Douglas A-1 (pierwotnie AD) Skyraider – amerykański pokładowy samolot szturmowy, w służbie od 1946 do lat 70., produkowany także w wersjach specjalistycznych, głównie wczesnego ostrzegania i walki radioelektronicznej. Zbudowano 3180 samolotów.
Historia Historię Skyraidera rozpoczął ogłoszony pod koniec II wojny światowej przez lotnictwo amerykańskiej marynarki wojennej (US Navy), konkurs na jednosilnikowy samolot nowej, uniwersalnej klasy: samolot torpedowy – bombowiec nurkujący, oznaczonej BT (bomber-torpedo). W firmie Douglas Aircraft Company zaprojektowano wówczas samolot XBTD-1. W konkursie zwyciężyły dwie konstrukcje: XBTD-1 Douglasa i Martin XBTM-1, wyprodukowany następnie w niewielkiej serii jako Martin AM-1 Mauler. Lotnictwo marynarki zamówiło początkowo 623 samoloty Douglasa pod oznaczeniem BTD-1, po czym w lipcu 1944 ostatecznie z nich zrezygnowało.
thumb|Prototyp XBT2D-1 Zespół Douglasa, którego głównym projektantem był Ed Heinemann, zaprojektował wówczas nowy samolot, o uproszczonej konstrukcji, oznaczony XBT2D-1. Marynarka wyraziła zainteresowanie nowym projektem, zamawiając próbną serię 15 maszyn, zwiększoną następnie do 25 egzemplarzy XBT2D-1, i zlecając dalszy rozwój. Samolot otrzymał początkowo nazwę Dauntless II, nawiązującą do udanego bombowca Douglas SBD Dauntless. Pierwszy prototyp został oblatany 18 marca 1945, wykazując bardzo dobre własności lotne. Był on wówczas największym jednosilnikowym samolotem świata. Napęd samolotu oparto na jednym z najmocniejszych silników tłokowych jakie weszły do produkcji seryjnej – 18 cylindrowym, (podwójna gwiazda) Wright R-3350. Pierwsze prototypy miały silnik gwiazdowy Wright R-3350-8 o mocy startowej 2300 KM, następnych R-3350-24W o mocy 2500 KM. Cechą szczególną było wyposażenie samolotów aż w 15 węzłów do podwieszania uzbrojenia. Uzbrojenie stanowiły ponadto 2 działka 20 mm. Sześć samolotów serii próbnej przebudowano na prototypy wersji specjalistycznych, ukazując duży potencjał konstrukcji samolotu. Marynarka początkowo chciała zakupić 548 egzemplarzy, lecz w związku z zakończeniem wojny liczba ta została zredukowana do 277.
W lutym 1946 samolot przemianowano na Skyraider, a w kwietniu – w związku z rezygnacją z wyróżniania klasy samolotów BT – zmieniono jego oznaczenie na AD (oznaczające pierwszy model samolotu szturmowego – klasy Attack, firmy Douglas). Wiosną 1946 samoloty serii próbnej na pokładzie lotniskowca przeszły badania, które wykazały konieczność wzmocnienia konstrukcji, zwłaszcza podwozia i usterzenia. Po wprowadzeniu zmian samolot skierowano do produkcji.
Rozwój Samolot produkowano w siedmiu podstawowych wersjach rozwojowych, od AD-1 do AD-7, różniących się głównie stosowaniem coraz mocniejszych silników i wprowadzaniem ulepszeń do płatowca. Podstawowym modelem wszystkich wersji był jednomiejscowy szturmowiec (z wyjątkiem dwumiejscowego AD-5). Na bazie wersji od AD-1 do AD-5 budowano także dwumiejscowe samoloty walki radioelektronicznej (WRE), oznaczone dodatkową literą Q, wyposażone w radar i specjalistyczne wyposażenie elektroniczne (AD-5Q – czteromiejscowy). Do bardziej powszechnych wersji należały też trzymiejscowe nocne szturmowce wyposażone w radar podwieszany w zasobniku pod skrzydłem, oznaczone literą N. Stanowiska operatorów radaru w samolotach wersji Q i N były schowane w kadłubie, za kabiną pilota, z niewielkimi iluminatorami i drzwiczkami w burtach. Na bazie wersji AD-3 do AD-5 budowano też nieuzbrojone samoloty wczesnego ostrzegania, wyposażone w radar dozoru powietrznego z obrotową anteną w dużej bulwiastej osłonie pod kadłubem oraz „garb” z aparaturą za kabiną pilota, oznaczone literą W. Wersje N i W nie posiadały przy tym bocznych hamulców aerodynamicznych. We wrześniu 1962 w związku z wprowadzeniem unifikowanego systemu oznaczeń, zmieniono oznaczenie samolotów Skyraider z AD na A-1. Poniżej opisano główne wersje, szczegółowy wykaz jest w dalszej części.
AD-1 – AD-3 Pierwszy seryjny samolot pierwszej wersji AD-1 oblatano 5 listopada 1946. Jej napęd stanowił silnik gwiazdowy Wright R-3350-24W o mocy 2500 KM. Produkowano tę wersję do 1948, budując 242 egzemplarze. Dalsze 35 samolotów zbudowano w dwumiejscowym wariancie walki radioelektronicznej AD-1Q, m.in. z radarem AN/APS-4.
Drugą wersją seryjną była AD-2 z 1948, w której zastosowano m.in. nieco mocniejszy silnik Wright R-3350-26W o mocy 2700 KM i wzmocnione skrzydła. Powiększono też o 56 l kadłubowy zbiornik paliwa. Zbudowano 156 samolotów oraz 21 w dwumiejscowym wariancie walki radioelektronicznej AD-2Q.
Trzecia wersja AD-3 wprowadziła dalsze niewielkie ulepszenia, dotyczące m.in. podwozia i kabiny pilota. Zbudowano jej 125 samolotów. Oprócz dalszych 23 samolotów walki radioelektronicznej AD-3Q, 31 samolotów zbudowano w nieuzbrojonej wersji wczesnego ostrzegania AD-3W z radarem AN/APS-20. Zbudowano też od września 1949 15 trzymiejscowych nocnych bombowców AD-3N.
AD-4 Podstawową z wczesnych wersji Skyraidera był AD-4. Przy jego projektowaniu wzięto pod uwagę doświadczenia toczącej się wojny w Korei. Napęd stanowił silnik Wright R-3350-26WA o mocy 2700 KM. Przednia część wiatrochronu została wyposażona w szkło pancerne. Liczbę działek zwiększono do 4. Zbudowano 372 samolotów podstawowej wersji. Główną modyfikacją tej wersji był trzyosobowy nocny bombowiec AD-4N uzbrojony w 2 działka (zbudowano 307), następnie część przebudowana na samolot do zwalczania okrętów podwodnych AD-4S. 100 samolotów wersji AD-4N i 4S przebudowano przez pozbawienie części wyposażenia na zwykłe dzienne szturmowce AD-4NA, z czterema działkami, specjalnie do służby podczas wojny w Korei (od 1962 oznaczone A-1D). Liczną wersją była AD-4B, przystosowana do przenoszenia taktycznej bomby atomowej o mocy 1 Kt (w praktyce jednak nie były testowane z bombami atomowymi). Wersji tej zbudowano 165 samolotów i dalsze 28 przebudowano z AD-4. 168 samolotów zbudowano w wariancie wczesnego ostrzegania AD-4W, wyposażonym w nowszy radar AN/APS-20A, o większych możliwościach niż poprzedni, z tego 50 dostarczono dla lotnictwa morskiego Wielkiej Brytanii, gdzie otrzymały oznaczenie Skyraider AEW.1. Istniał też wariant WRE AD-4Q (zbudowano 39).
AD-5 thumb|AD-5 (A-1E) Wersja AD-5 odróżniała się konstrukcją, stanowiąc dwumiejscowy wariant do zwalczania okrętów podwodnych, z miejscami załogi obok siebie pod szeroką i długą osłoną kabiny. Wersja ta miała nieco szerszy w górnej części i dłuższy kadłub, bez bocznych hamulców aerodynamicznych. Uzbrojenie stanowiły 4 działka. Prototyp przebudowany z AD-4 został oblatany 17 sierpnia 1951. Do 1956 roku zbudowano dalszych 212 samolotów tej wersji. Zwykle używano ich jednak w praktyce jako szturmowców. Przy pomocy zestawów przygotowanych przez firmę Douglas można było przebudować tę wersję na samolot sanitarny dla 4 rannych, łącznikowy do transportu ważnych osób lub transportowy do przewozu aż 12 żołnierzy. W 1956 przystosowano część do roli powietrznych tankowców, z podwieszanym zbiornikiem paliwa. W 1962 wersje bojowe AD-5 przemianowano na A-1E, pomocnicze na UA-1E Zbudowano też 239 samolotów w wariancie szturmowym nocnym AD-5N (od 1962: A-1G), wyposażonym w radar podwieszany, z czego 54 przebudowano na wersję walki radioelektronicznej AD-5Q (od 1962 EA-1F). W odróżnieniu od poprzednich, dodatkowi członkowie załogi siedzieli we wspólnej kabinie. Zbudowano też liczną wersję wczesnego ostrzegania AD-5W (239 samolotów, od 1962 EA-1E).
A-1H i A-1J thumb|Skyraider jednej z późnych wersji Produkowana równolegle z AD-5 najliczniejsza wersja AD-6 była ponownie jednomiejscowym szturmowcem opartym na AD-4B, lecz ulepszenia poszły w kierunku zwiększenia odporności samolotu na środki obrony przeciwlotniczej i zwiększenia skuteczności ataków na małych wysokościach. Kabina i zbiorniki paliwa otrzymały nakładane opancerzenie z płyt 15 mm, a część instalacji silnika zdublowano. Zbudowano tej wersji 713 sztuk. Od 1962 otrzymała oznaczenie A-1H.
Ostatnia wersja szturmowa AD-7, ze wzmocnionym skrzydłem i podwoziem dla zapewnienia większej odporności na eksploatację z lotnisk polowych, była wyposażona w fotel wyrzucany pilota. Zastosowano nowy silnik R-3350-26WB o mocy 2700 KM. Zbudowano 72 samoloty. Od 1962 otrzymała oznaczenie A-1J. Łącznie do zakończenia produkcji 18 lutego 1957 zbudowano 3180 Skyraiderów wszystkich wersji.
Lista wersji Pogrubione są warianty seryjne, nowo zbudowane (nie powstałe z innych) XBT2D-1 – jednomiejscowy prototyp torpedowego bombowca nurkującego (zbudowano 25) XBT2D-1N – prototyp trzymiejscowego nocnego bombowca (przebudowano 2) XBT2D-1P – prototyp wersji rozpoznawczej (przebudowano 1) XBT2D-1Q – prototyp dwumiejscowego samolotu walki radioelektronicznej (WRE) (przebudowano 1) AD-1 – jednomiejscowy szturmowiec (zbudowano 242) AD-1Q – dwumiejscowy wariant WRE (zbudowano 35) XAD-1W – prototyp trzymiejscowego samolotu wczesnego ostrzegania (przebudowano 1) XAD-2 – prototyp ulepszonej wersji szturmowej AD-2 (przebudowano 1) AD-2 – jednomiejscowy szturmowiec z silnikiem R-3350-26W o mocy 2700 KM (zbudowano 156) AD-2D – nieoficjalne oznaczenie bezpilotowych AD-2 używanych do zbierania materiałów radioaktywnych po próbnych wybuchach jądrowych. AD-2Q – dwumiejscowa wersja WRE (zbudowano 21). AD-2QU – AD-2Q przystosowany ponadto do holowania celów powietrznych, zbudowano 1. AD-3 – początkowo przewidywane oznaczenie wersji turbośmigłowej A2D AD-3 – jednomiejscowy szturmowiec o ulepszonej konstrukcji (zbudowano 125) AD-3N – trzymiejscowy bombowiec nocny (zbudowano 15) AD-3Q – dwumiejscowy wariant WRE oraz do holowania celów (zbudowano 23) AD-3W – trzyosobowy samolot wczesnego ostrzegania (zbudowano 31) AD-3E – samolot wykrywania okrętów podwodnych (przebudowano 2 prototypy z AD-3W) AD-3S – samolot zwalczania okrętów podwodnych (przebudowano 2 prototypy z AD-3N) AD-4 – jednomiejscowy szturmowiec uzbrojony w 4 działka 20 mm (zbudowano 372) AD-4B – jednomiejscowy bombowiec taktyczny przystosowany do przenoszenia broni nuklearnej, 4 działka 20 mm (zbudowano 165 i przebudowano 28)
AD-4N – trzymiejscowy bombowiec nocny, 2 działka 20 mm (zbudowano 307) A-1D – samoloty AD-4N przebudowane na dzienne szturmowce, 4 działka 20 mm (przebudowano 100) AD-4NL – samoloty AD-4N przystosowane do operacji zimowych, 4 działka 20 mm (przebudowano 36) AD-4S – samolot zwalczania okrętów podwodnych – przebudowane z AD-4N AD-4Q – dwumiejscowy wariant WRE (zbudowano 39) AD-4W – trzymiejscowy samolot wczesnego ostrzegania (zbudowano 168) Skyraider AEW. Mk 1 (AEW.1) – oznaczenie 50 AD-4W w służbie brytyjskiej. A-1E – dwumiejscowa wersja zwalczania okrętów podwodnych i szturmowa (zbudowano 212) A-1G – czteromiejscowy bombowiec nocny (zbudowano 239) EA-1F – czteromiejscowy wariant WRE (przebudowano 54 z AD-5N) AD-5S – prototyp samolotu wykrywania okrętów podwodnych, z detektorem anomalii magnetycznych (przebudowano 1 z AD-5N) EA-1E – czteromiejscowy samolot wczesnego ostrzegania (zbudowano 239) A-1H – jednomiejscowy szturmowiec z częściowym opancerzeniem (zbudowano 713) A-1J – jednomiejscowy szturmowiec ze wzmocnieniami konstrukcji (zbudowano 72) UA-1E – pomocnicze warianty transportowe AD-5.
Służba Pierwsze Skyraidery weszły na wyposażenie jednostki szkolnej VA-19A w grudniu 1946. Na wyposażenie pierwszych bojowych eskadr VA-3B i VA-4B lotniskowca USS Franklin D. Roosevelt weszły w kwietniu 1947. Od kwietnia 1948 zaczęła wchodzić wersja AD-2. W 1950 Skyraidery tworzyły 12 eskadr szturmowych lotnictwa Marynarki Wojennej USA, 2 eskadry nocnych szturmowców AD-4N i 2 eskadry wczesnego ostrzegania AD-3W.
thumb|AD-4 z lotniskowca USS „Valley Forge” atakują niekierowanymi rakietami, październik 1950