thumb|Konferencja w Sali Kolumnowej pałacu Rady Ministrów (obecnie Pałac Prezydencki), w czasie której podpisano Układ Warszawski thumb|Dokument Układu Warszawskiego – podpisy sygnatariuszy Układ Warszawski (oficjalna nazwa: Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej; , ) – organizacja polityczno-wojskowa państw bloku wschodniego z dominującą rolą Związku Radzieckiego. Formalnie powstał na podstawie deklaracji bukaresztańskiej, jako reakcja na powstanie Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego (NATO) i zawarcie układów paryskich w 1954 roku, przewidujących remilitaryzację przyjętej do Organizacji Traktatu Północnoatlantyckiego w 1955 roku Republiki Federalnej Niemiec. Celem utworzenia Układu Warszawskiego było ujednolicenie polityki zagranicznej i militarnej Związku Radzieckiego i państw od niego uzależnionych. Sankcjonował istniejące od zakończenia II wojny światowej podporządkowanie Związkowi Radzieckiemu państw Europy Środkowo-Wschodniej wraz z ich siłami zbrojnymi, stanowił strukturę umożliwiającą Związkowi Radzieckiemu pełną kontrolę nad siłami zbrojnymi i polityką obronną państw członkowskich oraz był wykorzystywany w polityce Związku Radzieckiego w konfrontacyjnych stosunkach z Zachodem.
Jego formalne zasady zostały określone w 1955 roku przez I Sekretarza Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego Nikitę Chruszczowa.
Układ podpisano 14 maja 1955 roku w pałacu Rady Ministrów w Warszawie, a wszedł w życie z dniem 4 czerwca 1955 roku, gdy dokumenty ratyfikacyjne zostały złożone Rządowi PRL – będącemu zgodnie z art. 10 depozytariuszem – przez ostatnią z układających się stron – Ludową Republikę Albanii. Sejm PRL ratyfikował układ Uchwałą z dnia 19 maja 1955 roku.
Sporządzony w czterech językach autentycznych: polskim, rosyjskim, czeskim i niemieckim. Zarejestrowany przez Sekretariat ONZ 10 października 1955 r.
Art. 7 zabraniał udziału w jakichkolwiek koalicjach lub sojuszach i zawierania porozumień, których cele pozostają w sprzeczności z celami Układu.
Układ był otwarty dla wszystkich miłujących pokój państw, bez względu na ich ustrój (art. 9).
Art. 11 Układu deklarował jego rozwiązanie w przypadku utworzenia w Europie systemu bezpieczeństwa zbiorowego i zawarcia w tym celu Ogólnoeuropejskiego Układu o bezpieczeństwie zbiorowym, do czego wytrwale dążyć będą Układające się Strony.
Układ miał obowiązywać przez 30 lat (art. 11). 26 kwietnia 1985 roku jego ważność przedłużono o następne 20 lat, z możliwością przedłużenia o dalsze 10 lat w razie niewypowiedzenia. Istniał do 1 lipca 1991 roku.
Ustanowiono wspólne dowództwo Układu w Moskwie. Sztaby wojsk państw członkowskich podlegały X Zarządowi Sztabu Generalnego Sił Zbrojnych Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich pełniącego rolę Sztabu Zjednoczonych Sił Zbrojnych. Naczelny Dowódca Zjednoczonych Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego jednocześnie pełnił funkcję I Zastępcy Ministra Obrony Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Członkowie mały|Mapa krajów Układu Warszawskiego mały|Państwa członkowskie NATO i Układu Warszawskiego na przełomie 1989/1990 Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ludowa Republika Albanii (zawiesiła współpracę w 1961 roku, wystąpiła z Układu 12 września 1968 roku) Ludowa Republika Bułgarii Czechosłowacka Republika Socjalistyczna Niemiecka Republika Demokratyczna (w strukturach wojskowych od 1956 roku, wystąpiła z Układu 25 września 1990 roku) Polska Rzeczpospolita Ludowa Rumuńska Republika Ludowa (od 1965 Socjalistyczna Republika Rumunii) Węgierska Republika Ludowa czyli wszystkie państwa socjalistyczne ówczesnej Europy poza Socjalistyczną Federacyjną Republiką Jugosławii.
Członkowie Układu Warszawskiego mieli bronić się wspólnie w przypadku ataku na którekolwiek z państw-sygnatariuszy.
Art. 4 Układu:
W przypadku napaści zbrojnej w Europie na jedno lub kilka Państw Stron Układu, dokonanej przez jakiekolwiek państwo lub grupę państw, każde Państwo Strona Układu, realizując prawo do samoobrony indywidualnej lub zbiorowej, zgodnie z artykułem 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli państwu lub państwom, na które dokonana została taka napaść, natychmiastowej pomocy, indywidualnie i w porozumieniu z innymi Państwami Stronami Układu, wszelkimi środkami, jakie będzie uważało za niezbędne, włączając zastosowanie siły zbrojnej. Państwa Strony Układu będą niezwłocznie konsultować się w sprawie wspólnych kroków, które należy podjąć w celu przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. O krokach, podjętych na podstawie niniejszego artykułu, zawiadomiona będzie Rada Bezpieczeństwa zgodnie z postanowieniami Karty Narodów Zjednoczonych. Kroki te zostaną wstrzymane, gdy Rada Bezpieczeństwa podejmie środki, niezbędne dla przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.
Potencjalnym przeciwnikiem było NATO powstałe w 1949 roku. Układ pomijał radzieckie bazy na terytorium jego członków (regulowały to dwustronne umowy ZSRR z danym państwem). Jego rozwiązanie nie zmieniałoby również podobnie dwustronnych układów o przyjaźni i wzajemnej pomocy.
Doktryna wojenna mały|Pałac Rady Ministrów w Warszawie Doktryna Układu Warszawskiego, zgodnie z przyjętymi ustaleniami, miała oficjalnie charakter obronny. W praktyce traktowano jednak Układ jako przeciwwagę dla „imperialistycznego zagrożenia” ze strony NATO, a zwłaszcza Stanów Zjednoczonych Ameryki.
W latach 1955–1965 doktryna wojenna UW opierała się na radzieckiej strategii prowadzenia działań wojennych w formie zmasowanych uderzeń rakietowo-jądrowych połączonych z błyskawicznym natarciem w skali strategicznej w celu opanowania terytorium przeciwnika i pozbawienia go możliwości kontynuowania wojny. Dopuszczano możliwość wykonania uprzedzających uderzeń jądrowych w sytuacji stwierdzenia zagrożenia niespodziewanym atakiem. Był to odpowiednik amerykańskiej doktryny „zmasowanego odwetu”. Koalicyjność doktryny przejawiała się w podzieleniu zadań między państwa członkowskie. Siły Zbrojne Związku Radzieckiego miały wykonać uderzenia strategiczne z użyciem broni jądrowej, działania na morzach i oceanach realizować miały połączone floty państw UW, natomiast działania na kontynencie europejskim miały prowadzić siły lądowe i lotnictwo taktyczne wszystkich państw Układu, przy czym na zasadniczych kierunkach strategicznych przewidziane było użycie tylko związków operacyjnych Armii Radzieckiej.
W latach 1966–1980 w założeniach doktryny wojennej Układu przyjmowano możliwość stopniowego rozwoju działań począwszy od wojny z wykorzystaniem środków konwencjonalnych poprzez ograniczone użycie broni jądrowej, a kończąc na użyciu broni masowego rażenia na dużą skalę. Zastosowanie broni jądrowej miało nastąpić dopiero w przypadku jej użycia przez wojska NATO. W dalszym ciągu dużą wagę przywiązywano do wykonania strategicznego natarcia na terytorium przeciwnika w celu szybkiego rozbicia jego zasadniczych sił oraz opanowania ważnych ośrodków gospodarczych. Koncepcja ta była zbliżona do amerykańskiej doktryny „elastycznego reagowania”. mały|Medal pamiątkowy poświęcony Układowi Warszawskiemu opatrzony Orłem SZ PRL i napisem „Braterstwo broni na straży pokoju i socjalizmu” Na początku lat 80. XX w. opracowano nową doktrynę opartą na zasadzie utrzymywania gotowości do prowadzenia wszelkich form działań wojennych. Zakładała ona możliwość prowadzenia wojny światowej z wykorzystaniem broni jądrowej lub bez niej oraz prowadzenia kilku wojen lokalnych o charakterze konwencjonalnym. W koncepcji tej wykluczano możliwość wykonania uprzedzających uderzeń jądrowych. Broń jądrowa miała być użyta tylko w przypadku jej zastosowania przez przeciwnika. Obok strategicznego natarcia na terytorium przeciwnika dopuszczano możliwość prowadzenia działań obronnych na dużą skalę.
Dokumenty dotyczące udziału Polski w Układzie Warszawskim ujawniane w latach 2005–2006 z inicjatywy Ministra Obrony Narodowej Radosława Sikorskiego potwierdzają, że doktryna wojenna Układu miała potencjalnie charakter ofensywny .
Struktura Układu W strukturze Układu Warszawskiego znajdowały się organa kierownicze i konsultacyjne jak: Doradczy Komitet Polityczny, Zjednoczony Sekretariat, Komitet Ministrów Spraw Zagranicznych, Komitet Ministrów Obrony i Komitet Techniczny. Część wojskową stanowiły: Zjednoczone Dowództwo Sił Zbrojnych ze sztabem oraz wydzielone siły zbrojne poszczególnych państw (kontyngenty) tworzące Zjednoczone Siły Zbrojne UW.
Doradczy Komitet Polityczny Doradczy Komitet Polityczny był najwyższym organem polityczno-wojskowym. Stanowił forum konsultacji pomiędzy państwami-sygnatariuszami w sprawach dotyczących realizacji postanowień układu. Powołano go w styczniu 1956 r. na mocy art. 6 Układu o przyjaźni, współpracy i pomocy wzajemnej. Do jego najważniejszych zadań należało: prowadzenie konsultacji w sprawach dotyczących wspólnych interesów państw członkowskich, wypracowanie założeń koalicyjnej doktryny wojennej, ocena aktualnej sytuacji polityczno-militarnej, podejmowanie decyzji w sprawach zapewnienia wspólnej obrony i umacniania zdolności obronnych państw sojuszu, powoływanie nowych organów doradczych i dowodzenia oraz przyjmowanie sprawozdań Naczelnego Dowódcy Zjednoczonych Sił Zbrojnych o stanie koalicyjnej obronności. W skład Doradczego Komitetu Politycznego wchodzili premierzy rządów państw-sygnatariuszy, ministrowie spraw zagranicznych, I sekretarze partii komunistycznych i ministrowie obrony narodowej. W składzie delegacji biorących udział w obradach, oprócz premierów, ministrów obrony narodowej i spraw zagranicznych oraz I sekretarzy, uczestniczyli również przedstawiciele partii komunistycznych, sztabów generalnych, ministerstw nadzorujących produkcję zbrojeniową, eksperci itp. Przewodniczącymi obrad Doradczego Komitetu Politycznego byli przedstawiciele poszczególnych państw członkowskich, którzy pełnili tę funkcję kolejno przez rok.
Zjednoczony Sekretariat Zjednoczony Sekretariat utworzono na mocy uchwały Doradczego Komitetu Politycznego przyjętej podczas posiedzenia w Pradze w 1956 r. W jego skład weszli: sekretarz generalny, sekretarze państw członkowskich Układu, będący jednocześnie zastępcami sekretarza generalnego oraz pomocnik sekretarza generalnego ds. organizacyjnych. Sekretariat miał charakter czysto techniczny i funkcjonował tylko podczas obrad Doradczego Komitetu Politycznego. Dopiero w 1976 r., podczas narady Doradczego Komitetu Politycznego w Bukareszcie, utworzono stały Zjednoczony Sekretariat, do którego weszli przedstawiciele wszystkich państw-stron Układu Warszawskiego. Jego zadaniem było prowadzenie działalności organizacyjno-technicznej związanej z funkcjonowaniem Doradczego Komitetu Politycznego i nowo powołanego Komitetu Ministrów Spraw Zagranicznych.
Komitet Ministrów Spraw Zagranicznych Komitet Ministrów Spraw Zagranicznych powstał w 1976 r. jako polityczny organ konsultacyjny Doradczego Komitetu Politycznego i był przeznaczony do utrzymywania bieżącej współpracy politycznej państw członkowskich. Do jego podstawowych zadań należały: wymiana informacji i poglądów w dziedzinie polityki zagranicznej, przygotowanie rekomendacji dla Doradczego Komitetu Politycznego, opracowanie propozycji działań wynikających z jego uchwał oraz rozpatrywanie bieżących spraw zlecanych przez Doradczy Komitet Polityczny. Posiedzenia Komitetu poprzedzane były roboczymi spotkaniami wiceministrów spraw zagranicznych lub ekspertów.
Komitet Ministrów Obrony