Delfy

Delfy (gr. Δελφοί Delfoi, łac. Delphi) – stanowisko archeologiczne w Grecji Środkowej obejmujące ruiny antycznego sanktuarium poświęconego Apollinowi, gdzie funkcjonowała wyrocznia delficka oraz sanktuarium Ateny Pronaja („Ateny Strażniczki Świątyni”); ze stanowiskiem sąsiaduje współczesna miejscowość Delfy.

Geografia Stanowisko archeologiczne znajduje się na wysokości 500–700 m n.p.m. w regionie Grecji Środkowej u stóp Parnasu, 13 km od Zatoki Korynckiej, przy jednej z dróg prowadzących z Termopili na Peloponez.

Starożytne Delfy leżały na terytorium Fokidy.

Mitologia Według jednego z mitów, w Delfach spotkały się dwa orły wysłane przez Zeusa z krańców wszechświata dla znalezienia tzw. pępka świata.

Według innego mitu, w Delfach znajdowało się sanktuarium Gai – Matki Ziemi, strzeżone przez węża Pytona, którego pokonał Apollo ustanowiając tam wyrocznię.

Walka Apollina z Pytonem i początki wyroczni zostały opisane przez Homera w Hymnie do Apollina. Przepowiednie Apollina przekazywała Pytia siedząca nad szczeliną, z której wydobywały się „opary”. Pierwszymi kapłanami Apollina byli Kreteńczycy z Knossos, których przywiódł do Kiry nieopodal Delf Apollin pod postacią delfina. Wprowadzili oni kult Apollina Delphinosa („Apollina Delfina”), zmieniając prawdopodobnie nazwę sanktuarium z Pyto na Delfi.

Alkajos z Mityleny (ok. 620–550 p.n.e.) natomiast podawał, że to Zeus nakazał Apollinowi założenie wyroczni w Delfach, a gdy przez rok unikał on wypełnienia zadania, przebywając w Hiperborei, został ubłagany przez Delfijczyków i założył swą wyrocznię w Delfach.

Historia Pierwsze ślady osadnictwa w regionie Delf pochodzą z okresu neolitu (ok. 4000 p.n.e.) – w jednej z jaskiń na stoku Parnasu odkryto ślady rytualne.

W epoce mykeńskiej na terenie sanktuarium istniała osada i cmentarz, których pozostałości odnaleziono podczas prac archeologicznych. W tamtym okresie funkcjonowało tu sanktuarium bogini – Gei lub Ateny, która udzielała przepowiedni poprzez kapłankę. Czczono tam również innych bogów, prawdopodobnie Posejdona i Dionizosa, oraz święte kamienie – omfalos (pol. „pępek ziemi”) i kamień Kronosa. Mykeńskie Delfy zostały zniszczone przez kamienną lawinę pod koniec epoki brązu.

W VIII w. p.n.e. rozwinął się tu kult Apollina, zaczęto budować sanktuarium i zaczęła działać wyrocznia. Pierwsze kamienne świątynie poświęcone Apollinowi i Atenie powstały pod koniec VII w. p.n.e. W sanktuarium czczono też innych bogów, m.in. Artemidę, Posejdona, Dionizosa, Hermesa, Zeusa Polieusa, Higieję i Ejlejtyję.

Delfy były głównym ośrodkiem Amfiktionii Delfickiej – związku zrzeszającego 12 polis z terytoriów Tesalii i południowo-środkowej Grecji. Organizował on igrzyska pytyjskie i kontrolowała finanse oraz działalność sanktuarium, które w VI w. p.n.e. uzyskało autonomię, pozostając pod ochroną i administracją Amfiktionii. Delfy powiększyły wówczas swoje terytorium, zwiększając swoje wpływy religijne i polityczne. Amfiktionia zwyciężyła w trzech wojnach w obronie interesów sanktuarium – w 580 roku p.n.e., w latach 355–345 p.n.e. oraz w roku 338 p.n.e.

Podczas wojny z Persami w 480 roku p.n.e. Delfy zostały ocalone według legendy dzięki ingerencji Apollina, który zesłał lawinę kamienną, by żołnierze perscy uciekli w panice.

Wyrocznia delficka

Największym poważaniem cieszyły się Delfy w archaicznej Grecji – najlepsze lata wyroczni przypadły na okres VI–IV w. p.n.e. Wyrocznia delficka uznawana była za najbardziej wiarygodną. Uważano, że udało się przewidzieć wydarzenia związane m.in. z potopem Deukaliona, wyprawą Argonautów i wojną trojańską, a także z zakładaniem kolonii greckich.

W wyroczni zasiadała Pytia, która siedząc na trójnogu, przepowiadała przyszłość. Przez Pytię miał przemawiać Apollin. Jej odpowiedzi były potokiem słów bez związku, które kapłani składali w przepowiednie komponowane heksametrem. Proces „inspiracji” Pytii był szeroko debatowany – od halucynogennych oparów wydobywających się ze szczeliny, nad którą miała siedzieć Pytia, przez wdychanie narkotycznych oparów ze spalania suszu roślinnego do opętania przez duchy. Chociaż w strukturze świątyni nie odnaleziono żadnych śladów szczeliny, to badania geologiczne wykazały obecność dwóch uskoków krzyżujących się pod świątynią Apollina oraz spękań podłoża skalnego, z których mogły wydobywać się opary etanu, metanu i etylenu. Początkowo była wybierana tylko jedna Pytia. Później, wraz ze wzrostem prestiżu wyroczni i rosnącym popytem, wybierano dwie. Sława wyroczni sięgała wtedy daleko za granice Grecji.

Rozwój racjonalizmu filozoficznego w III wieku p.n.e. osłabił autorytet wyroczni, a sanktuarium zostało podbite przez Etolczyków, którzy zostali wypędzeni przez Rzymian w 189 roku p.n.e.

Igrzyska pytyjskie

Igrzyska pytyjskie były igrzyskami panhelleńskimi organizowanymi ku czci Apollina, początkowo co osiem lat, a później co cztery. Igrzyska trwały przez siedem dni i obejmowały konkursy śpiewacze hymnów na cześć Apollina, przedstawienia dramatyczne i komediowe oraz zawody sportowe, w których programie były m.in. dolichos, pięciobój antyczny, pankration czy wyścigi rydwanów.

Czasy rzymskie W czasach rzymskich sanktuarium było uprzywilejowane przez niektórych władców, a plądrowane przez innych, w tym przez Sullę w 86 roku p.n.e..

Oktawian August (63 p.n.e.–14 n.e.) otoczył Delfy ochroną, zreorganizował Amfiktionię i zapoczątkował kult cesarzy w tolosie Ateny Pronaja. Neron (37–68 n.e.) natomiast wywiózł z Delf ponad 500 posągów. Plutarch (ok. 50–125 n.e.), który przez 20 lat był jednym z kapłanów Apollina, próbował reaktywować sanktuarium. Cesarz Hadrian (76–138 n.e.) zasięgał porad wyroczni, a grecki geograf Pauzaniasz (100/110–180 n.e.) odwiedził Delfy z ich wyrocznia podczas swych wędrówek, pozostawiając szczegółowy opis sanktuarium – jego budowli i ponad trzystu posągów.

Wyrocznia została zamknięta na mocy dekretu bizantyjskiego cesarza Teodozjusza z 391 roku zakazującego wróżbiarstwa.

Czasy nowożytne W czasach średniowiecza Delfy nazywane były również Kastri. Wraz z nadejściem chrześcijaństwa Delfy stały się siedzibą biskupią, ale w VI–VII w. zostały opuszczone. W VII w. na ich pozostałościach powstała wioska Kastri. Na przestrzeni wieków ruiny sanktuarium odwiedzało wielu podróżników, m.in. Cyriak z Ankony (1391–1452) w 1436 roku, Jacob Spon (1647–1685) i George Wheler (1651–1724) w 1676 roku.

Badania archeologiczne Prace archeologiczne w Delfach rozpoczęli w 1840 roku badacze niemieccy – Karl Otfried Müller (1797–1840) i Ernst Curtius (1814–1896).

W 1891 roku rząd Grecji udzielił zezwolenia na długofalowe badania École française d’Athènes i w 1893 roku ustanowiono w Delfach stanowisko archeologiczne, w wyniku czego osada Kastri (Delfy) została przeniesiona w miejsce, gdzie znajduje się obecnie. W trakcie prac odsłonięto spektakularne ruiny i odkryto ok. 3 tys. inskrypcji. W latach 1903–1906 dokonano restauracji gmachu Skarbca Ateńczyków – prace sfinansowało miasto Ateny. Wkrótce przeprowadzono również częściową restaurację ołtarza i świątyni Apollina oraz tolosu.

Współcześnie badania prowadzone są przez Grecką Służbę Archeologiczną (gr. Αρχαιολογική Υπηρεσία) i École française d’Athènes.

Współczesne Delfy mały|Ulica we współczesnych Delfach Współczesne Delfy leżą na zachód od stanowiska archeologicznego, dzięki czemu są popularnym miejscem często odwiedzanym przez turystów. Miejscowość jest położona przy ważnej drodze, łączącej Amfissę z Iteą i Arachową. Znajdują się tam liczne hotele i hostele, jak również liczne tawerny, restauracje i bary. Główne uliczki są wąskie i przeważnie jednokierunkowe. W miejscowości jest także szkoła, liceum, kościół i główny plac (plateia). Oprócz turystów odwiedzających stanowisko archeologiczne, Delfy przyciągają także zainteresowanych sportami narciarskimi w niedalekim Centrum Narciarskim na górze Parnas, albo korzystaniem z popularnych miejscowości wypoczynkowych położonych nad brzegiem Zatoki Korynckiej. Współczesne Delfy liczą ponad 2300 mieszkańców.

W 1927 i w 1930 roku grecki poeta Angelos Sikelianos (1884–1951) wraz z żoną próbowali utworzyć w Delfach światowe centrum kultury.

Stanowisko archeologiczne Stanowisko archeologiczne w Delfach obejmuje dwa sanktuaria: sanktuarium Apollina (tzw. hieron Apollina) i sanktuarium Ateny Pronaja (tzw. Marmaria), miasto i zabudowania sportowe, m.in. stadion i gimnazjum oraz Źródło Kastalskie – święty zdrój Delf.

Sanktuarium Apollina 780px|center|thumb|Hipotetyczna rekonstrukcja świątynnego kompleksu delfijskiego autorstwa francuskiego architekta Alberta Tournaire'a (1862–1958) Sanktuarium Apollina zajmowało teren o kształcie trapezu (wymiary maksymalne: 195 × 135 m), który otoczony był murem i podzielony na 6 teras. Centrum sanktuarium stanowiła Świątynia Apollina z adytonem, gdzie znajdował się omfalos (pol. „pępek ziemi”), złoty posąg bóstwa, święty laur, grobowiec Dionizosa i ustawiony nad wieszczą szczeliną trójnóg, na którym zasiadała Pytia i wypowiadała swoje przepowiednie. Świątynia znana jest z sentencji widniejących u jej wejścia: „Poznaj samego siebie“ (γνῶθι σεαυτόν gnōthi seauton) oraz „Nic ponad miarę“ (μηδὲν ἄγαν mēden agan). Terasę świątyni umacniał kamienny mur poligonalny wzniesiony w 548 roku p.n.e., na którym odkryto prawie 700 inskrypcji. Do świątyni wiodła serpentynami Święta Droga, wzdłuż której wznosiły się pomniki, wota i skarbce miast, w których przechowywano wota i dzieła sztuki świadczące o potędze miast. Nad świątynią znajdował się teatr, a nad nim z kolei stadion. Rozgrywano na nich igrzyska pytyjskie. Między budowlami stały rozmaite dary wotywne podarowane przez miasta greckie lub zamożnych darczyńców indywidualnych, m.in. brązowe i srebrne trójnogi (symbole wyroczni), rzeźby, posągi i kolumny z marmuru.

thumb|center|780px|Sanktuarium Apollina w Delfach

1: Świątynia Apollina 2: Ołtarz Apollina 3: Halos 4: Buleuterion 5: Prytanejon 6: Teatr 7: Sanktuarium Dionizosa 8: Sanktuarium Gaji 9: Sanktuarium Neoptolemosa 10: Lesche Knidyjczyków 11: Stoa Ateńczyków 12: Stoa Attalosa I 13: Stoa Zachodnia 14: Skarbiec Ateńczyków 15: Skarbiec Syfnijczyków 16: Skarbiec Sykiończyków 17: Skarbiec Eolów 18: Skarbiec Beotów 19: Skarbiec Knidyjczyków 20: Skarbiec Koryntian 21: Skarbiec Cyrenejczyków 22: Skarbiec Megaryjczyków 23: Skarbiec Potidai Trackiej 24: Skarbiec Tebańczyków 25: Skała Sybilli delfickiej 26: Kolumna Prusjasza II 27: Kolumna Aemiliusa Paullusa 28: Kolumna Naksyjczyków 29: Kolumna wężowa Potidajczyków 30: Dar wotywny Daochosa (pomnik Tesalijczyków) 31: Pomnik Kraterosa 32: Rydwan Rodyjczyków 33: Eksedra królów Argos 34: Eksedra Epigonów 35: Ołtarz wotywny Tarasu 36: Ołtarz wotywny Aten, Arkadii, Argos i Sparty 37: Byk Kerkyrczyków 38: Mur temenosu 39: Agora rzymska 40: Święta Droga 41: Droga do stadionu