Rudolf Carnap (ur. 18 maja 1891 w Ronsdorf, zm. 14 września 1970 w Los Angeles) – niemiecki filozof, logik i matematyk, jeden z głównych przedstawicieli pozytywizmu logicznego (neopozytywizmu), współtwórca Koła Wiedeńskiego. Autor prac z zakresu filozofii nauki, języka, teorii prawdopodobieństwa, logiki klasycznej, indukcyjnej oraz modalnej.
Działał w Wiedniu i Pradze, a od 1935 w USA (Chicago). Głosił tezę, że filozofia powinna się zajmować jedynie logiczną analizą języka nauki. Programowo zwalczał wszelką metafizykę, jako zajmującą się problemami pozornymi. Żądał, aby wszystkie problemy nauk empirycznych sprowadzać do fizyki. Matematyka i logika były przez Koło Wiedeńskie zaliczane do nauk teoretycznych i nieempirycznych.
Życiorys Początki kariery naukowej
Rudolf Carnap urodził się 18 maja 1891 roku w niewielkiej miejscowości Ronsdorf w Niemczech. Przyszedł na świat w rodzinie niemieckich tkacza Johannesa S. Carnapa i Anny z domu Dörpfeld, która pracowała jako nauczycielkaR. Carnap, Intellectual Autobiography,w: Paul Arthur Schilpp (ed.), The philosophy of Rudolf Carnap. La Salle, Ill.,: Open Court. s.8-9.. Po śmierci ojca w 1898 roku rodzina przeniosła się do Barmen (obie miejscowości wchodzą dzisiaj w skład miasta Wuppertal), gdzie rozpoczął swoją edukację w tamtejszym gimnazjum.
W latach 1910–1914 studiował na Uniwersytetach w Jenie i Fryburgu. Uczył się tam pod kierunkiem Bruno Baucha, koncentrując się zwłaszcza na badaniu problemu przestrzeni w Krytyce czystego rozumu Immanuela Kanta. Carnap był także jednym z nielicznych studentów w tamtym czasie, którzy z oddaniem uczęszczali na wykłady Fregego. Już wtedy doceniał jego nowatorskie koncepcje, sam bardziej interesował się zagadnieniami fizyki i to z tej dziedziny planował napisać pracę doktorską. Należał do wolnomyślnego ruch Monistenbund, któremu przewodzili Ernst Haeckel i Wilhelm Ostwald.
Studia doktoranckie Carnapa z fizyki przerwał wybuch I wojny światowej. Na froncie służył przez trzy lata jako oficer armii niemieckiej, a następnie jako inżynier-fizyk pracował nad rozwijanie telegrafii i telefonii bezprzewodowej dla wojska.
W 1921 roku Carnap napisał słynny list do Bertranda Russella, prosząc go o pomoc w kwestii dzieła Principia Mathematica, którego ani on, ani jego uczelnia nie byli w stanie nabyć. W odpowiedzi Russell napisał liczące 36 stron streszczenie najważniejszych twierdzeń. Lektura tego tekstu umożliwiła Carnapowi napisanie książki Abriss der Logistik, która jednakże wydana została dopiero w 1929 roku.
Po powrocie do Fryburga Carnap przedstawił projekt swojej nowej pracy dotyczącej zagadnienia przestrzeni Maxowi Vienowi, który był wtedy dyrektorem Instytutu Fizyki w Jenie, oraz Bruno Bauchowi. O ile obaj uznali temat za interesujący, to Vien uznał, że jest bardziej filozoficzny, a Bauch – że bliższy naukom ścisłym. Ostatecznie Carnap zdecydował się napisać swoją pracę pod kierunkiem tego drugiego uczonego, przyjmując filozoficzny punkt widzenia. Została ona opublikowana w roku 1921 pod tytułem: Przestrzeń: Przyczynek do filozofii nauki.
Przed przybyciem do Wiednia oprócz kilku artykułów o czasie, przestrzeni i przyczynowości napisał ogłoszony parę lat później Abriss der Logistik (Zarys logiki matematycznej, 1929). Wkrótce potem ukończył swoje pierwsze ważne dzieło filozoficzne: Der logische Aufbau der Welt (Logiczna budowa świata, 1928).
Okres działalności w Kole Wiedeńskim W latach 1924-1925 Carnap uczestniczył w seminariach prowadzonych przez Edmunda Husserla, twórcę fenomenologii. O wiele ważniejszą postacią okazał się dla niego jednak Hans Reichenbach, którego poznał na konferencji w Erlangen w roku 1923. Wynikiem tego spotkania była wieloletnia przyjaźń obu naukowców. Reichenbach poznał Carnapa z Moritzem Schlickiem, charyzmatycznym profesorem Uniwersytetu Wiedeńskiego. Na jego zaproszenie Carnap odwiedził ich w Wiedniu w 1925 roku, a rok później przeniósł się tam, by objąć stałą posadę.
Carnap i Reichenbach redagowali filozoficzne czasopismo Erkenntnis. Wraz z grupą bliskich znajomych Moritza Schlicka tworzyli tzw. Koło Wiedeńskie. Carnap bardzo szybko zyskał sobie opinię jednego z wiodących przedstawicieli tej grupy, a w roku 1929 przy współpracy Hansa Hahna i Otto Neuratha opublikował jej manifest pod tytułem: Wissenschaftliche Weltauffassung: Der Wiener Kreis.
W okresie wiedeńskim najważniejszą pracą Carnapa była Logiczna budowa świata (Der Logische Aufbau der Welt). Na drugim miejscu wyróżnia się Pseudoproblemy filozofii (Scheinprobleme in der Philosophie), gdzie zdefiniował większość problemów metafizycznych jako błędy i nadużycia językowe, w związku z czym postulował wyeliminowanie metafizyki z zakresu poważnych badań. Temu podobne odważne postulaty były bardzo charakterystyczne dla tego filozofa i budowały jego popularność w środowisku naukowym.
W lutym 1930 roku Carnap poznał Alfreda Tarskiego podczas jego wykładów w Wiedniu i, będąc pod wrażeniem jego teorii modeli i semantycznej teorii prawdy, jeszcze tego samego roku złożył mu wizytę w Warszawie.
W roku 1931 Carnap został mianowany profesorem na Niemieckim Uniwersytecie w Pradze. Tam w 1934 roku napisał swoją najbardziej znaną pracę: Logiczna składnia języka. Jego głównym polemistą był Willard Van Orman Quine, który z tego powodu odwiedził go w Pradze. Zapoczątkowało to trwającą wiele lat, pełną wzajemnego szacunku, dyskusję między tymi filozofami.
Emigracja do USA Członkowie Koła Wiedeńskiego nie mieli żadnych wątpliwości, co przyniosą Europie nazistowskie Niemcy. Carnap, który słynął z radykalnie lewicowych i pacyfistycznych poglądów, nie mógł się czuć bezpieczny. Dzięki pomocy Quine’a i Charlesa Morrisa w 1935 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Rok później, jego przyjaciel Moritz Schlick został zamordowany przez wyznającego nazistowską ideologię studenta. Po tym wydarzeniu członkowie Koła Wiedeńskiego rozproszyli się po świecie. W 1941 roku Carnap przyjął amerykańskie obywatelstwo.
W latach 1936–1952 Carnap pracował głównie na Uniwersytecie w Chicago, chociaż pomiędzy 1939 a 1941 rokiem tymczasowo przyjął prestiżową posadę w Harvardzie, gdzie ponownie spotkał się z Alfredem Tarskim. Przez pewien czas pracował też w Instytucie Badań Zaawansowanych w Princeton, zwlekając z przyjęciem propozycji na Uniwersytecie Kalifornijskim. Stało się tak, ponieważ były to czasy maccartyzmu i wymagano od niego przysięgi lojalności oraz fałszywych deklaracji politycznych, czemu ostro się sprzeciwiał. Ostatnie lata spędził na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Katedrę na Uniwersytecie w Chicago przejął po nim Henryk MehlbergArtur Koterski, Henryk Mehlberg – the reach of science, w: Polish Philosophers of Science and Nature in the 20th Century, ed. Władysław Krajewski, Amsterdam–New York 2001, s. 121..
Poglądy Przezwyciężenie metafizyki Metafizyczne terminy takie jak „idea”, „absolut”, „istota”, „byt w sobie i dla siebie” itp. nic nie znaczą, ponieważ nie można wskazać empirycznych warunków prawdziwości zdań, w których terminy takie występująAdam Nowaczyk, Filozofia analityczna. Z dziejów filozofii współczesnej, PWN, 2008, s.48.. Carnap posłużył się jako przykładem zdaniem Heideggera „Nic nicościuje” (Das Nichts nichtet), zwracając uwagę, iż „nic” jest odpowiednikiem kwantyfikatora i nie może pełnić roli podmiotu (zatem zdanie to byłoby pozbawione sensu nawet, gdyby neologizm nichtet coś znaczył). Według Carnapa metafizyka jest wyrazem „poczucia życiowego”(Lebensgefuhl)Adam Nowaczyk, Filozofia analityczna. Z dziejów filozofii współczesnej, PWN, 2008, s.48.. Carnap postulował oczyszczenie nauki z metafizykiAdam Nowaczyk, Filozofia analityczna. Z dziejów filozofii współczesnej, PWN, 2008, s.48..
Ontologia deflacyjna W sporze o istnienie Carnap zajął stanowisko deflacjonistyczne, uznając, że na pytanie, co istnieje, można odpowiedzieć tylko na gruncie określonego schematu pojęciowego. Stanowisko reprezentowane przez austriackiego filozofa należy wiązać z jego rozróżnieniem na wewnętrzne i zewnętrzne pytania o istnienieArtur Kosecki, O poglądach Carnapa, Ajdukewicza i Quine'a na ontologię, Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria R. 26: 2017, Nr 1 (101), ISSN 1230–1493.: Czy istnieją własności, klasy, liczby i sądy? Aby jaśniej zrozumieć naturę tych, jak i innych związanych z nimi problemów, konieczne jest przede wszystkim uświadomienie sobie fundamentalnej różnicy pomiędzy dwoma typami pytań, które dotyczą istnienia czy realności bytów. Jeżeli ktoś w swym języku pragnie mówić o nowym typie bytów, musi wprowadzić system nowych sposobów mówienia podlegających nowym regułom. Procedurę tę będziemy określać jako konstruowanie językowego schematu pojęciowego. W związku z tym musimy odróżnić dwa rodzaje pytań o istnienie. Po pierwsze, pytania o istnienie pewnych bytów nowego rodzaju wewnątrz schematu pojęciowego – będziemy nazywać je pytaniami wewnętrznymi. Po drugie pytania dotyczące istnienia czy też realności systemu bytów jako całości, nazywane pytaniami zewnętrznymi. Pytania wewnętrzne, jak i możliwe na nie odpowiedzi, formułowane są za pomocą nowych form wyrażeń. Odpowiedzi można znaleźć stosując bądź metody czysto logiczne, bądź empiryczne .
Rudolf Carnap, Empiryzm, semantyka, ontologia, IFiS PAN, Warszawa1950/2005: 13–14.W artykule Empiryzm, semantyka, ontologia Carnap wskazuje także na zasadność wprowadzonego podziału na zdania analityczne i zdania syntetyczne. Podział ten ma znaczenie dla próby pogodzenia ontologii angażującej w przedmioty abstrakcyjne ze stanowiskiem empiryzmu w filozofii. W następstwie ma on znaczenie dla przeprowadzonego przez Carnapa rozróżnienia na przedmiotowe pytania o istnienie, formułowane w ramach danego schematu pojęciowego, oraz na tak zwane pseudo-pytania klasycznej metafizykiArtur Kosecki, O poglądach Carnapa, Ajdukewicza i Quine'a na ontologię, Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria R. 26: 2017, Nr 1 (101), ISSN 1230–1493, s.73..
Według kontynuatorów Carnapa (metametafizyka) jedyne prawomocne pytania zewnętrzne mają charakter pragmatyczny: Czy powinniśmy przyjąć ten schemat pojęciowy? Czy będzie on użyteczny?Price H. (2009), Metaphysics after Carnap: The Ghost Who Walks?, w: Metametaphysics. New Essays on the Foundations of Ontology, ed. by D. Chalmers, D. Manley, R. Wasserman, Oxford, Clarendon Press, s. 320–346..
Carnap pisał:Zaakceptować świat rzeczy znaczy tyle, co zaakceptować pewną formę języka, innymi słowy, zaakceptować reguły formowania zdań, ich sprawdzania, akceptowania bądź odrzucania.
Rudolf Carnap Empiryzm, semantyka, ontologia, IFiS PAN, Warszawa1950/2005.
Zdania protokolarne i zasada weryfikacji Według Carnapa wartość poznawczą mają tylko zdania sensowne empirycznie, a takimi zdaniami miały być zdania protokolarne (zdania, zdające relacje z tego, co bezpośrednio dane np. „tutaj teraz zielone" lub o obserwowalnych przedmiotach)Adam Nowaczyk, Filozofia analityczna. Z dziejów filozofii współczesnej, PWN, 2008, s.49.. Przy takim podejściu sens empiryczny postanowiono przyznać w pierwszej kolejności tzw. predykatom obserwacyjnym, za pomocą których przypisujemy obserwowalne własności obserwowanym przedmiotom. Inne predykaty, nazwane teoretycznymi, mogły uzyskiwać sens empiryczny, o ile pozostawały w odpowiednich związkach znaczeniowych z predykatami obserwacyjnymiAdam Nowaczyk, Filozofia analityczna. Z dziejów filozofii współczesnej, PWN, 2008, s.49.. Wymóg posiadania sensu empirycznego nie dotyczył twierdzeń logiki i matematyki, które były zdaniami analitycznymi a priori na podstawie konwencji. Carnap odrzucał istnienie zdań syntetycznych a prioriAdam Nowaczyk, Filozofia analityczna. Z dziejów filozofii współczesnej, PWN, 2008, s.50..