thumb|Różne postaci stroju wilamowskiego: współczesny strój zespołowy (po bokach) i przedwojenny strój odświętny starszej kobiety (w środku) thumb|Panny (z przodu) i mężatki (w głębi) podczas nabożeństwa z okazji Bożego Ciała w najbardziej odświętnej wersji stroju Strój wilamowski – strój ludowy noszony w miasteczku Wilamowice. Obok języka wilamowskiego stanowi najważniejszy wyróżnik odrębności kulturowej i tożsamości Wilamowian. Jego tradycyjne kanony ukształtowane zostały na przełomie XIX i XX wieku. Współcześnie używany jest przez członków zespołów pieśni i tańca „Wilamowice” oraz „Cepelia Fil Wilamowice” jako kostium sceniczny, a także przez szerszą grupę osób jako uroczysty ubiór na wybrane uroczystości kościelne i inne ważne okazje.
Historia thumb|Najstarsze znane zdjęcie kobiet w stroju wilamowskim (około 1865) Najstarsze znane zdjęcia kobiet (panny, młodej mężatki i starszej kobiety) w stroju wilamowskim pochodzą z około 1865. Ubiór ten różni się wyraźnie od późniejszych kanonów, ukształtowanych w dużej mierze dopiero pod koniec XIX wieku. Przed 1945 najobszerniej zostały one opisane przez Herthę Karasek-Strzygowski i Waltera Kuhna. Zarówno ich prace, jak i powojenne teksty polskich autorów nacechowane są ideologicznie w zakresie przypisywania strojowi wilamowskiemu cech odpowiednio niemieckich lub polskich. Według współczesnej badaczki Elżbiety Filip trudno mówić o ludowości stroju wilamowskiego w tradycyjnym znaczeniu tego słowa, ponieważ powszechnie stosowano w nim materiały produkcji fabrycznej. Do 1918 były one sprowadzane przede wszystkim z Wiednia, dokąd wielu mieszkańców Wilamowic podróżowało jako handlarze. Pierwsze dekady XX wieku to okres największej świetności stroju kobiecego (męski zanikł na wczesnym etapie), gdy rozwinęły się skomplikowane i stosunkowo sztywne zasady kompletowania zestawów na różne okazje.
W okresie bezpośrednio po II wojnie światowej strój wilamowski, jako jeden z wyróżników odrębności Wilamowian postrzeganych przez wielu jako „folksdojcze”, stał się przedmiotem ataków. Wiele kobiet padło ofiarami przemocy, było przymusowo „rozbieranych”. Komplety strojów rabowano i niszczono, przy czym sprawcami byli często polscy sąsiedzi Wilamowian lub mieszkańcy okolicznych miejscowości. Podobnie jak w przypadku języka wilamowskiego, wprowadzono też formalny zakaz noszenia stroju, który został zniesiony w 1950. Argumentacją, która pomogła w ponownym zaakceptowaniu stroju jako lokalnego wyróżnika, był propagowany w tym czasie mit o flamandzkich korzeniach Wilamowian. Przykładem popularnej w PRL retoryki, z jednej strony egzotyzującej pochodzenie społeczności, a z drugiej podkreślającej jej związki z Polską, jest wypowiedź radiowa z 1969 o stroju jako „mieszance flamandzko-szkocko-ukraińsko-tureckiej gruntownie przetopionej w tyglu polskości”. thumb|left|Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Wilamowice” na rynku w Wilamowicach (lata 50. XX wieku) thumb|Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Wilamowice” na występie podczas V Ogólnopolskiego Festiwalu Folklorystycznego 1971 W okresie PRL strój zmienił swoją funkcję. Stał się przede wszystkim kostiumem scenicznym założonego w 1948 Regionalnego Zespołu Pieśni i Tańca „Wilamowice” i od 1987 również młodzieżowego „Cepelia Fil Wilamowice”, przestał natomiast być ubiorem codziennym mieszkanek miasteczka. Najmłodszymi kobietami chodzącymi na co dzień w stroju wilamowskim były urodzona w 1916 Elżbieta Balcarczyk i urodzona w 1917 Zofia Danek. Obie zmieniły sposób ubierania się (nazywano to „przebraniem się”) pod koniec lat 60. XX wieku. Spośród przedstawicielek pokolenia urodzonego przed I wojną światową, większość chodziła po wilamowsku do śmierci (przy czym zasady kompletowania strojów uległy wobec słabszej dostępności poszczególnych elementów znacznemu rozluźnieniu). Ostatnią taką osobą była Aniela Fox żyjąca w latach 1909–2002. Młodsze kobiety czasami tylko jako element ubioru codziennego wykorzystywały niektóre elementy stroju, np. chustki na głowę przerobione z tradycyjnych odziewaczek. Poza występami zespołu regionalnego strój noszono na niektóre specjalne okazje, ale i ta tradycja stopniowo zanikała. Ostatni ślub z panną młodą ubraną po wilamowsku odbył się w 1954, ostatnie chrzciny z matką chrzestną w stroju – w 1976. Praktycznie nieprzerwany (z wyjątkiem roku 1998) został natomiast zwyczaj noszenia stroju podczas uroczystości kościelnych, na przykład procesji bożocielnych. Działalność zespołów wymusiła stworzenie na nowo stroju męskiego, o którego XIX-wiecznej postaci zachowały się nieliczne wzmianki, a przez badaczy z pierwszej połowy XX wieku określany jest jako już nieistniejący. Jego współczesny wygląd opiera się na projekcie Jadwigi Bilczewskiej-Staneckiej, założycielki zespołu „Wilamowice”.
thumb|Starsze i młodsze pokolenia Wilamowian w tradycyjnych strojach podczas „pierzowca” (2008). Z akordeonem Tymoteusz Król, druga od prawej Justyna Majerska. Swoisty renesans stroju nastąpił w XXI wieku, wiążąc się z szerszym fenomenem rewitalizacji kultury wilamowskiej skupionym wokół istniejącego od 2000 Stowarzyszenia Na Rzecz Zachowania Dziedzictwa Kulturowego Miasta Wilamowice „Wilamowianie” i aktywistów takich jak Tymoteusz Król czy Justyna Majerska-Sznajder. Przestał on być wyłącznie kostiumem scenicznym zespołów pieśni i tańca, ale ponownie stał się też ubiorem świątecznym na takie okazje, jak Boże Ciało, rezurekcja, nabożeństwa fatimskie 13 maja i 13 października, odpusty parafialne, wizytacje wyższych hierarchów kościelnych itp. W 2016 po raz pierwszy po sześćdziesięciu dwóch latach odbył się ślub, gdzie nowożeńcy i liczni goście ubrani byli w stroje wilamowskie. Noszenie się po wilamowsku pełni różne znaczenie tożsamościowe – dla jednych jest wyrazem tożsamości lokalnej, dla innych to element narodowy odróżniający Wilamowian od innych grup, w tym Polaków. Fenomenem nieznanym w dawniejszych czasach jest pojawienie się od lat 80. XX wieku stroju dziecięcego. Twórczej ewolucji podlega strój męski, czego przykładem może być ponowne spopularyzowanie od 2008 długich czarnych płaszczy zwanych ibercijer po tym, jak odnaleziono i odrestaurowano jeden z nielicznych zachowanych przedwojennych egzemplarzy. Także w przypadku stroju kobiecego zachodzą innowacje, które nierzadko bywają przedmiotem krytyki i żywych międzypokoleniowych dyskusji.
Strój kobiecy Elementy stroju
Bielizna Podstawowym elementem bielizny była według opisów z I połowy XX wieku stroju zwyczajna koszula z białego płótna (hemb) z krótkimi rękawami i zapinana na guziki (od początku XX wieku, wcześniej istniała z zapięciem na haftkę), do której u dołu doszywano pas materiału (grubszego płótna) nazywany ciasnochą. Prawdopodobnie jeszcze wcześniej ciasnocha była całkowicie samodzielnym elementem stroju. Od lat 30. XX wieku coraz popularniejsze stawało się noszenie majtek, które w ciągu trzech dekad całkowicie wyparły ciasnochy w dawnej formie. Zamiast tego zaczęto przedłużać koszule, a samo znaczenie wyrazu ciasnocha wiele Wilamowianek przeniosło właśnie na spodnie koszule jako takie. Końcówki rękawów i kołnierzyki koszul były i są obszywane koronkami oraz tasiemkami.
Koszulę wierzchnią nazywa się jypła. Jest to biała koszula z długimi rękawami ozdobionymi haftowanymi wzorami. Dawne jypły nie miały guzików, a hafty musiały być obowiązkowo w kolorze żółtym i składały się z trzech rzędów o ściśle ustalonym wzorze. Współcześnie używane koszule wierzchnie zmieniły swoją formę: posiadają guziki, a hafty uległy znacznemu uproszczeniu i często wykonywane są w kolorze pomarańczowym, a nie żółtym.
Kolejnym elementem bielizny jest halka zwana podłuczka (podłüćka). Dawniej składała się ze stanika i doszytej do niego spódnicy, obecne szyte są bez stanika, na gumce. Według opisów z I połowy XX wieku kobiety nosiły trzy halki: dwie białe i jedną czerwoną (wykonaną z flaneli lub kretonu), a dopiero na nie zakładały właściwą spódnicę. Współcześnie nosi się tylko halki białe.
Spódnica thumb|left|Spódnica niebieska przykryta od przodu fartuchem zielonym jako element stroju na Boże Ciało (narodowego) Spódnica (rök) wilamowska z I połowy XX wieku szyta była z materiału o szerokości 3–4 m, który u góry zszywano w wąskie fałdy na pasie o długości około 80 cm. Przednia część, zakrywana fartuchem, robiona była z gorszej jakości materiału. Spódnice dzieliły się na kilka rodzajów.
Za najbardziej odświętne uważano spódnicę niebieską (błöwerök) i spódnicę czerwoną (ruterök). Obie szyte były z jedwabiu lub tafty i przyozdabiane złotym galonem (w niebieskiej spódnicy naszywanym na dodatkowy pas materiału, w czerwonej – często bezpośrednio na spódnicę). Rodzaj i szerokość galonu zależały od zamożności danej kobiety, najczęściej była to koronka klockowa. Dół spódnicy niebieskiej obszywano około jednocentymetrowym pasem z czerwonej tkaniny jedwabnej lub wełnianej, dół spódnicy czerwonej z kolei paskiem sukna w kolorze zielonym. thumb|Wzór spódnicy pasiastej z czarnymi paskami thumb|Wzór spódnicy pasiastej pszczyńskiej Trzecim rodzajem była spódnica pasiasta (śtrimikjerök) wykonywana z tkaniny o czerwonym, najczęściej wełnianym wątku, a na dole obszyta zielonym pasem sukna. Przedni, zakryty fartuchem, fragment tworzyła wstawka z drukowanej w biało-czerwone pasy bawełny z rozporem. Pasiaste spódnice występowały w różnych odmianach noszonych na różne okazje. Wśród określeń zebranych przez badaczy wilamowskiego folkloru pojawiają się takie określenia jak: „siedmioguldenowa” (zełwagułdnikjerök), „pięcioguldenowa” (fynfgułdnikjerök), „z czarnymi paskami” (świöecśtrimikjerök), „z niebieskimi paskami” (błöwśtrimikjerök), „z zielonymi paskami” (grinśtrimikjerök), „z żółtymi paskami” (gałśtrimikjerök), „z kręconymi paskami” (gydrytaśtrimikjerök), „z wąskimi paskami” (śmołśtrimikjerök), „z małymi paskami” (klinśtrimikjerök), „pszczyńska” (płesnerök), „wiedeńska” (winerök), „od Kalety” (kalytiśerök), „od Spyrki” (śpyrkjarök), „z kałamajki” (kałamȧjkarök), „z kamlotu” (kamlotrök). Niezależnie od rodzaju, wszystkie były podszyte białym płótnem, a u dołu materiałem w biało-czerwone pasy.
Osobną grupę stanowiły spódnice zwyczajne (gywynłikjerök) o kroju zbliżonym do odświętnych, ale szyte w całości z jednego materiału, najczęściej z wzorzystego kretonu.
We współczesnym stroju wilamowskim zaistniały pewne innowacje. Spódnice niebieskie wykonywane są najczęściej z błyszczącego materiału satynopodobnego. Tradycyjne galony z koronki klockowej uchodzą z powodu wyższej ceny za luksusowe, dlatego stosuje się również imitacje polegające na naszywaniu w kilku równoległych rzędach złotych taśm, sznurków i innych aplikacji pasmanteryjnych. Spódnice czerwone wykonuje się nie z ciężkiego sukna, jak w przeszłości, lecz z lekkiego materiału poliestrowego lub satyny z wiskozą. Trudno dostępny jest materiał na tradycyjne spódnice pasiaste, dlatego szyje się je okazjonalnie na zasadzie eksperymentowania z materiałami różnego pochodzenia o analogicznym wyglądzie. Popularnością cieszą się współczesne suknie kretonowe o wzorach przypominających dawne spódnice zwyczajne, stosunkowo łatwo dostępne w sklepach w Wilamowicach i okolicznych miastach.
Oplecek thumb|Złoty oplecek Oplecek (gyśtałt) to rodzaj stanika stanowiący górną część sukni. Składa się z części tylnej przykrywającej plecy i dwóch nieschodzących się ze sobą przednich połówek.