thumb|Budowa osiedla Grochów, lata 50. XX wieku thumb|Grochów w podziale Pragi Południe thumb|Wojskowy Instytut Medyczny przy ul. Szaserów 128 thumb|Gmach zakładu wychowawczego braci Albertynów, ul. Grochowska 194/196 thumb|Park Obwodu Praga Armii Krajowej thumb|Skrzyżowanie ulic Podskarbińskiej i Kobielskiej Grochów – osiedle i obszar Miejskiego Systemu Informacji w dzielnicy Praga-Południe w Warszawie.

Historia Należał do tzw. dóbr skaryszewskich, nadanych w 1347 przez książąt mazowieckich kapitule płockiej. Jako Grochowo został wymieniony w 1570 wraz z wsiami Kawęczyno (Kawęczyn), Kamion (Kamionek) i Gocław, należącymi do tejże kapituły i leżącymi w archidiakonacie pułtuskim. Wieś duchowna Grochowo w 1580 znajdowała się w powiecie warszawskim ziemi warszawskiej województwa mazowieckiegoAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 5: Mazowsze, Warszawa 1895, s. 250..

Grochów wraz z okolicznymi miejscowościami ucierpiał podczas potopu szwedzkiego. Król Stanisław August Poniatowski podjął działania zmierzające do uporządkowania terenów na prawym brzegu Wisły i zaproponował kapitule płockiej zamianę dóbr skaryszewskich na inne, którą zatwierdził sejm w 1766.

W 1780 Stanisław August Poniatowski objął formalnie w posiadanie dobra i odstąpił je swemu bratankowi, podskarbiemu wielkiemu litewskiemu, księciu Stanisławowi Poniatowskiemu. Ten jeszcze w tym samym roku założył kolonię Grochów, podzielił ją na osiem części i nadał różnym osobom. Podział ten utrzymywał się jeszcze na początku XX wieku, co znajduje odzwierciedlenie w księgach hipotecznych przy podawaniu dawnej nomenklatury:

Grochów I nadano przywilejem z 30 grudnia 1784 roku kasztelanowi chełmińskiemu Janowi Dziewanowskiemu. W 1819 roku nabył go hr. Bruno Kiciński, wydawca i tłumacz. Później przeszedł na własność Karola Osterloffa.

Grochów II nadano przywilejem z 6 stycznia 1790 roku Janowi Millerowi, administratorowi dóbr ks. Stanisława Poniatowskiego. W 1880 roku należał do Władysława Hermana.

Grochów III nadano przywilejem z 12 stycznia 1785 roku księdzu Wichertowi, kustoszowi inflanckiemu. W 1880 roku należał wraz z poprzednią częścią dóbr do Władysława Hermana, zaś pałacyk wraz z ogrodem przeszedł w posiadanie Mathiasa Bersohna. W okresie międzywojennym dwór należał do Karola Myślińskiego.

Grochów IV nadano przywilejem z 20 września 1784 roku kapitanowi Boguckiemu z korpusu pontonierów. W 1800 roku znajdował się w posiadaniu Bertholdiego.

Grochów V, noszący nazwę Zapowiednia, stanowił część dóbr Kawęczyn. Nadano go przywilejem z 7 stycznia 1784 roku Franciszkowi Samsonowiczowi, obywatelowi miasta Pragi. W 1840 roku był w posiadaniu Jana Emanuela Brühla.

Grochów VI nadano przywilejem z 23 kwietnia 1784 roku Piotrowi Sumińskiemu, kasztelanowi brzeskokujawskiemu. W 1880 roku wraz z częścią V znajdował się w rękach Brühlów. Grunty te podzielono na mniejsze działki, które następnie przekazano w dzierżawę m.in. Janowi Hochowi i Stenzlowi (Stenclowi). Powstały tu mydlarnie i inne zakłady przemysłowe. W 1880 roku powstała tu fabryka zapałek Teofila Bieńkowskiego.

Grochów VII (późniejszy Witolin) nadano przywilejem z 1 lipca 1789 Feliksowi Szamborskiemu. W 1880 roku znajdował się w posiadaniu Łempickiego.

Grochów VIII nadano przywilejem z 1 lipca 1789 Grzegorzowi Szamborskiemu. W 1880 roku znajdował się w posiadaniu Baliszewskiego. Na gruntach tej osady znajdował się lasek związany z bitwą stoczoną na terenie Grochowa w czasie powstania listopadowego w 1831 roku, którego relikty zachowały się pomiędzy ulicą Dobrowoja a aleją Waszyngtona.

Posiadacze poszczególnych części Grochowa uzyskali ich pełną własność na mocy carskiego dekretu z 24 czerwca 1870.

W latach 1822–1823, po wybudowaniu szosy brzeskiej w rejonie dzisiejszej ulicy Grochowskiej, zaczęli osiedlać się tkacze i przędzalnicy, korzystający z surowców (len, konopie siewne, wełna) sprowadzanych ze wschodnich obszarów Królestwa Polskiego i zachodnich prowincji Imperium Rosyjskiego. Miejscowe produkty szybko zyskały uznanie.

25 lutego 1831 pod ówczesną wsią miała miejsce największa bitwa powstania listopadowego — bitwa o Olszynkę Grochowską, w której uczestniczyły wojska polskie dowodzone przez Józefa Chłopickiego oraz wojska rosyjskie pod dowództwem Iwana Dybicza. Toczyły się tu ciężkie walki na przedpolach Warszawy o opanowanie traktu brzeskiego. W bitwie uczestniczył m.in. 4 pułk piechoty, zwany „Czwartakami”. Rosjanom nie udało się zdobyć warszawskiej Pragi.

Od początku XIX wieku do lat 60. XX wieku na Grochowie działał targ koni i bydła, w miejscu, gdzie pod koniec XIX wieku wzniesiono gmach Instytutu Weterynaryjnego; po likwidacji targowiska założono tam park.

W XIX wieku Grochów i okolica słynne były z piwa typu monachijskiego i portera z browaru wybudowanego w latach 50. przez Szweda Karola Osterloffa, który na części gruntów Gocławka i Grochowa rozwinął też produkcję win, wódek, likierów i octu.

W XIX wieku wytwarzano na Grochowie również świece w fabrykach Hocha, Stencla i Maetzego, zapałki w zakładzie Bieńkowskiego oraz skóry w garbarni braci Jeromimów.

8 kwietnia 1916 generał-gubernator Hans Hartwig von Beseler wydał rozporządzenie włączające do Warszawy (od 1 kwietnia 1916) m.in. Grochów I i Grochów II, znajdujące się wówczas w gminie Wawer. Powstał okręg o tej nazwie, obejmujący prawie cały teren obecnej dzielnicy Praga-Południe. Nastąpił szybki wzrost liczby mieszkańców: w 1921 – ok. 6 000, w 1930 – ok. 13 000, w 1938 – ok. 43 200.

Na terenie dawnych manufaktur powstawały nowoczesne zakłady przemysłowe. Przy ul. Terespolskiej mieściły się Państwowe Zakłady Inżynieryjne produkujące samochody i inne pojazdy pod marką PZInż., a przy ul. Gocławskiej — fabryka sprzętu elektroenergetycznego Kazimierza Szpotańskiego.

Przed II wojną światową na Grochowie działało gospodarstwo ogrodnicze Witolda Zajdla, który wspierał nowo osiedlonych mieszkańców. W czasie wojny pomagał ludności cywilnej oraz współpracował m.in. z ks. Sztuką przy budowie Kościoła Najczystszego Serca Maryi.

Inną znaną postacią Grochowa był Teodor Rajchert, właściciel piekarnii przy ul. Wiatracznej. W czasie okupacji przechowywał dokumenty cechowe z królewskimi przywilejami z XVI-XVII wieku, a w latach 1942–1943 przekazywał bezpłatnie chleba organizacjom społecznym.

W okresie międzywojennym nazwa Grochów określano obwód starostwa praskiego o powierzchni zbliżonej do dzisiejszej Pragi-Południe, która to nazwa określała tylko obszar obejmujący część dzisiejszej Pragi-Północ (była wtedy mniejsza) do ulic Waszyngtona i Wiatracznej.

Zabudowa Grochowa ucierpiała w czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939.

Znaczna rozbudowa Grochowa nastąpiła w 1951, kiedy zaczął się rozbudowywać przemysł. W 1950 przy ul. Mińskiej uruchomiono największą w Polsce drukarnię im. Rewolucji Październikowej – w miejscu Fabryki Samochodów Osobowych i Półciężarowych P.Z. Inż. Na Grochowie powstały też Polskie Zakłady Optyczne, a przy ul. Terespolskiej w 1949 – na tyłach Instytutu Weterynaryjnego SGGW w Warszawie powstały zakłady odzieżowe „Cora”. W miejscu zakładów amunicyjnych „Pocisk” uruchomiono po II wojnie światowej samochodowe warsztaty remontowe, przekształcone w 1951 w Warszawską Fabrykę Motocykli, przeniesionych później do WSK Świdnik. Okres wojny przetrwała Warszawska Fabryka Sprzętu Spawalniczego „Perun”, istniejąca do dziś.

W 1977 r. przy rondzie Wiatraczna wzniesiono nowoczesny wtedy budynek handlowo-usługowy Uniwersam Grochów, który skupiał pod jednym dachem różne sklepy i placówki usługowe. Budynek został zburzony w 2016.

Ważniejsze obiekty

Transport Grochów posiada dwie pętle tramwajowe: Wiatraczna i Gocławek (ta druga wbrew nazwie leży w obrębie historycznego Grochowa Małego, a nie Gocławka) i cztery autobusowe (Wiatraczna, PKP Olszynka Grochowska, Witolin i Podskarbińska). Kursuje tu kilkadziesiąt linii autobusowych i kilka tramwajowych, planowane jest też metro. Planowana jest obwodnica na trasie rondo Wiatraczna, ulica Wiatraczna, Emilianów (tu nowy przystanek kolejowy na linii otwockiej Warszawa Wiatraczna), Targówek Fabryczny, rondo Żaba.

Przez Grochów przebiegają takie arterie jak ul. Ostrobramska, al. Stanów Zjednoczonych, ul. Grochowska i al. Waszyngtona. Sercem komunikacyjnym Grochowa jest rondo Wiatraczna, na którym jest wyżej wymieniona pętla tramwajowa i autobusowa oraz skrzyżowanie trzech arterii.

W kulturze Osiedle jest miejscem akcji serialu animowanego Blok Ekipa. Osiedle zostało wspomniane w piosenkach, m.in. Warszawa (T.Love), Na zawsze i na wieczność (Wilki), czy Kolońska i szlugi (Sanah). Grochowowi poświęcony jest tom prozy Marka Bieńczyka Rondo Wiatraczna, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2025 ().

Przypisy

Bibliografia Józef Poliński, Grochów przedmurze Warszawy. W dawniejszej i niedawnej przeszłości, Warszawa 1938, nakładem Towarzystwa Przyjaciół Grochowa. Jerzy Kasprzycki, Korzenie Miasta. Warszawskie pożegnania. Tom III Praga, Warszawa 2004, Wydawnictwo Veda.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, praca zbiorowa, Warszawa 1880.

Linki zewnętrzne Podział Grochowa Grochów – przedmurze Warszawy w dawniejszej i niedawnej przeszłości (publikacja o Grochowie z 1938)

Kategoria:Wsie prebendalne płockiej kapituły katedralnej (województwo mazowieckie)