Nikołaj Iwanowicz Jeżow (; ur. w Mariampolu, zm. prawdopodobnie 4 lutego 1940 w Moskwie) – radziecki działacz partyjny i państwowy narodowości rosyjsko-litewskiej, generalny komisarz bezpieczeństwa państwowego (czyli marszałek organów bezpieczeństwa – zdegradowany), ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR (1936–1938). Stanowisko otrzymał w okresie wielkiej czystki, w miejsce odsuniętego Jagody. Kontynuował masowe represje (nazywane od jego nazwiska „jeżowszczyzną”), dopóki pod ich koniec sam nie został odwołany, zastąpiony Berią, mianowany ludowym komisarzem transportu wodnego ZSRR (1938–1939), po czym aresztowany i stracony. Przed przeniesieniem do NKWD był funkcjonariuszem partyjnym, początkowo prowincjonalnym, awansował prędko w latach trzydziestych dzięki protekcji Stalina, który mianował go przewodniczącym (1935–1939).

Życiorys Pochodzenie i wczesna działalność Nikołaj Jeżow był synem carskiego policjanta Iwana Jeżowa i Litwinki, jednak w dorosłym życiu ukrywał swoje pochodzenie i miejsce urodzenia podając, że urodził się w Petersburgu. Pracę zarobkową rozpoczął w wieku 13 lub 14 lat, początkowo jako terminator u krawca, czego życzył sobie jego ojciec. Porzucił jednak to zajęcie i według własnych wspomnień miał udać się w poszukiwaniu lepszego zatrudnienia do Kowna. W Petersburgu musiał być z powrotem przed rokiem 1912, gdyż w tym okresie pracował już jako ślusarz w Zakładach Putiłowskich, wcześniej będąc zatrudnionym w fabryce krawatów. Jeżow był zaangażowany w rozwijający się w Petersburgu ruch robotniczy i socjalistyczny. Uczestniczył w demonstracjach i protestach robotniczych. W 1912 po raz pierwszy wziął udział w strajku.

W 1915 r. został powołany do wojska, do służby w jednostce piechoty. W tym samym roku, po odniesieniu ran, otrzymał pół roku urlopu na leczenie. Według własnych wspomnień miał wówczas powrócić do dotychczasowej pracy w Petersburgu, zanim w 1916 został ponownie zmobilizowany. Znalazł się w 3 Pułku Rezerwy, stacjonującym w Witebsku. Posiadane kwalifikacje ślusarza sprawiły, że został skierowany do pracy w 5 Zakładach Zbrojeniowych Frontu Północnego, którą wykonywał do połowy 1917 r.

W tym samym roku Jeżow związał się z lokalnym ruchem socjalistycznym. Nie jest jednak pewne, w którym dokładnie momencie został formalnie członkiem partii bolszewickiej; jeszcze jesienią 1917 funkcjonował w oficjalnych wykazach lokalnego ugrupowania o nazwie „Internacjonaliści”, ogólnie identyfikującego się z Socjaldemokratyczną Partią Robotników Rosji. Jeżow był w tym okresie aktywnym organizatorem i działaczem. Współtworzył nowe komórki partyjne w fabrykach, zajmował się kontaktem z działaczami zesłanymi przed 1917 na Syberię, rozprowadzał literaturę marksistowską. W tym czasie rozwijał także własne zainteresowania filozofią socjalizmu, zwłaszcza teoretyków marksistowskich. Praca, jaką wkładał w studiowanie dzieł klasyków marksizmu sprawiła, że w tym samym roku zaczął być określany w wewnątrzpartyjnych dokumentach jako „pracownik umysłowy”, chociaż nie miał żadnego formalnego wykształcenia w tym kierunku.

1918–1926 Okres bezpośrednio po rewolucji październikowej Jeżow spędził w Witebsku, skąd bez powodzenia kandydował do Konstytuanty. Następnie poszukiwał pracy w Petersburgu i Wysznim Wołoczoku, gdzie został zatrudniony w hucie szkła. W 1919 został powołany do Armii Czerwonej i służył w Zubcowie w batalionie specjalnego przeznaczenia. W późniejszych wspomnieniach nigdy nie opisywał szczegółowo charakteru swojej służby. J. Arch Getty i O. Naumow przypuszczają, że mógł być żołnierzem oddziału zaporowego lub należeć do jednostki wyłapującej dezerterów i szpiegów, by wydać ich w ręce Czeki. Jednak już w sierpniu 1919 otrzymał przydział do pracy partyjnej w byłej guberni saratowskiej, gdzie miał ratować przed rozpadem miejscową organizację bolszewicką. Po klęskach frontowych Armii Czerwonej był zmuszony ewakuować się do Kazania, gdzie przydzielono go do pracy w 2 Bazie Radiotelegraficznej, początkowo jako komisarza politycznego szkoły radiotelegrafistów, a następnie komisarza politycznego całej jednostki, którą to pracę łączył z członkostwem w lokalnym komitecie partyjnym i kierowaniem jego wydziałem propagandy. W lecie 1919 ożenił się z Antoniną Titową. Zdemobilizowany został w 1921, zostając niemal natychmiast przewodniczącym działu propagandy i agitacji w organizacji partyjnej Autonomicznej Republiki Tatarskiej, członkiem komitetu wykonawczego tejże organizacji i członkiem komitetu wykonawczego we władzach Kazania. Już rok później wyznaczono go „sekretarzem odpowiedzialnym” za organizację w rejonie Mari z siedzibą w Krasnokokszajsku.

Natychmiast po przyjeździe do Krasnokokszajska Jeżow podjął działalność propagandową, objął nadzór nad miejscowymi związkami zawodowymi i znacjonalizowanym przemysłem, odpowiadał za ściągalność obowiązkowych dostaw produktów rolnych nałożonych na miejscową ludność. To ostatnie zadanie – według zachowanych sprawozdań – sprawiało mu najwięcej trudności. W przesyłanych do Moskwy protokołach Jeżow starał się za pomocą odpowiedniego stylu przedstawiania informacji zaprezentować jako sumienny, zaangażowany działacz, dla którego jedyny problem stanowiły skomplikowane układy personalne panujące w organizacji, których nie znał jako przybyły z zewnątrz.

Wiosną 1922 r. Jeżow wdał się w spór z przewodniczącym Komitetu Wykonawczego Rady Maryjskiego Obwodu Autonomicznego I. Pietrowem. Szczegółowe tło tego konfliktu nie jest znane; Pietrow podawał jako przyczynę jego wybuchu „rosyjski szowinizm” Jeżowa. Obaj działacze wielokrotnie oskarżali się wzajemnie o faworyzowanie działaczy pochodzenia miejscowego lub etnicznych Rosjan. Ostatecznie w sierpniu 1922, w czasie zjazdu partyjnego, Biuro Obwodowego Komitetu Partii przesądziło o pozbawieniu Pietrowa stanowiska za „zachowanie niegodne komunisty” (m.in. alkoholizm). Komisja Kontroli Partyjnej, być może z inspiracji Jeżowa, sugerowała nawet usunięcie jego rywala z partii lub aresztowanie, do czego ostatecznie nie doszło (Pietrow został przeniesiony na podobne stanowisko do Wołogdy).

W tym czasie Jeżow uważał już pracę w Krasnokokszajsku za nużącą i bezproduktywną. W liście do przyjaciela twierdził, że wolałby wrócić do pracy fizycznej w fabryce niż nadal wykonywać dotychczasowe obowiązki. Być może za sprawą jego nieformalnych starań w listopadzie 1922 Biuro Organizacyjne udzieliło mu rocznego urlopu z zachowaniem wynagrodzenia. Równocześnie zaproponowano mu podjęcie po jego zakończeniu pracy w Orle, Briańsku, Siewierodwińsku lub Uralsku. Jego dawni towarzysze z Kazania namawiali go, by wystąpił o przydział właśnie do tego miasta. Ostatecznie jednak Jeżow otrzymał nową ofertę wyboru miejsca pracy spośród czterech miast: Astrachania, Penzy, Pskowa i Semipałatyńska. Zdecydował się na ostatnią możliwość, trafiając do wybranego miejsca w marcu 1923. W nadesłanym dla Komitetu Centralnego sprawozdaniu podkreślał zły stan organizacji partyjnej i podjęte już przez siebie działania na rzecz poprawy sytuacji (podobnie jak robił to pracując w Mari). Pracując w Semipałatyńsku, Jeżow stłumił również zamieszki chłopskie (wiosną 1923). Jego działalność została wysoko oceniona przez przełożonych; w 1924 był już przewodniczącym wydziału organizacyjnego przy komitecie obwodowym Kirgizji, w grudniu tego samego roku – sekretarzem tej samej organizacji partyjnej, a 10 miesięcy później – szefem działu kadrowego w kazachskim komitecie krajowym. Pracując w Kazachstanie i Kirgizji był jednak kilkakrotnie krytykowany za brak zrozumienia problemów narodowościowych występujących na podległym mu obszarze i nieznajomość realiów miejscowego społeczeństwa (m.in. znaczenia tradycyjnych struktur klanowych). Mimo faktu, iż tego rodzaju krytyka napływała do Komitetu Centralnego od jego bezpośrednich współpracowników, Jeżow utrzymywał nie tylko silną pozycję w lokalnych strukturach, ale i pozytywną opinię przywódców partii. W grudniu 1925 po raz pierwszy brał udział w zjeździe partii jako delegat Kirgizji bez prawa głosu. Nie wziął jednak aktywnego udziału w żadnej z dyskusji.

Praca w Orgraspriedzie Już w 1923 r. Jeżow podejmował starania na rzecz uzyskania przeniesienia z prowincji na stanowisko w Moskwie. W tym celu wysłał swoją żonę na studia w Akademii Rolniczej, formalnie rekomendując ją do ich podjęcia z ramienia organizacji partyjnej w Semipałatyńsku. Równocześnie sam starał się przekonać Wiaczesława Mołotowa, że chciałby udać się do stolicy ZSRR w celu ukończenia studiów w zakresie marksizmu-leninizmu. Mołotow przekazał jego prośby Łazarowi Kaganowiczowi, który był jednak zdania – podobnie jak inni przywódcy partyjni – że Jeżow jest zbyt potrzebny do koordynowania pracy na prowincji, by mógł zostać przeniesiony. Ostatecznie Jeżow znalazł się w Moskwie dzięki własnym staraniom o przyjęcie do Akademii Komunistycznej na kursy teorii marksistowskiej przeznaczone dla gorzej wykształconych bolszewików. Jego studia trwały 15 miesięcy, w czasie których zyskał opinię wzorowego słuchacza. Ponadto w lipcu 1927 Iwan Moskwin, przewodniczący wydziału organizacji i dystrybucji kadr (skrót Orgraspried) wybrał go na jednego ze swoich 9 asystentów. W ramach swoich obowiązków sporządzał raporty dla Biura Organizacyjnego, pisząc o edukacji i analizując sprawozdania napływające od lokalnych komitetów partyjnych. W listopadzie 1927 był już zastępcą Moskwina. Ten bardzo pozytywnie wypowiadał się o jego pracy, nazywając Jeżowa doskonałym administratorem.

Z zachowanych dokumentów wynika, że Jeżow w sposób szczególny odpowiadał za dobór pracowników partyjnych nadzorujących wykonywanie na wsi założeń Planu Pięcioletniego, współtworzył projekt wdrożenia siedmiogodzinnego dnia pracy i promowania robotników na stanowiska kierownicze. W mniejszym stopniu zajmował się kwestią wewnątrzpartyjnej edukacji politycznej. Zachowane materiały archiwalne uniemożliwiają jednak szczegółową ocenę i opis jego działalności. Dobra opinia, jaką zyskał, sprawiła, że w 1930 został przeniesiony na stanowisko zastępcy komisarza ds. rolnictwa, ze szczególnym poleceniem nadzoru nad polityką kadrową komisariatu. Na tę pozycję rekomendowali go przyszły komisarz rolnictwa Jakow Jakowlew i Łazar Kaganowicz.

W ludowym komisariacie rolnictwa Nikołaj Jeżow przez pierwszy rok pracy w komisariacie zajął się ogólną organizacją struktury komisariatu. Pisząc do Awla Jenukidze z komitetu wykonawczego ZSRR skarżył się na złe warunki lokalowe dla nowo powołanego komisariatu. Interweniował również w komisariacie poczt i telegrafów na rzecz budowy linii radiotelefonicznej do Taszkentu. Szczególną uwagę poświęcił reorganizacji systemu szkolenia specjalistów ds. rolnictwa. Sugerował całkowitą rezygnację z uniwersytetów na rzecz placówek kształcących ekspertów w przyspieszonym tempie, by mogli natychmiast być kierowani do realizowania zadań wyznaczonych przez partię. W rozmowie ze Stalinem sugerował wdrożenie kursów z tej dziedziny dla wyżej postawionych działaczy partyjnych w terenie. O liczne opóźnienia w pracy komisariatu szczególnie często oskarżał „obce elementy” (np. podkreślając obecność w nim byłych członków Partii Socjalistów-Rewolucjonistów – tzw. eserowców).

Kierownik Wydziału Kadr KC