Maria Jakubina Komornicka, także Piotr Odmieniec Włast (ur. 25 lipca 1876 w Grabowie nad Pilicą, zm. 8 marca 1949 w Izabelinie) – polska pisarka młodopolska, tłumaczka i krytyczka literacka.
Przez pierwsze 31 lat życia funkcjonowała jako Maria Komornicka, zgodnie z płcią przypisaną przy urodzeniu, po czym 1907 odrzuciła tę tożsamość, a pod koniec życia ponownie używała względem siebie formy żeńskiej i dawnego imienia. W powszechnej opinii, m.in. w badaniach literaturoznawczych, funkcjonuje nadal jako Maria Komornicka, ale tożsamość twórcy jest nadal przedmiotem badań i analiz.
Życiorys Pochodziła z zamożnej rodziny ziemiańskiej, dzieciństwo spędziła w majątku w Grabowie. Jej rodzicami byli Augustyn Komornicki i Anna Dunin-Wąsowicz, a pradziadkiem – Teodor Anzelm Dzwonkowski (1764–1850)Anzelm Teodor Dzwonkowski h. Przeginia. sejm-wielki.pl [dostęp 2020-05-03].. W 1889 wraz z matką i pięciorgiem rodzeństwa przyjechała do Warszawy, aby pobierać lekcje u prywatnych nauczycieli m.in. u Piotra Chmielowskiego.
W 1892 zadebiutowała opowiadaniami Z życia nędzarza i Staszka w „Gazecie Warszawskiej”. W następnym roku w tej samej gazecie ukazała się jej nowela pt. Rozłąka. W 1894 wydała zbiór opowiadań Szkice, a w „Gazecie Poznańskiej” ukazał się jej dramat Skrzywdzeni. Następnie, pod naciskami ojca, wyjechała do Cambridge, gdzie przez sześć miesięcy uczęszczała na wykłady w żeńskim Kolegium Newnham. Dziennik z pobytu opublikowała pod ironicznym tytułem Raj młodzieży na początku 1896. Po powrocie z Cambridge wraz z Wacławem Nałkowskim i Cezarym Jellentą wydała w 1895 manifest literacki Forpoczty.
W czerwcu 1898 wyszła za poetę Jana Lemańskiego. We wrześniu tego samego roku na krakowskich Plantach doszło do incydentu, podczas którego Lemański z zazdrości strzelił do żony i jej kuzyna. Małżeństwo uchodziło za nieudane, a Lemański – za porywczego i chorobliwie zazdrosnego. Związek rozpadł się po dwóch latach ogłoszeniem separacji.
W 1900 opublikowała Baśnie. Psalmodie, od 1901 współpracowała z redagowaną przez Zenona Przesmyckiego „Chimerą”. Publikowała poezję, m.in. cykl Czarne płomienie (1901), prozę (Biesy, 1902), tłumaczenia z języka angielskiego, a także recenzje, podpisywane „Włast”.
W 1905 przebywała i pracowała w Paryżu, gdzie przeżyła załamanie psychiczne. Lekarze zdiagnozowali u niej depresję wywołaną przepracowaniem, a Komornicka trafia na miesiąc do szpitala dla nerwowo chorych. W 1907 przyjęła męską tożsamość i nazwisko „Piotr Odmieniec Włast”. Wówczas miała spalić w piecu kobiece suknie i ujawnić się jako Piotr Włast – od tej pory nosiła wyłącznie męskie stroje, paliła fajkę i skracała włosy. Ten akt transgresji spowodował wykluczenie z życia publicznego. Została uznana przez rodzinę za osobę chorą psychicznie. W latach 1907–1914 przebywała w sanatoriach i szpitalach. W 1914 wróciła do rodzinnego Grabowa, gdzie pracowała nad swoim ostatnim utworem – Xięgą poezji idyllicznej.
W 1944 z powodu zniszczeń wojennych Włast opuścił rodzinny majątek i przebywał w przytułku w podwarszawskim Izabelinie. Tam odnalazła go przyjaciółka z młodości, Zofia Villaume-Zahrtowa, dzięki której staraniom Włast dostał zasiłek z Komisji Pomocy Pracownikom Sztuki i Nauki przy Prezydium Rady Ministrów.
W ostatnich zachowanych listach Komornicka ponownie używała form żeńskich, w 1947 podpisuje się jako Maria P.O.W., „Marynia” (przy czym zwraca uwagę, że imię zapisane jest w cudzysłowie), a później – M., Maaria, Maria Kom. czy Maria z K.L.
Umarła w zakładzie w Izabelinie w 1949. Na grobie, znajdującym się na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach widnieje jako Maria Komornicka-Lemańska – kwatera B/20 (7/22).
Tożsamość płciowa Badaczka Maria Podraza-Kwiatkowska w biogramie Marii Komornickiej opublikowanym w 1967 w Polskim Słowniku Biograficznym podtrzymała ocenę jej współczesnych, iż przyjęcie męskiej tożsamości było objawem nieuleczalnej choroby umysłowej. Wedle Podrazy-Kwiatkowskiej pierwszy atak tej choroby miał nastąpić w 1905 w Paryżu, a kolejny, objawiający się przyjęciem tożsamości męskiej, w 1907. Biogram Własta zatytułowała odrzuconym przez poetę imieniem „Maria Jakubina Komornicka”. W latach osiemdziesiątych ukazał się szkic Klucze do Marii P.O.W. Romana Zimanda, a Maria Janion opublikowała esej Gdzie jest Lemańska?, którego przedruk, jak i kolejny szkic Maria Komornicka, in memoriam, znalazł się w jej książce Kobiety i duch inności (1996). W 1998 nakładem Wydawnictwa Instytutu Badań Literackich PAN ukazała się praca Modernistyczny dramat ciała. Maria Komornicka autorstwa Edwarda Bonieckiego. Publikacje te spowodowały wzrost zainteresowania pisarką wśród badaczy literatury. W XXI wieku życiem i twórczością Komornickiej/Własta zainteresowały się krytyczki feministyczne oraz dziennikarze.
W 2007 ukazała się monografia Komornicka. Obszary odmienności Izabeli Filipiak, a w 2010 monografia Brygidy Helbig Strącona bogini. Rzecz o Marii Komornickiej. W 2011 Wiktor Dynarski, w swojej pracy magisterskiej poświęconej dyskursowi na temat Komornickiej/Własta, stwierdził: „Marii Komornickiej nigdy nie było”, a za nim powtarza to m.in. Marta Konarzewska w artykule Piotr Włast opublikowanym w „Replice” i Krzysztof Tomasik w Homobiografiach. Tomasik w swojej książce zastanawiał się: „Otwarte pozostaje pytanie, czy Włastowi w jego metamorfozie bardziej chodziło o stanie się mężczyzną, czy po prostu człowiekiem” jako, że w owych czasach kobieta de facto była podczłowiekiem, na co zwracała uwagę także m.in. Zofia Nałkowska.
Twórczość Wydane za życia Szkice. Warszawa 1894 Forpoczty, z Wacławem Nałkowskim, Cezarym Jellentą. Lwów 1895 Baśnie. Psalmodie. Warszawa 1900
Wydane pośmiertnie Maria Podraza-Kwiatkowska (oprac.): Utwory poetyckie prozą i wierszem. Maria Komornicka. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1996, .
jako Piotr Odmieniec Włast (Marya Komornicka): Xięga poezji idyllicznej. Rzeczy francuskie. oprac. Barbara Stelingowska, przeł. Joanna Majewska, przekł. przejrz. Krzysztof Andrzej Jeżewski, tCHu doM Wydawniczy, Warszawa 2011, s. 152. .
Tłumaczenia z angielskiego Edward Bulwer-Lytton: Zanoni. Powieść z czasów rewolucyi francuskiej. T. 1-3, Warszawa 1906 Edward Bulwer-Lytton: Zanoni. Opowieść o różokrzyżowcu. Romans mistyczny z czasów Rewolucji Francuskiej. Sandomierz 2015
Opracowania Słówniczek muzyczny. (według Harrasa), Warszawa 1887
Upamiętnienie Z okazji 60. rocznicy śmierci poetki został odsłonięty 8 marca 2009 przez gen. Stanisława Nałęcz-Komornickiego (bratanka) pomnik w rodzinnym Grabowie nad Pilicą. Pomnik przedstawia poetkę jako kobietę i podpisany jest jako „Maria Komornicka”. W lipcu 2016 odbyły się w Warce obchody 140. rocznicy urodzin poetki z udziałem Brygidy Helbig i Tomasza KomornickiegoMaria Komornicka – lipiec 2016.. Kozienicki Dom Kultury im. Bogusława Klimczuka w Kozienicach organizuje co roku Ogólnopolski Konkurs Literacki im. Marii Komornickiej.
Życiem Komornickiej/Własta inspirowane są m.in. dramat Białe małżeństwo Tadeusza Różewicza, zaadaptowany na film przez Magdalenę Łazarkiewicz (Białe małżeństwo), Księgi Em Izabeli Filipiak i Komornicka. Biografia pozorna Bartosza Frąckowiaka oraz Weroniki Szczawińskiej, a także fabularyzowana biografia Inna od siebie Brygidy Helbig.
W 1995 powstał krótkometrażowy film dokumentalny Nadmiar życia. Maria Komornicka w reżyserii Aleksandry Czerneckiej i Dariusza Pawelca.
Przypisy
Linki zewnętrzne
Blog poświęcony poecie i jego twórczości Dzieła Piotra Odmieńca Własta w bibliotece Polona
Kategoria:Polscy krytycy literaccy Kategoria:Polscy poeci XIX wieku Kategoria:Polscy poeci XX wieku Kategoria:Polscy prozaicy XIX wieku Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej Kategoria:Urodzeni w 1876 Kategoria:Zmarli w 1949 Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Osoby transpłciowe Kategoria:Tłumacze z języka angielskiego na polski