oraz centralnego banku państwa.
NBP przysługuje wyłączne prawo emitowania pieniądza i znaków pieniężnych Rzeczypospolitej Polskiej. Podstawowym zadaniem NBP jest utrzymanie stabilnego poziomu cen. Do głównych obszarów działalności NBP należą:
prowadzenie polityki pieniężnej, działania na rzecz stabilności krajowego systemu finansowego, działalność emisyjna, rozwój systemu płatniczego, zarządzanie rezerwami dewizowymi Polski, obsługa Skarbu Państwa, działalność edukacyjna i informacyjna.
Historia Narodowy Bank Polski utworzono 15 stycznia 1945 dekretem Krajowej Rady NarodowejDekret z dnia 15 stycznia 1945 r. o Narodowym Banku Polskim. ()., zastępując Bank Polski Spółkę Akcyjną. Początkowo funkcjonował jako bank państwowy pod nadzorem ministra skarbu. Do końca lat 80. zajmował się działalnością ogólnobankową: był monopolistą nie tylko w dziedzinie emisji pieniądza, ale także udzielania kredytu i gromadzenia oszczędności. W czasie przemian ustrojowych wydzielone zostały z niego banki regionalne i komercyjne, a sam NBP zajął się emisją pieniądza i polityką pieniężną państwa (funkcja monetarna).
Banki wydzielone z NBP: Powszechna Kasa Oszczędności (PKO BP, ob. Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski) – 1988 „dziewiątka” banków komercyjnych wydzielonych z NBP w 1988 r. na bazie sieci 400 oddziałów NBP; przejęły one działalność depozytowo-kredytową banku: Państwowy Bank Kredytowy w Warszawie (PBK, później Powszechny Bank Kredytowy, przejęty przez BPH w 2001 r.) Bank Przemysłowo-Handlowy w Krakowie (BPH) Bank Śląski w Katowicach (BŚ, później Bank Śląski, od 2001 r. jako ING Bank Śląski) Wielkopolski Bank Kredytowy w Poznaniu (WBK, połączony w 2001 r. z Bankiem Zachodnim jako Bank Zachodni WBK, od 2018 jako Santander Bank Polska) Pomorski Bank Kredytowy w Szczecinie (w 1997 r. włączony do Banku Polska Kasa Opieki) Bank Depozytowo-Kredytowy w Lublinie (w 1997 r. włączony do Banku Polska Kasa Opieki) Powszechny Bank Gospodarczy w Łodzi (PBG, w 1997 r. włączony do Banku Polska Kasa Opieki) Bank Gdański S.A. (BG, od 1997 r. BIG Bank Gdański w wyniku fuzji z Bankiem Inicjatyw Gospodarczych BIG S.A., od 2003 r. jako Bank Millennium) Bank Zachodni we Wrocławiu (BZ, od 2018 r. jako Santander Bank Polska) Polski Bank Rozwoju (PBR, w 1998 r. przejęty przez Bank Rozwoju Eksportu) – 1990 r. Polski Bank Inwestycyjny (PBI, w 1997 r. przejęty przez Kredyt Bank) – 1993 r.
1 stycznia 1995 NBP przeprowadził denominację złotego.
Organizacja Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997Art. 227 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (). oraz ustawa o Narodowym Banku PolskimUstawa z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (). zapewniają NBP mocną pozycję w systemie instytucji publicznych. Ustawowymi organami NBP są: Prezes NBP, Rada Polityki Pieniężnej oraz Zarząd NBP. W centrali NBP w Warszawie istnieją 22 departamenty. NBP posiada także oddziały okręgowe we wszystkich województwach.
Departamenty Departament Generalny Departament Administracji Departament Analiz i Badań Ekonomicznych Departament Audytu Wewnętrznego Departament Bezpieczeństwa Departament Edukacji i Wydawnictw Departament Emisyjno-Skarbcowy Departament Finansów Departament Informatyki i Cyberbezpieczeństwa Departament Kadr Departament Komunikacji Departament Koordynacji i Realizacji Zakupów Departament Operacji Krajowych Departament Operacji Zagranicznych Departament Prawny Departament Promocji Departament Rozliczeń Gospodarki Własnej Departament Rozliczeń Transakcji Finansowych Departament Stabilności Finansowej Departament Statystyki Departament Systemu Płatniczego Departament Zagraniczny.
Prezes NBP Prezes NBP jest powoływany na 6-letnią kadencję przez Sejm na wniosek Prezydenta RP.
Prezes NBP przewodniczy Radzie Polityki Pieniężnej oraz Zarządowi NBP. Prezes NBP może uczestniczyć w posiedzeniach Sejmu. Jest on obowiązany do przedstawienia informacji i udzielenia wyjaśnień dotyczących polityki pieniężnej i działalności NBP przed Sejmem i Senatem oraz ich komisjami. Prezes NBP w ciągu 5 miesięcy od zakończenia roku budżetowego przedstawia Sejmowi roczne sprawozdanie z działalności NBP. W imieniu Rady Polityki Pieniężnej przedstawia tym organom kwartalne informacje o bilansie płatniczym oraz roczne zestawienie międzynarodowej pozycji inwestycyjnej. Prezes NBP przy wydawaniu zarządzeń podlegających ogłoszeniu oraz decyzji administracyjnych ma prawo używania pieczęci z godłem państwowym. Ponosi odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu.
Ta sama osoba nie może być prezesem NBP dłużej niż przez dwie kolejne kadencje. Prezes NBP w swej działalności jest apolityczny, czyli nie może należeć do żadnej partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu.
Lista Prezesów NBP Lp.ZdjęcieImię i nazwiskoOkres PRL (1945-89)1.90pxEdward Drożniak (1. kadencja)1 lutego 1945 – 17 marca 1949 – wakat18 marca 1949 – 26 września 19502.90pxWitold Trąmpczyński27 września 1950 – 18 grudnia 1956 – wakat18 grudnia 1956 – 28 grudnia 1956(1.)90px Edward Drożniak (2. kadencja)28 grudnia 1956 – 3 czerwca 19613.90pxAdam Żebrowski3 czerwca 1961 – 20 stycznia 19654.90pxStanisław Majewski (1. kadencja)20 stycznia 1965 – 17 września 19685.90pxLeonard Siemiątkowski17 września 1968 – 29 grudnia 1972 – wakat29 grudnia 1972 – 2 kwietnia 19736.90pxWitold Bień2 kwietnia 1973 – 31 grudnia 1980(4.)90pxStanisław Majewski (2. kadencja)1 stycznia 1981 – †29 lipca 19857.90pxZdzisław Pakuła (1. kadencja)kierujący NBP: 12 kwietnia 1985 – 12 listopada 19858.90pxWładysław Baka (1. kadencja)13 listopada 1985 – 13 lipca 1988(7.)90pxZdzisław Pakuła (2. kadencja)13 lipca 1988 – 4 czerwca 1989 III RP (od 1989)(7.)90pxZdzisław Pakuła (2. kadencja)4 czerwca 1989 – 11 września 1989(8.)90pxWładysław Baka (2. kadencja)12 września 1989 – 24 stycznia 19919.90pxGrzegorz Wójtowicz (pierwszy prezes niezwiązany z PZPR)25 stycznia 1991 – 31 sierpnia 1991 (odwołany przez Sejm)p.o.90pxAndrzej Topińskip.o. prezesa: 10 sierpnia 1991 – 4 marca 199210.90pxHanna Gronkiewicz-WaltzI kadencja: 5 marca 1992 – 19 lutego 1998; II kadencja: 19 lutego 1998 – 31 grudnia 2000 (rezygnacja) – wakat31 grudnia 2000 – 10 stycznia 200111.90pxLeszek Balcerowicz10 stycznia 2001 – 10 stycznia 200712.90pxSławomir Skrzypek10 stycznia 2007 – †10 kwietnia 2010Katastrofa smoleńska.p.o.90pxPiotr Wiesiołekp.o. prezesa: 10 kwietnia 2010 – 11 czerwca 201013.90pxMarek BelkaI kadencja: 11 czerwca 2010 – 11 czerwca 2016; p.o. prezesa: 12 czerwca – 20 czerwca 201614.90pxAdam GlapińskiI kadencja: 21 czerwca 2016 – 21 czerwca 2022; II kadencja: od 22 czerwca 2022
Rada Polityki Pieniężnej thumb|RPP IV kadencji
Zadaniem Rady Polityki Pieniężnej (RPP) jest coroczne ustalanie założeń i realizacja polityki pieniężnej państwa. Rada ustala wysokość podstawowych stóp procentowych, określa zasady operacji otwartego rynku oraz ustala zasady i tryb naliczania i utrzymywania rezerwy obowiązkowej. Zatwierdza plan finansowy banku centralnego oraz sprawozdanie z działalności NBP.
Zarząd NBP Zarząd kieruje działalnością NBP. W jego skład wchodzi prezes oraz 6–8 członków, w tym 2 wiceprezesów. Członków powołuje i odwołuje prezydent na wniosek prezesa NBP. Do kompetencji zarządu należą: okresowa ocena obiegu pieniężnego i rozliczeń pieniężnych oraz obrotu dewizowego nadzorowanie operacji otwartego rynku ocena funkcjonowania systemu bankowego przygotowanie i rozpatrywanie projektów uchwał i innych materiałów kierowanych do Rady.
Obecny skład Zarządu NBP
Adam Glapiński – prezes NBP od 21 czerwca 2016, przewodniczący Zarządu NBP od 21 czerwca 2016 vacat – wiceprezes NBP, pierwszy zastępca prezesa NBP Adam Lipiński – wiceprezes NBP od 4 listopada 2020 Marta Gajęcka Paweł Mucha Artur Soboń Rafał Sura Paweł Szałamacha
Nadzór bankowy
Od 1 stycznia 2008 funkcje nadzorcze nad polskim sektorem bankowym sprawuje Komisja Nadzoru Finansowego, w której skład wchodzi przedstawiciel NBP.
Komitet Inwestycyjny Rezerw Dewizowych Szczególną rolę przypisano wewnętrznemu organowi banku – Komitetowi Inwestycyjnemu Rezerw Dewizowych.
Działalność Funkcje podstawowe Narodowy Bank Polski, jak większość banków centralnych w gospodarkach rynkowych, pełni trzy podstawowe funkcje:
Bank emisyjny – NBP ma wyłączne prawo emitowania znaków pieniężnych będących prawnym środkiem płatniczym w Polsce. Narodowy Bank Polski określa wielkość ich emisji oraz moment wprowadzenia do obiegu, za którego płynność odpowiada. Ponadto organizuje obieg pieniężny i reguluje ilość pieniądza w obiegu.
Bank banków – NBP pełni w stosunku do banków funkcje regulacyjne, które mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa depozytów zgromadzonych w bankach oraz stabilności sektora bankowego.
NBP działa na rzecz stabilności krajowego systemu finansowego oraz kształtowania warunków niezbędnych dla rozwoju systemu bankowego. W ramach tych działań NBP analizuje i ocenia zagrożenia dla stabilności systemu finansowego, monitoruje jego rozwój oraz współpracuje z innymi instytucjami państwowymi tworzącymi wspólnie tzw. sieć bezpieczeństwa finansowego. Prezes NBP jest jednym z czterech (obok Ministra Finansów, Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego i Prezesa Zarządu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego) członków Komitetu Stabilności Finansowej.
Centralny bank państwa – NBP prowadzi obsługę bankową budżetu państwa, prowadzi rachunki bankowe rządu i centralnych instytucji państwowych, państwowych funduszy celowych i państwowych jednostek budżetowych oraz realizuje ich zlecenia płatnicze.
NBP zarządza także polskimi rezerwami złota. W 2019 r. Zarząd NBP podjął decyzję o zwiększeniu zasobu złota o 100 ton (do 228,6 ton) i przeniesieniu 100 ton tego kruszcu z Banku Anglii do skarbców NBP na terytorium Polski.
Pozostała działalność Działalność statystyczna – w ramach działalności statystycznej zbierane, przetwarzane i publikowane są m.in. dane dotyczące: bilansu płatniczego i międzynarodowej pozycji inwestycyjnej, statystyka pieniężna i bankowa, oczekiwania inflacyjne osób prywatnych, inflacja bazowa.
Analizy i badania ekonomiczne – NBP prowadzi i wspiera działalność analityczną i badawczą w zakresie szeroko rozumianej ekonomii i finansów. Wyniki tej działalności publikowane są m.in. w następujących opracowaniach: Raport o inflacji – kwartalna ocena sytuacji gospodarczej przez Radę Polityki Pieniężnej, Informacja o kondycji sektora przedsiębiorstw ze szczególnym uwzględnieniem stanu koniunktury – raport kwartalny opracowywany na podstawie wyników badań ankietowych przedsiębiorstw, Sytuacja na rynku kredytowym – wyniki kwartalnej ankiety do przewodniczących komitetów kredytowych, Raport o stabilności systemu finansowego – publikacja roczna, Bank i Kredyt – recenzowane pismo naukowe o ekonomii i finansach, ukazujące się w cyklu dwumiesięcznym, Materiały i Studia – nieperiodyczne zeszyty prezentujące badania i opracowania naukowe (tzw. working papers)