Les Misérables (wym. []) – francuski musical Claude-Michela Schönberga z 1980 powstały na podstawie powieści Nędznicy (1862) Victora Hugo. Musical składa się z dwóch aktów (z prologiem oraz epilogiem), trwa ok. 3 godzin. Prapremiera musicalu odbyła się 28 września 1980 w Paryżu w Palais des Sports.

Historia spektaklu Paryż Pierwsza wersja musicalu powstała w języku francuskim. Twórcą oryginalnego libretta francuskiego był Alain Boublil – autor prawie wszystkich tekstów do musicali Claude-Michela Schönberga. Na początku powstał album koncepcyjny, sprzedano ca. 260 000 kopii. Na jesieni francuski reżyser filmowy Robert Hossein przeniósł go na deski sceniczne. Premiera miała miejsce we wrześniu 1980 w Pałacu Sportów w Paryżu. Spektakl cieszył się olbrzymim zainteresowaniem, lecz po około 100 przedstawieniach zszedł z afisza z powodu innych zobowiązań właścicieli Pałacu (zakontraktowane wcześniej występy cyrkowe). Około 40 000 zawiedzionych widzów nie obejrzało spektaklu.

Londyn thumb|220px|Sondheim Theatre wystawiający Les Misérables na West Endzie W roku 1982 rozpoczęły się prace nad angielską wersją spektaklu. Angielskie libretto stworzył Herbert Kretzmer., brytyjski dziennikarz i tekściarz. Około 1/3 tekstu było dosłownym tłumaczeniem wersji francuskiej, kolejne 1/3 było jego interpretacją, pozostała 1/3 materiału była nowym, oryginalnym tekstem. Spektakl uległ bowiem znacznym zmianom i poszerzeniu, m.in. o nieistniejący w pierwowzorze prolog (dziejący się w roku 1815). Premiera miała miejsce w dniu 8 października 1985 roku w Barbican Centre. Mimo początkowych złych recenzji spektakl od początku podbił serca publiczności i osiągnął oszałamiający sukces – jest grany w Londynie bez przerwy do dziś. W międzyczasie spektakl przenosił się dwa razy (w 1985 i 2004) na inną scenę i obecnie grany jest w Sondheim Theatre (dawny Queens Theatre). W roku 2019 na kilka miesięcy przedstawienie przeniesiono tymczasowo do Gielgud Theatre na czas remontu Sondheim TheatreObsada spektaklu od grudnia 2019 .. Londyńskie przedstawienie pobiło 2 światowe rekordy długości grania spektaklu musicalowego: jest grane bez przerwy od ponad trzydziestu lat 5 stycznia 2010 odbyło się dziesięciotysięczne przedstawienie10 000 przedstawień LesMiz .

25 rocznica W październiku 2010 minęło 25 lat od chwili londyńskiej premiery spektaklu. Z tej okazji przygotowano następujące przedsięwzięcia rocznicowe: w dniu 19 grudnia 2009 spektaklem w Cardiff rozpoczęło się jubileuszowe rocznicowe tournée (25th Anniversary International Tour), które dotarło m.in. do Manchesteru, Norwich, Birmingham, Edynburga, Bristolu, Salford i Southampton. Na ponad miesiąc przedstawienie zawitało do Paryża.. w dniach 14 września – 2 października 2010 Tour dotarł do Londynu, przedstawienia wystawiano na scenie Barbican Center, zagrano 22 spektakleLes Miz w Barbican które stanowiły zakończenie tournée. w dniu 3 października 2010 odbyły się 2 koncerty galowe w O2 Dome.. Koncert był transmitowany na żywo i z poślizgiem m.in. w kinach Wielkiej Brytanii, Irlandii, Kanady, Niemiec i Danii. Pod koniec listopada 2010 zapis tych koncertów został wydany na DVD i Blu-Ray.

Obie inscenizacje otrzymały unowocześnioną aranżację, zarówno muzyczną (zmieniono orkiestrację utworów), jak i graficzną – w dużej części inspirowaną grafikami Victora Hugo.

Broadway Premiera nowojorska miała miejsce w dniu 12 marca 1987, gdzie odbyło się 6680 spektakli do momentu zdjęcia z afisza 18 maja 2003 (3 najdłużej grany spektakl w historii Broadwayu). Spektakl po przearanżowaniu i reorkiestracji wszedł na deski ponownie 9 listopada 2006 i był grany do stycznia 2008 roku. Łączna liczba spektakli na Broadwayu wyniosła 7143Les Miserables w bazie IBDB ..

Polska Gdynia W latach 1989–2000 spektakl w reżyserii Jerzego Gruzy i w przekładzie libretta Andrzeja Jareckiego i Gustawa Gottesmana był wystawiany w gdyńskim Teatrze Muzycznym im. Danuty Baduszkowej (wersja non-replica, scenografia: Łucja i Bruno Sobczakowie). Premiera miała miejsce 30 czerwca 1989 roku.

Obsada Jean Valjean – Zenon Bester, Krzysztof Stasierowski, Jerzy Jeszke Javert – Andrzej Słabiak, Andrzej Śledź Fantyna – Katarzyna Chałasińska, Anna Dauksza, Elżbieta Rakowska Cosette – Ewa Świątek, Anna Widera Eponina – Katarzyna Cygan, Magdalena Woźniak, Anna Sztejner Marius – Edmund Jabłoński, Dariusz Siastacz, Tomasz Steciuk Madame Thenardier – Ewa Kuculis, Urszula Polanowska Thenardier – Wojciech Cygan, Piotr Gulbierz Enjolras – Maciej Dunal Gavroche – Sebastian Jakubowski, Kacper Kuszewski (50. spektakl) Mała Cosette – Edyta Kowalska, Agata Rachwał

Warszawa We wrześniu 2009 rozpoczęły się przesłuchania do inscenizacji w warszawskim Teatrze Muzycznym Roma w reżyserii Wojciecha KępczyńskiegoInformacja ze strony Teatru Muzycznego Roma.. Premiera miała miejsce 25 września 2010Informacja o sprzedaży biletów., natomiast pierwsze przedstawienie biletowane zagrano 26 września. W spektaklu warszawskim wykorzystano nowe tłumaczenie libretta autorstwa Daniela Wyszogrodzkiego. Przedstawienie było wystawiane w wersji non-replica (scenografia: Grzegorz Policiński, kostiumy: Magdalena Tesławska i Paweł Grabarczyk, projekty projekcji: Adam Keller), wykorzystano w nim nowocześniejsze rozwiązania techniczne niż w oryginale londyńskim, najpoważniejszą zmianą była rezygnacja ze sceny obrotowej, ruch dekoracji rozwiązano poprzez zdalnie sterowane platformy sceniczne pozycjonowane laserowo.

Ostatnie, 355 przedstawienie odbyło się w dniu 12 maja 2012 roku. Na scenie wystąpili wszyscy wykonawcy i dublerzy głównych ról zastępując się nawzajem w kolejnych scenachSzczegóły ostatniego przedstawienia w Teatrze Roma..

Obsada Jean Valjean – Janusz Kruciński, Damian Aleksander Javert – Łukasz Dziedzic, Jakub Szydłowski, Krzysztof Bartłomiejczyk Fantine – Edyta Krzemień, Anna Gigiel, Katarzyna Walczak Cosette – Paulina Janczak, Kaja Mianowana, Weronika Bochat Eponine – Ewa Lachowicz, Malwina Kusior, Julia Węgrowicz Marius – Marcin Mroziński, Rafał Drozd, Marcin Wortmann Madame Thenardier – Anna Dzionek, Anna Sztejner, Izabela Bujniewicz Thenardier – Tomasz Steciuk, Grzegorz Pierczyński, Paweł Strymiński Enjolras – Łukasz Zagrobelny, Jan Bzdawka Gavroche – Tomasz Chodorowski, Jan Cięciara, Miłosz Konkel, Aleksander Kubiak, Jan Rotowski, Marcel Groblewski, Maciej Marcin Tomaszewski Mała Cosette – Maja Kwiatkowska, Roksana Rybicka, Julia Siechowicz, Monika Walczak, Anna Kugel, Natalia Pawlikowska, Magda Kusa, Alicja Armata

Łódź Od 14 października 2017 roku przedstawienie jest wystawiane w Teatrze Muzycznym w Łodzi, przedstawienie przedpremierowe miało miejsce 8 października. Reżyseruje Zbigniew Macias, w spektaklu wykorzystano tłumaczenie Daniela Wyszogrodzkiego.

Obsada Jean Valjean – Marcin Jajkiewicz, Jakub Wocial, Janusz Kruciński Javert – Paweł Erdman, Piotr Płuska Fantine – Agnieszka Przekupień, Katarzyna Łaska Cosette – Joanna Jakubas, Emilia Klimczak, Ewa Spanowska Eponine – Justyna Kopiszka, Monika Mulska Marius – Michał Dudkowski, Marcin Wortmann, Mariusz Adam Ruta Madame Thenardier – Agnieszka Gabrysiak, Beata Olga Kowalska Thenardier – Mateusz Deskiewicz, Piotr Kowalczyk, Karol Wolski, Marcin Sosiński Enjolras – Łukasz Zagrobelny, Kamil Dominiak, Piotr Płuska Gavroche – Bartosz Albrecht, Oliwier Chojnacki, Gustaw Włastowski, Alex Pająk, Paweł Szymański, Artur Izydorczyk, Mała Cosette – Livia Ernest, Maria Wójcikowska, Maja Bielińska, Antonina Lewińska, Wiktoria Jajkiewicz, Maria Przybylska, Wiktoria Woźniacka

Po dwóch latach przerwy spowodowanych pandemią, w dniu 23 września 2022 roku wznowiono wystawianie przedstawienia.

Inne inscenizacje Spektakl do chwili obecnej był wystawiany w 43 krajach i 292 miastach. Powstały 22 wersje językowe. Łączna liczba profesjonalnych spektakli przekracza 38 000, które obejrzało ponad 55 milionów widzówStrona oficjalna spektaklu .Strona polskiego spektaklu..

Akcja Akt I Prolog: Tulon/Digne 1815 Jean Valjean opuszcza galery w Tulonie po odbyciu 19 lat więzienia za kradzież chleba i wielokrotne usiłowanie ucieczki. Wypuszczający go na wolność inspektor policji Javert wręcza mu żółty paszport byłego galernika (Work Song/Look down). Valjean początkowo cieszy się z odzyskanej swobody, jednak szybko przekonuje się, że posiadanie paszportu wyjawia wszystkim jego przeszłość (On Parole). Załamanemu Valjeanowi z pomocą przychodzi biskup miasta Digne, który zaprasza byłego więźnia do siebie na nocleg i kolację. W nocy Valjean ucieka zabierając srebrne naczynia. Zostaje złapany przez żandarmów i przyprowadzony na konfrontację do domu biskupa, który oznajmia, że naczynia zostały przez niego podarowane włóczędze. Po uwolnieniu Valjeana i wyjściu żandarmów biskup obdarowuje go jeszcze srebrnymi lichtarzami prosząc, by za pieniądze ze sprzedaży stał się dobrym człowiekiem. (Valjean Arrested/Valjean Forgiven) Valjean przechodzi przemianę duchową i postanawia zmienić swoje życie (What Have I Done?), drze paszport (zrywając warunki zwolnienia warunkowego) i zmienia tożsamość.

Montreuil-sur-Mer 1822 Przed fabryką w mieście Montreuil gromadzi się tłum biedaków i robotników. Jedna z robotnic, Fantyna zajęta jest czytaniem listu, co wzbudza zainteresowanie. Inna z kobiet wyrywa Fantynie list z ręki i obwieszcza wszystkim wynikający z jego treści fakt, że adresatka ma nieślubne dziecko, które oddała na przechowanie. Informacja dociera do majstra, który wyrzuca dziewczynę z pracy (At the End of the Day). Bezrobotna Fantyna sprzedaje naszyjnik, potem swoje włosy, lecz jedyną szansą zarobku staje się prostytucja (Lovely Ladies). Upokorzona Fantyna wdaje się w bójkę z potencjalnym klientem. Interweniuje Javert, grożąc dziewczynie więzieniem (Fantine’s arrest). Zapobiega temu jednak Madeleine (mer miasta i właściciel fabryki) który po wysłuchaniu Fantyny każe wysłać ją do szpitala.

Na ulicy powstaje zamieszanie, gdy wóz konny przygniata jednego z mieszkańców Montreuil (Cart Crash). Madeleine ratuje mu życie podnosząc wóz. Ten pokaz siły fizycznej zwraca uwagę Javerta, który opowiada merowi historię o Jeanie Valjean – nadludzko mocarnym galerniku z Tulonu, który przez wiele lat ukrywał się przed policją, lecz został niedawno schwytany w Arras. Jean Valjean (bo nim w istocie jest „Madeleine”) jest wstrząśnięty, ktoś inny ma zapłacić za jego winy (Who Am I?). Postanawia wyjawić przed sądem prawdę.

Niearesztowany Valjean wraca do szpitala, by pomóc Fantynie, jest już jednak za późno na interwencję lekarską. Umierająca kobieta (Fantine’s Death/Come To Me) prosi Valjeana o to, by zaopiekował się jej córeczką Cosette, Valjean obiecuje to zrobić. Pojawia się Javert, po wymianie zdań (Confrontation) Valjean obezwładnia inspektora i ucieka.

Montfermeil 1822 thumb|220px|Pierwowzór loga musicalu – mała Cosette Ośmioletnia Cosette, córka Fantyny przebywa w karczmie karczmarza Thenardiera i jego żony. Wykorzystywana jako służąca i zmuszana do pracy ponad siły, jest też ofiarą ciągłych szyderstw ze strony Thenardierowej (Castle on a Cloud) i jej córeczki, swojej rówieśnicy Eponiny. W nocy mała Cosette zostaje wysłana po wodę ze studni w lesie. W tym czasie w karczmie odbywa się hulanka (Master of the House). Ludyczną atmosferę przerywa pojawienie się Valjeana z odnalezioną w lesie Cosette. Mężczyzna proponuje Thenardierom wykup dziecka, na co ci po wytargowaniu 1500 franków się zgadzają (Thénardier Waltz). Cosette odchodzi z nowym przybranym ojcem do Paryża.