Skawina

Skawina – miasto w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, siedziba gminy Skawina. Miasto jest położone nad rzeką Skawinką, kilkanaście kilometrów na południowy zachód od centrum sąsiedniego Krakowa. Jest jednym z ośrodków miejskich aglomeracji krakowskiej. Skawina jest największym miastem regionu (województwo małopolskie) niebędącym siedzibą powiatu.

Według danych GUS z 30 czerwca 2024 r. miasto liczyło 23 919 mieszkańców. Powierzchnia miasta wynosi 20,50 km².

Było to miasto opactwa benedyktynów tynieckich w powiecie szczyrzyckim województwa krakowskiego w końcu XVI wiekuWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 102..

W latach 1975–1998 Skawina należała administracyjnie do województwa krakowskiego.

Położenie Wschodnia część Skawiny obejmuje Korabniki – dawną wieś służebną dworu krakowskiego. Pozostałością tamtych czasów jest renesansowy, piętrowy dwór-pałac zbudowany w latach 1540–1580 przez Pawła Korytkę.

Powierzchnia miasta wynosi 20,50 km² (1 stycznia 2024).

Skawina leży w dawnej ziemi krakowskiej, stanowiącej część historycznej MałopolskiJarosław Widawski: Miejskie mury obronne w Państwie Polskim do początku XV wieku. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1973, s. 425..

Toponimia thumb|left|Skawina pisana jako Skiwina na mapie Księstwa Oświęcimskiego i Zatorskiego – mapa Abrahama Orteliusa z 1603 r. Nazwa miasta pochodzi od nazwy przepływającej przezeń rzeki. Pierwotnie – w latach 1253–1258 – mówiono o niej „Skauina”, po lokacji miasta utrwaliła się nazwa Skawinka. W języku staropolskim słowo „skać” oznaczało „kręcić się”, „toczyć się”, „skartia” zaś – „kręcenie się”, „toczenie się”. Podobne znaczenie miało prasłowiańskie słowo „szkoti”. Natomiast germańskie „skaulon” oznaczało „poruszać się naprzód” lub „pędzić”. Nazwa odpowiada charakterowi rzeki, która wije się licznymi meandrami i ma wartki nurt wzdłuż całego biegu.

Ochrona środowiska Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Skawina została sklasyfikowana na dwunastym miejscu listy najbardziej zanieczyszczonych miast Unii Europejskiej.

Podejmowane działania samorządu gminy w zakresie likwidacji źródeł emisji zanieczyszczeń powietrza przyniosły działania skutkujące tym, że w 2023 r.

Stężenie pyłów PM 10 przekroczyło 50 µg/m3 jedynie przez 16 dni, podczas gdy przepisy krajowe mówią, że nie może przekraczać tej wartości przez 35 dni. Dla porównania, w 2011 r. liczba epizodów smogowych wyniosła 161 dni, w 2018 r. – 91, a w 2022 r. – 32 dni Jeszcze w 2017 roku do ciężkiego alarmowego przekroczenia norm dochodziło przez 19 dni w roku. Przez ostatnie 3 lata jakość powietrza w Skawinie ani razu nie przekroczyła poziomu alarmowego Pierwszy raz w historii pomiarów w ciągu roku nie nastąpiło przekroczenie poziomu alarmowego – 150 µg/m3 oraz informowania – 100 µg/m3 dla stanów średniodobowych Poziom średnioroczny stężenia pyłów PM10 w 2023 r, wyniósł ok. 20 µg/m3 podczas gdy zgodnie z przepisami krajowymi nie może przekraczać 40µg/m3.

Skawina jest jednym z najbardziej monitorowanych miejsc w Małopolsce w zakresie zanieczyszczeń powietrza – poza stacją monitoringową Państwowego Monitoringu Środowiska na ul. Ogrody w Skawinie oraz stacją pomiarową samorządu gminnego na terenie Stadionu Miejskiego w Skawinie (stacja mierzy ilość pyłów oraz stężenie w pyle 16 wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w tym benzo(a)piernu).

Na terenie miasta, jak i całej gminy obowiązuje lokalna uchwała antysmogowa która wprowadziła m.in.

Zakaz eksploatacji dla nowych kotłów i ogrzewaczy na węgiel od 1 stycznia 2022 roku i istniejących od 1 stycznia 2030 roku. Zaostrzone wymagania dla nowych kotłów na biomasę (emisja pyłu do 20 mg/m³) i nowych kominków (zamknięta komora spalania, automatyczna regulacja) od 1 stycznia 2023 roku. Wymiana kotłów pozaklasowych do końca 2022 roku a kotłów 3 i 4 klasy do końca 2026 roku.

Na terenie miasta znajduje się Obszar Natura 2000 Skawiński Obszar Łąkowy.

We wschodniej części miasta Skawina, w dzielnicy Korabniki, pomiędzy ulicami Graniczną i Łanową znajduje się utworzony 22 marca 2023 r. (Dziennik Urzędowy Województwa Małopolskiego rok 2023, poz. 2303) użytek ekologiczny o nazwie „Zimowit na Rzepniku” o powierzchni 1,05 ha. Teren stanowią wilgotne łąki z rzędu Molinietalia, związku Calthion. Stanowisko powstało w celu ochrony rośliny z gatunku zimowit jesienny (Colchicum autumnale) objętej ochroną częściową, rzadko spotykaną w regionie krakowskim.

Historia thumb|Ratusz w Skawinie thumb|Stacja kolejowa w Skawinie

5000 p.n.e. – na tę datę szacuje się pierwsze ślady osadnictwa odkryte w okolicach Skawiny. 1229 – pierwsza wzmianka o Babicach i Pisarach. mały|lewo|Skawina jako miasto graniczne w późnym średniowieczu 1364 – decyzją króla Kazimierza Wielkiego na terenie miejscowości: Pisary, Babice Nowe i Babice Stare zostało założone miasto Skawina (akt erekcyjny z dnia 22 maja). W listopadzie tego samego roku wydano akt prawny dotyczący budowy w Skawinie kościoła parafialnego (z przylegającą do niego pierwszą w mieście szkołą) – parcelę pod jego budowę podarował król. 1471 – opat tyniecki Maciej Skawinka założył w Skawinie szpital (przytułek dla chorych i ubogich), który funkcjonował z przerwami do końca XIX wieku. 1493 – najstarszy widok Skawiny w dziele Hartmanna Schedla Liber cronicarum (Kronika świata) wydanym w Norymberdze – w widoku Krakowa znajduje się fragment, który według prof. J. Mitkowskiego przedstawia Skawinę. 1500–1600 – powstały pierwsze cechy skawińskie. 1651–52 – w Skawinie miała miejsce wielka zaraza, w ciągu dwóch lat liczba mieszkańców zmniejszyła się o ponad połowę. 1655 – spalenie Skawiny przez Szwedów (podczas oblężenia Krakowa), zniszczenie m.in. zamku kazimierzowskiego. 1683 – miasto było punktem zbornym husarii polskiej, udającej się pod Wiedeń. Przegląd wojsk na rynku skawińskim przez króla Jana III Sobieskiego. 1772 – Skawina znalazła się w granicach zaboru austriackiego. 1802 – powstał cmentarz parafialny w Skawinie. 1815 – wielki pożar miasta (zniszczeniu uległ kazimierzowski kościół parafialny – odbudowano go dopiero w 1826 r.). 1816 – kasata klasztoru tynieckiego – Skawina weszła w skład dóbr cesarskich. 1831 – epidemia cholery w Skawinie. 1873 – kolejna epidemia cholery (w ciągu pięciu dni umarło 300 mieszkańców). 1878 – w Skawinie powstała Ochotnicza Straż Pożarna. 1884–86 – budowa linii kolejowej. 1886 – początki skawińskiego urzędu pocztowego (dotychczas korespondencja przesyłana była przez stację poczty konnej w Mogilanach). 1895 – wybudowano Browar Parowy w Skawinie (prowadził działalność do 1915 r.). 1896 – założono gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Skawinie (1904–1906 budowa siedziby „Sokoła” na terenie ruin zamku kazimierzowskiego). 1900 – wybudowano rafinerię nafty (zakład ten prowadził produkcję w latach 1922–1932). 1909 – powstała skawińska Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa „Rola”. 1910 – powstał Związek Niewiast Katolickich w Skawinie pod przewodnictwem Zofii Mrozowickiej. 1910 – powstała Fabryka Środków Kawowych Henryka Francka i Synów SAFabryka surogatów kawy w Skawinie Czas 1911 nr 309 z 11 lipca s. 3.. 1914 – wymarsz drużyny (ponad 25 osób) skawińskich Sokołów do Legionów (21 sierpnia). 1918 – miasto oswobodzono spod panowania austriackiego. 1922 – powstał Klub Sportowy „Skawinka”. 1939 – rozpoczęto budowę huty aluminium (otwartej w 1954 r.). 1942 – wywiezienie skawińskich Żydów do obozu zagłady w Bełżcu (29 sierpnia). 1945 – do Skawiny wkroczyły oddziały 60. Armii I Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej (23 stycznia)Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939 – 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 371.. 1947 – założenie Powszechnej Spółdzielni Spożywców w Skawinie. 1951–1962 – powstało wiele nowych zakładów przemysłowych w Skawinie, m.in. Elektrownia Skawina. 1980 – oddanie do użytku Hali Widowiskowo-Sportowej w Skawinie. 1981 – zamknięcie Wydziału Elektrolizy Huty Aluminium w Skawinie. 2000 – honorowe obywatelstwo Miasta Skawina otrzymał bp. Kazimierz Nycz 2002 – papież Jan Paweł II podczas kolejnej pielgrzymki po Ojczyźnie zatrzymał się w Skawinie i pobłogosławił miasto, jak również parafie pw. św. Szymona i Judy Tadeusza oraz Miłosierdzia Bożego w Skawinie. 2014 – Powstanie parku technologicznego na terenie SkawinyUrząd Miasta i Gminy w Skawinie: Rozwój Skawińskiego Obszaru Gospodarczego – Park Technologiczny..

Zabytki Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego. Historyczny układ urbanistyczny; kościół pw. św. Szymona i św. Judy, cmentarz przykościelny, figura MB Niepokalanie Poczętej, ogrodzenie, drzewostan; kościół filialny pw. Nawiedzenia NPM; bożnica ul. Kazimierza Wielkiego; zespół dworski, ul. Wyspiańskiego 1: dwór, spichlerz, stodoła, młyn, stajnie, park ze stawami; ratusz; zespół stacji kolejowej: dworzec, budynek mieszkalny, dawny dom dróżnika; dom z dwoma oficynami ul. Konopnickiej 2; budynek Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, park miejski; dom Rynek 17 z podworcem; dom Rynek 18 z oficyną boczną; dom Rynek 20.

Demografia thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Skawiny w 2014 roku

Gospodarka thumb|Elektrownia Skawina Największe zakłady przemysłowe: Elektrownia Skawina „Grana” sp. z o.o. (dawniej Biogran GmbH) – producent rozpuszczalnej kawy zbożowej Inka Lajkonik Snacks S.A. – fabryka produkująca między innymi paluszki Lajkonik NPA Skawina (Nowoczesne Produkty Aluminiowe Skawina) (dawniej Huta Aluminium Skawina), oddział Grupy Boryszew Nicromet – producent stopów aluminiowych Valeo – producent podzespołów samochodowych TeamTechnik Production Technology – linie montażowe i testoweTeam technik. Bahlsen – producent słodyczy Vesuvius – materiały ogniotrwałe Frezwid – jeden z najnowocześniejszych zakładów w Europie produkujących frezy i piły Ferro S.A. – producent i hurtownik armatury łazienkowej Panatoni Europe – magazyny (powstałe po likwidacji Mix Electronics) Stryker – producent sprzętu medycznego InPost – jeden z magazynów w rejonie Krakowa SyVento BioTech – firma biotechnologiczna zajmująca się m.in. badaniem i produkcją leków opartych na RNA

Infrastruktura i transport Przez Skawinę przebiega droga DK44, która jest także obwodnicą Skawiny oraz zaczyna swój bieg droga DW953, której początkowy fragment również stanowi część obwodnicy. W centrum Skawiny znajduje się dworzec kolejowy Skawina przy linii kolejowej 94 Kraków Płaszów-Oświęcim oraz na dworcu zaczyna swój bieg linia 97 Skawina-Żywiec. W zachodniej części miasta na linii kolejowej 94 znajdują się stacje kolejowe Skawina Zachodnia oraz Podbory Skawińskie, a we wschodniej przystanek kolejowy Skawina Jagielnia. Miasto jest obsługiwane przez linie autobusowe MPK Kraków oraz komunikację gminną. Przez Skawinę przebiega linia Szybkiej Kolei Aglomeracyjnej SKA2 (Kraków Główny – Skawina – Podbory Skawińskie – Oświęcim).

Kultura

alt=Budynek Basenu Camena, Po prawej stronie widoczna zjeżdżalnia.|mały|Basen Camena alt=Zdjęcie Pałacyku „Sokół” w Parku Miejskim w Skawinie|mały|Pałacyk „Sokół”

Centrum Kultury i Sportu

Centrum Kultury i Sportu w Skawinie to samorządowa instytucja kultury w Skawinie, która powstała w 1992 roku. Główna siedziba CKiS mieści się przy ulicy Żwirki i Wigury 11. Centrum prowadzi działalność kulturalną, sportową, rekreacyjną i turystyczną na terenie i na rzecz mieszkańców gminy Skawina. Ponadto Centrum administruje obiektami: pałacykiem „Sokół”, halą widowiskowo-sportową, ośrodkiem kulturalno-rekreacyjnym „Gubałówka”, dworem ludwikowskim, dwoma boiskami Orlik 2012 oraz stadionem miejskim.

Teatr Tańca „IKA” alt=Zdjęcie boiska sportowego z zieloną murawą.|mały|Stadion Miejski w Skawinie