Nogajowie (przest. nagaj, Tatarzy nogajscy, także krymscy Tatarzy stepowi, własna nazwa – ногай [noˈɣaj]) – lud turecki, zamieszkujący Kaukaz Północny, południowe Powołże i Półwysep Krymski.

Etnogeneza thumb|right|300px|Mapa Sigismunda von Herbersteina zatytułowana „Moscovia” z 1549 umieszcza „Tatarów Nogajskich” na stepie na północ od Kaukazu i Astrachania. mały|alt=Młoda kobieta z jasnym warkoczem, w luźnej orientalnej szacie w czerwono-białe pasy, w cebulastej czerwonej czapce, jadąca na wielbłądzie w otoczeniu służących|Księżniczka nogajska (1812, Paul Jacob Laminit, , akwaforta, akwatinta, Muzeum Narodowe w Warszawie) W etnogenezie Nogajów brały udział takie starożytne ludy jak: Siracy, Ujsuni, Ujgurzy, Kipczacy, Asi, Kereici, Dormeni, Najmanowie, Mangini, Bułgarzy, Katagani, Bajdarzy i inne, mieszkające w regionie Irtyszu, północno-zachodniej Mongolii, Azji Środkowej, południowym Uralu, Dolnej Wołdze, Kaukazie Północnym, północnym regionie Morza Czarnego, w regionie Donu, regionie Azowskim i regionie Dolnego Dniepru. Wiele z nich posiadało własne państwa. Pojawienie się etnonimu „nogaj”, jest związane z przywódcą wojskowym i politycznym zachodniego ułusu Złotej Ordy, beglerbegiem Nogajem, prawnukiem Dżocziego, żyjącym w XIII wieku. Nogaj skonsolidował wokół siebie ludy protonogajskie, które otrzymały wkrótce swój etnonim po imieniu swojego wodza. Według dobrze znanych źródeł, najwcześniejszym pojawieniem się nazwy „Nogais”, w kontekście ery Złotej Ordy, jest określenie „nogaj” wzdłuż lewego brzegu Dniestru na Mapie Świata, weneckiego kartografa w 1436 roku. W okresie panowania Złotej Ordy, pod wspólnym etnonimem „nogaj”, rozumiano całą ludność koczowniczą i półkoczowniczą obszaru stepowego między Dunajem, Donem, Kubaniem, Terekiem, Wołgą, Uralem i Embą.

Część Nogajów, która wyemigrowała na Krym i do Jedysanu, przyłączając się do Chanatu Krymskiego, znana była później jako oraz nogajskie ordy przednie. Ci, którzy pozostali w dzisiejszym zachodnim Kazachstanie i na północnym Kaukazie zwani byli ).

Po aneksji Krymu przez Rosję w 1783 r. nowi osadnicy zajęli pastwiska Nogajów. W latach 70. i 80. XVIII w. caryca Katarzyna II przesiedliła około 120 000 Nogajów z Besarabii i terenów na północny wschód od Morza Azowskiego na Kubań i Kaukaz. W 1790 roku, podczas wojny rosyjsko-tureckiej, książę Grigorij Potiomkin nakazał przesiedlenie niektórych rodzin nogajskich z Kaukazu (gdzie, jak się obawiał, mogłyby one przejść na stronę Osmanów) na północny brzeg Morza Azowskiego. Wraz z traktatem w Jassach z 1792 roku granica rosyjska rozszerzyła się do Dniestru, a rosyjskie przejęcie Jedysanu dobiegło końca. Traktat bukaresztański z 1812 roku przekazał Budżak pod kontrolę rosyjską.

Po skonfiskowaniu ziem należących wcześniej do Nogajów rząd rosyjski zmusił ich do porzucenia koczowniczego trybu życia. Przeprowadzono to różnymi metodami, takimi jak palenie nogajskich namiotów i ograniczanie swobody przemieszczania się. Podczas tłumienia powstania nogajskiego przez generała Aleksandra Suworowa w 1783 r. zginęły tysiące zbuntowanych Закубанский поход Суворова, [w:] Военная энциклопедия, (red.), t. 10, Петербург 1912–1913, s. 443–444. W tym okresie kilka plemion nogajskich schroniło się u Czerkiesów. Kilka innych szczepów nogajskich rozpoczęło masową migrację do Imperium Osmańskiego, osiedlając się w Dobrudży, a następnie w Anatolii.

Pochodzenie nogajskie miał m.in. turecki aktor Cüneyt Arkın.

mały|Współczesne rozmieszczenie Nogajów Język

Język nogajski należy do tureckiej grupy językowej w ramach ałtajskiej rodziny językowej. W trakcie rozproszenia narodu nogajskiego, wytworzyły się cztery dialekty tego języka: karanogajski, współczesny nogajski, aknogajski i karagaszski. Wraz z krymskimi dialektami stepowymi (odmiennymi od języka krymskotatarskiego), językiem karakałpackim, kazachskim, kirgiskim i języka uzbeckiego tworzą kipczacko-nogajską podgrupę kipczackiej grupy języków tureckich. Na rozwój języka nogajskiego największy wpływ miały ludy kipczacko-połowieckie. Język literacki utworzono na podstawie dialektu karanogajskiego i nogajskiego języka mówionego. Piśmiennictwo od XVIII wieku do 1928 roku oparte było na liternictwie arabskim, w latach 1928–1938 używano do zapisu alfabetu łacińskiego, od 1938 – cyrylicy.

Religia Religia oraz tradycja zachowana była w porządku islamskim (hanafickim).

Zobacz też Orda Nogajska Terekli-Mekteb Nagajbacy w Dagestanie i w Karaczajo-Czerkiesji

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Etnografia Rosji Kategoria:Ludy Kaukazu Kategoria:Ludy tureckie