thumb|Pielęgniarki pojące pacjenta chorego na cholerę Odwodnienie – stan, w którym zawartość wody w organizmie spada poniżej wartości niezbędnej do jego prawidłowego funkcjonowania. Stan odwodnienia zagraża życiu pacjenta, jest szczególnie niebezpieczny dla niemowląt, małych dzieci oraz ludzi starszychZapobieganie odwodnieniu w przebiegu biegunki.

Bez wody człowiek może przeżyć od 4 do maksymalnie 7 dni. Długotrwałe odwodnienie prowadzi do utraty siły, osłabienia odporności organizmu, utraty świadomości, uszkodzenia organów wewnętrznych, a następnie śmierci.

Do najczęściej spotykanych przyczyn odwodnienia organizmu należą: biegunka, wymioty, przyjmowanie niedostatecznej ilości płynów podczas choroby przebiegającej z podwyższoną temperaturą ciała, niewyrównanie strat wody poniesionych w czasie intensywnego uprawiania sportu oraz picie zbyt małej ilości wody przez pacjentów zażywających leki diuretyczneWhy is Dehydration so Dangerous? .

Leczenie odwodnienia polega na podawaniu pacjentowi dodatkowej ilości wody w celu uzupełnienia strat oraz drobnych słonych przekąsek, np. precelków. Odwodnieniu mogą towarzyszyć zaburzenia gospodarki elektrolitowej i zmiany w molalności surowicy, w takich przypadkach konieczne jest szybkie skonsultowanie się z lekarzemE. Franek i F. Kokot "Endokrynologia – przewodnienie i odwodnienie". W aptekach dostępne są mieszanki nawadniające, które po rozpuszczeniu w wodzie podaje się do picia, aby wyrównać niedobory wody i soli mineralnych. Czysta woda pitna nie zawiera tłuszczu, cholesterolu ani kalorii.

Mocz o barwie jasno słomkowej wskazuje na odpowiednie nawodnienie organizmu.

Przyczyny Do odwodnienia organizmu może dojść w wyniku: przyjmowania zbyt małej ilości wody w stosunku do zapotrzebowania organizmu, np. w niedożywieniu, podczas postu, w przypadku odmawiania przez pacjenta przyjmowania płynów spożywania dużej ilości środków o działaniu odwadniającym, np. alkoholu, kofeinyPurewater.nl Water essentieel voor ons leven spożywania zbyt dużej ilości soli kuchennej, co prowadzi do hipernatremii stosowania diety małosolnej lub bezsolnej, prowadzącej do hiponatremii szybkiego ubytku masy ciała podczas kuracji odchudzającej gorączki biegunki, np. w przebiegu chorób zakaźnych tj. cholera, żółta febra i stanów zapalnych przewodu pokarmowego na tle bakteryjnym lub wirusowym wymiotów, które często towarzyszą różnym jednostkom chorobowym utraty znacznej ilości krwi, np. w wyniku urazu, co może prowadzić do rozwinięcia się wstrząsu hipowolemicznego hipotonii, np. wywołanej urazem hiperglikemii i glikozurii w przebiegu cukrzycy stosowania metamfetaminy i innych środków stymulujących oparzeń większych powierzchni ciała, co może prowadzić do rozwinięcia się wstrząsu hipowolemicznego hipertermii, czyli przegrzania organizmu wstrząsu anafilaktycznego narażenia organizmu na długotrwałe przebywanie w ekstremalnych warunkach zewnętrznych, szczególnie w gorącym klimacie, np. na pustyni, ale także wysoko w górach lub podczas wypraw survival długotrwałej i intensywnej pracy fizycznej bez dostarczenia organizmowi odpowiedniej ilości wody na pokrycie strat w wyniku pocenia, dotyczy szczególnie pracy w gorącym lub wilgotnym otoczeniu długotrwałego przebywania w suchym powietrzu, np. w wysoko latających samolotach, budynkach z klimatyzacją stosowania diety bogatej w błonnik przy jednoczesnym niewystarczającym spożyciu wody stosowania diety wysokobiałkowej przy jednoczesnym niewystarczającym spożyciu wody zażywanie leków przez pacjenta także zwiększa zapotrzebowanie na ilość wody koniecznej do prawidłowego funkcjonowania organizmu, szczególnie dotyczy to diuretyków, leków przeczyszczających, przeciwcholinergicznych i psychotropowych (np. przeciwdepresyjnych) oraz polipragmazji; wystąpienie odwodnienia u pacjenta stosującego leki może prowadzić do zatrucia nimi; podeszły wiek, współistnienie zakażenia lub upalna pogoda zwiększają ryzykoRIVM.nl Dehydratie bij ouderen – preventie en behandeling, extra aandacht bij ziekte en bij hitteperioden .

Objawy W normalnych warunkach fizjologicznych człowiek traci wodę podczas oddychania, wydalania moczu oraz wraz z potem. Jeżeli ubytek wody z organizmu nie zostanie uzupełniony, np. poprzez picie, to dochodzi do odwodnienia. Początkowa faza odwodnienia organizmu przebiega bezobjawowo. W miarę zwiększania się stopnia odwodnienia pojawiają się liczne symptomy.

Objawy odwodnienia organizmu: ubytek wody do 2% masy ciała pacjenta uczucie silnego pragnienia utrata masy ciała (można stwierdzić poprzez zważenie pacjenta)

ubytek wody 2-4% masy ciała pacjenta suchość w ustach utrzymujący się ból głowy zmniejszona ilość oddawanego moczu, aż do pojawienia się bezmoczu uczucie osłabienia zawroty głowy zaburzenia widzenia omdlenie nudności, czasami wymioty tachykardia niedociśnienie przyspieszony oddech podwyższenie temperatury ciała mocz o ciemnym zabarwieniu zmniejszenie pocenia ustanie wydzielania śliny suchy język utrudniona mowa skurcze i bóle mięśni suche i popękane usta utrata elastyczności skóry (skóra uszczypnięta i puszczona wyrównuje się bardzo powoli) utrata siły, wycieńczenie zapadnięte oczy zaparcie

ubytek wody 5-6% masy ciała pacjenta senność parestezje

ubytek wody 10-15% masy ciała pacjenta brak możliwości mowy drgawki zaburzenia świadomości i kontroli postępowania delirium obrzęk języka utrata przytomności

ubytek wody powyżej 15% masy ciała pacjenta śmierćWoda dla zdrowiaOdwodnienie. Survival Infocentrum.

Nieleczone odwodnienie prowadzi do zgonu pacjenta. Śmierć w wyniku odwodnienia organizmu może nastąpić w ciągu 3 dni, a nawet szybciej w przypadku upalnej pogody. Bez wody organizm ludzki jest w stanie przeżyć nie dłużej jak 5-6 dni. Prawidłowy bilans wodny w organizmie jest regulowany odczuwaniem pragnienia. U osób po 50. roku życia odczuwanie pragnienia ulega zmniejszeniu i zmniejsza się dalej w miarę upływu lat. Wiele osób w podeszłym wieku cierpi na objawy wynikające z odwodnienia organizmuWoda w organizmie. Podczas letnich upałów postępujące odwodnienie organizmu oraz hipertermia stają się często przyczyną śmierci starszych osóbWhy do older patients die in a heatwave? .

Stan odwodnienia u niemowląt i małych dzieci rozpoznaje się po następujących objawach: suchy język lub usta niewiele lub brak łez podczas płaczu rozdrażnienie lub apatia brak mokrych pieluszek przez 3 godziny i więcej zmniejszenie napięcia skóry (ujęta w dwa palce skóra brzucha i puszczona nie powraca natychmiast na swoje miejsce) zapadnięte oczy, policzki, brzuch lub ciemiączko. Dziecko silnie odwodnione jest osłabione (nie krzyczy lub głos jest chrapliwy, często nie potrafi samodzielnie pić), senne, apatyczne, wiotkie i ma zaburzenia świadomościOdwodnienie – specjalista radzi.

Rodzaje odwodnienia Odwodnieniu, jak i przewodnieniu, często towarzyszą zaburzenia gospodarki elektrolitowej i zmiany molalności surowicy. W takich przypadkach konieczna jest interwencja lekarska i wyrównanie zaburzeń wodno-elektrolitowych. U pacjenta wykonuje się oznaczenia elektrolitów we krwi, np. stężenie sodu w surowicy. W zależności od molalności płynów ustrojowych wyróżnia się 3 rodzaje odwodnienia: odwodnienie izotoniczne odwodnienie hipotoniczne odwodnienie hipertoniczne.

Leczenie odwodnienia Postępowanie w leczeniu odwodnienia obejmuje w zależności od stanu pacjenta: podawanie wody do picia zatrzymanie ubytku płynów z organizmu stosowanie doustnej terapii nawadniającej (ang. Oral Rehydration Salts, skrót ORS), której głównymi składnikami są: woda, chlorek sodu, chlorek potasu, cytrynian sodu i glukoza w odpowiednich proporcjach ilościowychUnicef Rehydration Project picie chudego mleka, szczególnie zalecane po ćwiczeniach sportowych, zamiast tzw. sport drinków izotonicznych infuzję dożylną wody i elektrolitów we właściwej proporcji w celu wyrównania zaburzeń wodno-elektrolitowych monitorowanie stężenia elektrolitów w osoczu pacjenta podczas terapii dożylnej umieszczenie pacjenta na oddziale intensywnej terapii.

W stanie odwodnienia organizmu nie zaleca się picia alkoholu, ani wody morskiej oraz spożywania suchych pokarmów! Wskazane jest podawanie pokarmów płynnych (zupa, ugotowany na wodzie ryż lub płatki śniadaniowe i przyprawione do smaku solą) oraz niewielkich słonych przekąsek węglowodanowych (precle, krakersy, chipsy) w celu uzupełnienia strat sodu, do których dochodzi głównie podczas intensywnego wysiłku fizycznego, aby zapobiec obniżeniu stężenia sodu we krwi. Nie zaleca się połykania tabletek z solą kuchenną, ze względu na łatwą możliwość przedawkowania. Spożywanie słonych pokarmów praktycznie wyklucza taką możliwość, gdyż pobudzają one pragnienie.

Osoby intensywnie uprawiające sport powinny zwrócić uwagę na fakt, że badania naukowe nie potwierdziły skuteczności glicerolu (w postaci 4 i 10% roztworów) w zapobieganiu odwodnienia, ani nie wykazały pozytywnego wpływu na procesy termoregulacyjne. Zauważono natomiast niekorzystny wpływ glicerolu na poziom hormonu antydiuretycznego w organizmie (podniesienie poziomu hormonu antydiuretycznego jest jednym z mechanizmów odpowiedzialnych za rozwój hiponatremii) oraz większą częstość występowania zaburzeń żołądkowo-jelitowych w porównaniu do grupy kontrolnej. W medycynie roztwory gliceryny o smaku cytrynowym Solutio Glyceroli citri, w postaci nasączonych gazików na patyczkach, są stosowane do pędzlowania jamy ustnej celem nawilżenia w stanach objawiających się zmniejszonym wydzielaniem śliny.

Zapobieganie odwodnieniu Objętość wody potrzebna do pokrycia dziennego zapotrzebowania organizmu w celu zapewnienia prawidłowego funkcjonowania (homeostazy) zależy od wielu czynników, m.in. klimatu stopnia aktywności fizycznej diety masy ciała wieku płci. Normy dziennego zapotrzebowania organizmu na wodę podawane w opracowaniach naukowych i popularnonaukowych wykazują rozbieżności.

Światowa Organizacja Zdrowia zaleca następujące normy dziennego spożycia wody:

W zalecanych normach WHO nie uwzględnia ilości wody dostarczonej do organizmu wraz z pokarmem ze względu na znaczące różnice zależne od diety i kultury, w związku z czym powyższe dane mogą znacznie przewyższać indywidualne zapotrzebowanie na wodę do picia. dla dorosłych mężczyzn w normalnych warunkach 2,9 l i 4,5 l w przypadku wykonywania pracy fizycznej w wysokiej temperaturze otoczenia dla dorosłych kobiet w normalnych warunkach 2,2 l i 4,5 l w przypadku wykonywania pracy fizycznej w wysokiej temperaturze otoczenia dla kobiet ciężarnych 4,8 l dla kobiet karmiących piersią 5,5 l.

Prof. dr hab. med. Janina Danuta Piotrowska-Jastrzębska zaleca kobietom ciężarnym wypijanie 1,5 l wody dziennie w pierwszych miesiącach ciąży oraz ograniczenie spożycia wody w diecie do 1 – 1,2 l na dobę w ostatnim trymestrze ciąży, natomiast matkom karmiącym piersią zaleca przyjmować każdego dnia 1,5 – 2 litrów płynów. Kobiety w ciąży oraz karmiące piersią powinny zwracać szczególną uwagę nie tylko na objętość płynów przyjmowanych każdego dnia w diecie, ale również na ich jakość i nie powinny przyjmować napojów gazowanych, mocnej kawy i herbaty oraz napojów zawierających alkohol. Zalecana jest niegazowana woda, mleko (½ l dziennie) oraz soki warzywno-owocowe (maksymalnie ½ l na dobę)Dieta kobiety ciężarnej i matki karmiącej piersią.

Inne organizacje zajmujące się promowaniem zdrowego stylu życia mówią o wypijaniu przynajmniej 1,5 l płynów dziennie w przypadku osób dorosłych. Według innych materiałów źródłowych dorośli powinni wypijać około 1,5 – 2 l płynów dziennie. Razem z wodą zawartą w spożywanym pokarmie dorosła osoba powinna przyjmować 3 – 3,5 l wody na dobę. W przybliżeniu 1/3 zapotrzebowania organizmu na wodę jest pokrywana przez wodę zawartą w stałych pokarmach, np. warzywa zawierają prawie 95% wody, jabłka 84%, chleb razowy 42%, ziemniaki 77%, a ser żółty 38%.