Stanisław Odrowąż ze Sprowy (zm. 1545)

Stanisław Odrowąż herbu Odrowąż (1509–1545) – wojewoda ruski w latach 1543–1545, wojewoda podolski w 1535 roku, wojewoda bełski w 1535 roku, kasztelan lwowski w latach 1533–1535, kasztelan biecki w 1533 roku, starosta generalny ruski od 1534 rokuUrzędnicy województwa ruskiego XIV-XVIII wieku. (Ziemie halicka, lwowska, przemyska, sanocka). Spisy. Oprac. Kazimierz Przyboś. 1987, s. 152., starosta samborski w 1513 roku, starosta zamechski w 1540 rokuUrzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV-XVIII wieku. Spisy". Oprac. Henryk Gmiterek i Ryszard Szczygieł. Kórnik 1992, s. 250..

Poseł na sejm piotrkowski 1533 roku z ziemi przemyskiejRafał Jaworski, Posłowie ziemscy na sejm walny piotrkowski 1533 roku, w: Zapiski Historyczne, tom LXXXIV, rok 2019, Zeszyt 2, s. 158..

Urodził się około 1509 roku jako syn Jana Odrowąża ze Sprowy (zm.1513), wojewody bełskiego, a następnie ruskiego, oraz Anny z Jarosławskich, córki Spytka Jarosławskiego, kasztelana krakowskiego. Ojciec zmarł w 1513 roku, pozostawiając Stanisława oraz córki Jadwigę i Beatę. Matka Stanisława wyszła następnie za kasztelana wojnickiego Mikołaja Jordana, w wyniku czego jego przyrodnim bratem został późniejszy kasztelan krakowski Spytek Wawrzyniec Jordan.

Podstawę pozycji majątkowej Stanisława Odrowąża stanowiły dobra odziedziczone po rodzicach oraz udział w rozległym majątku Jarosławskich. Był m.in. współwłaścicielem Jarosławia i używał określenia „hrabia na Jarosławiu”. Ważnym źródłem jego dochodów była także królewszczyzna samborska, pozostająca wcześniej w zastawie jego ojca. W 1531 roku występował już jako starosta samborski, a Zygmunt I nadał mu wówczas dożywotnio dochody ze stacji w Samborze.

W końcu 1530 roku poślubił Katarzynę Górkę, córkę Łukasza Górki, późniejszego wojewody poznańskiego. Małżeństwo pozostało bezdzietne, a Katarzyna zmarła po kilku latach.

Na początku lat 30. XVI wieku Odrowąż rozpoczął szybką karierę polityczną. W 1533 roku reprezentował ziemię przemyską na sejmie walnym w Piotrkowie. W tym samym roku został kasztelanem lwowskim, a w 1534 roku otrzymał starostwo lwowskie, z którym związana była godność starosty generalnego ruskiego. Między 27 września a 17 października 1535 roku został mianowany wojewodą bełskim, lecz urząd ten sprawował bardzo krótko, gdyż 22 października tego samego roku otrzymał województwo podolskie. Szybkie awanse Odrowąża były współcześnie wiązane z poparciem królowej Bony, która początkowo należała do jego protektorów.

Po śmierci pierwszej żony Odrowąż rozpoczął starania o rękę Anny mazowieckiej, córki księcia Konrada III Rudego i siostry ostatnich książąt mazowieckich Stanisława i Janusza III. Związek zawarto za wiedzą Zygmunta I Starego i Bony Sforzy. Ślub odbył się 27 lutego 1536 roku w kolegiacie św. Jana Chrzciciela w Warszawie, prawdopodobnie w obecności prymasa Andrzeja Krzyckiego i biskupa poznańskiego Jana Latalskiego. Tego samego dnia w warszawskich księgach grodzkich wpisano poręczenie posagu i wiana księżniczki.

Małżeństwo z ostatnią przedstawicielką mazowieckiej linii Piastów doprowadziło jednak do ostrego konfliktu Odrowąża z dworem królewskim. Zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami księżna Anna po wyjściu za mąż miała zrezygnować z użytkowanych przez siebie dóbr na Mazowszu i otrzymać w zamian posag ze skarbu królewskiego. Małżonkowie początkowo odmówili wydania części tych dóbr, domagając się wcześniejszego uregulowania należności finansowych. Król Zygmunt i królowa Bona nie zgodzili się na kompromis, a spór zakończył się odebraniem Odrowążowi dochodowych starostw lwowskiego i samborskiego, które następnie przekazano królowej Bonie. Wyrokiem królewskim wydanym podczas sejmu w 1537 roku oddalono roszczenia Anny do jej mazowieckich dóbr, zaś 5 marca tego roku król stwierdził, że po otrzymaniu 15 000 złotych uznała ona swoje pretensje wynikające z posagu za zaspokojone i zrzekła się dalszych praw do księstwa mazowieckiego.

Sprawa Odrowąża stała się jednym z tematów niezadowolenia szlachty podczas rokoszu lwowskiego w 1537 roku. Uczestnicy zgromadzenia domagali się m.in. zwrotu mu starostwa lwowskiego oraz praw do Sambora. Sam Odrowąż przybył do obozu pod Lwowem i 22 sierpnia podziękował zgromadzonej szlachcie za poparcie, zarazem wzywając ją, aby pozostawiła jego prywatną krzywdę i zajęła się sprawami całej Rzeczypospolitej.

Mimo konfliktu z parą królewską pozostał jednym z senatorów koronnych jako wojewoda podolski. W 1543 roku, po śmierci innego Stanisława Odrowąża ze Sprowy, został mianowany wojewodą ruskim. Należy go odróżniać od noszącego to samo imię starszego przedstawiciela innej linii rodu, który sprawował województwo ruskie w latach 1537–1542/1543.

Odrowąż zajmował się również zarządem swoich rozległych dóbr. W 1544 roku dokonał z przyrodnim bratem Spytkiem Wawrzyńcem Jordanem podziału części majątku odziedziczonego po ich matce i jej rodzinie, umacniając swoją pozycję w dobrach jarosławskich.

Z drugiego małżeństwa miał jedyną córkę Zofię, urodzoną około 1540 roku. Została ona później żoną Jana Krzysztofa Tarnowskiego, syna hetmana Jana Amora Tarnowskiego, a po jego śmierci wojewody sandomierskiego Jana Kostki.

4 marca 1545 roku Stanisław Odrowąż sporządził testament. Zmarł między 4 a 7 marca tego roku. Jego śmierć zakończyła bezpośrednią męską linię tej gałęzi Odrowążów ze Sprowy, natomiast znaczna część majątku przeszła następnie przez jego córkę Zofię do Tarnowskich i Kostków.

Żenił się dwukrotnie: Katarzyna Górka herbu Łodzia, córka Łukasza, Anna Mazowiecka, córka księcia mazowieckiego Konrada III Rudego.

Z drugą żoną miał córkę Zofię Odrowążównę, którą wydano za Jana Krzysztofa Tarnowskiego a następnie za kasztelana Jana Kostkę. Anna, córka Zofii i Jana Kostki, wyszła za mąż za kniazia Aleksandra Ostrogskiego.

Drzewo

Iwan Ostrogski ∞ Maria Bielska Semen Holszański ∞ Anastazja Zbaraska (Nieświcka)Jan Tarnowski ∞ Barbara Szydłowiecki ∞ XJakub Kostka ∞ Anna Rokus von Sehfeldenvon Eulenburg ∞ XJan Odrowąż ∞ Anna Jarosławska-TarnowskaKonrad III ∞ Anna Radziwiłłówna Konstanty Ostrogski (1460-1530) herbu OstrogskiSyn Konstantego Ostrogskiego (1460–1530) i Marii Iwanowny Bielskiej ∞ Tatiana Holszańska (+1521) herbu HippocentaurusCórka Semena Holszańskiego (+1505) i Anastazji Zbaraskiej (Nieświckiej)Jan Amor Tarnowski (1488–1561) herbu LeliwaSyn Jana Amora Iuniora Tarnowskiego i Barbary z Rożnowa ∞ Zofia Szydłowiecka Stanisław Kostka (1487–1555) herbu DąbrowaSyn Jakuba Kostki i Anny Rokus von Sehfelden ∞ Elżbieta von EulenburgStanisław Odrowąż (+1545) herbu OdrowążSyn Jana Odrowąża i Anny Jarosławskiej-Tarnowskiej ∞ Anna mazowiecka (1498–1557)z Piastów, córka Konrada III Rudego i Anny Radziwiłłówny (1476–1522) Konstanty Wasyl Ostrogski (1526–1608) ∞ Zofia Tarnowska (1534–1570) Jan Kostka (1529–1581) ∞ Zofia Odrowążówna (1540–1580)Aleksander Ostrogski (1570−1603) ∞ Anna Kostczanka (Kostka) (1575−1635)

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Kasztelanowie bieccy Kategoria:Kasztelanowie lwowscy Stanisław II Odrowąż Kategoria:Posłowie na sejm piotrkowski 1533 Kategoria:Posłowie na Sejm I Rzeczypospolitej (ziemia przemyska) Kategoria:Senatorowie świeccy I Rzeczypospolitej Kategoria:Senatorowie za panowania Zygmunta I Starego Kategoria:Starostowie generalni Rusi (I Rzeczpospolita) Kategoria:Starostowie samborscy Kategoria:Starostowie zamechscy Kategoria:Urodzeni w 1509 Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Wojewodowie bełscy Kategoria:Wojewodowie podolscy Kategoria:Wojewodowie ruscy Kategoria:Zmarli w 1545