Óndra Łysohorsky, właśc. Erwin Goj (ur. 6 czerwca 1905 we Frydku, zm. 19 grudnia 1989 w Bratysławie) – śląski pisarz, poeta, tłumacz literatury, filolog, twórca literackiego języka laskiego.

Etymologia pseudonimu Óndra Łysohorsky znaczy tyle co Ondraszek Łysogórski, to pseudonim i manifest literacki. Tworząc swój pseudonim literacki, Erwin Goj oparł się na dwóch lokalnych symbolach, stanowiących fundament dla budowy regionalnej tożsamości i poczucia wspólnoty mieszkańców Laszczyzny. Pierwszym z nich był Ondraszek, legendarny rozbójnik i beskidzki bohater ludowy. Drugim elementem była Łysa Góra, która w tradycji lokalnej funkcjonowała jako baza wypadowa oddziału Ondraszka.

Życiorys Jego prawdziwe imię i nazwisko to Erwin Goj. Erwin Goj był 9. dzieckiem w rodzinie górnika (Józefa Goja) i tkaczki, uczęszczał do niemieckich gimnazjów: we Frydku-Mistku (1916–1919 i 1921–1922), w Boguminie (1921) i w Ostrawie (1922–1924), które zakończył maturą w 1924, a następnie studiował językoznawstwo, literaturę i filozofię (1924–1928) i doktoryzował się z filozofii w 1928 na Uniwersytecie Karola w Pradze, tam też studiował w latach 1928–1929 slawistykę. Po studiach spędził 6 miesięcy jako stypendysta we Włoszech, po czym pracował jako nauczyciel gimnazjalny na zmianę w słowackich i niemieckich gimnazjach w Kremnicy (słowac. 1930), w Bratysławie (niem. 1931–1935 i 1937–1938) i Ostrawie (niem. 1935–36), a następnie w Trnawie (słowac. 1936–37) i Bratysławie (słowac. 1938–1939).

Swoje pierwsze utwory literackie (wiersze) publikował w 1926 r. (pod wpływem Friedricha Hölderlina) po niemiecku. W 1931 r. zebrał i opublikował Wiersze i Ballady laskie, systematyzując jednocześnie kodyfikację tego języka i tworząc w nim pierwsze pisane utwory literackie w ogóle. Czesi podsumowali jego twórczość artykułem Ondra Lysohorsky, czyli Kożdoń na Parnasie. W latach 1936–1938 skupił wokół siebie grupę publicystów i poetów, określaną jako Laska perspektywa, promujących ideę narodu i języka laskiego.

W sierpniu 1939 przebywał w Polsce w celu uzyskania pozwolenia na wkroczenie na terytorium Wielkiej Brytanii. Jednak nim je uzyskał rozpoczęła się wojna i razem z formacją generała Ludvika Svobody został zatrzymany przez armię Czerwoną, która przejmowała wschodnie tereny II RP. Po zatrzymaniu trafił na kilka miesięcy do obozu dla internowanych. Dopiero po tym czasie znalazł się w MoskwiePoet of a New Nation [Volume: 2(1983), pp. 320-321]. In the digital collection Cross Currents. https://name.umdl.umich.edu/anw0935.1983.001. University of Michigan Library Digital Collections. Accessed August 25, 2026.. Został tam członkiem Związku Pisarzy Radzieckich i wykładowcą uniwersyteckim języka niemieckiego, m.in. w wyższej szkole pedagogicznej w Taszkencie. W ZSRR przetłumaczono na rosyjski i wydano w owym czasie (1939–1943) cztery tomiki jego poezji. Tłumaczami jego poezji na rosyjski byli tak znani rosyjscy pisarze jak np. Borys Pasternak"Poet of a New Nation [Volume: 2(1983), p. 321]." In the digital collection Cross Currents. https://name.umdl.umich.edu/anw0935.1983.001. University of Michigan Library Digital Collections. Accessed August 25, 2026.. Od 1943 r. był członkiem Komitetu Wszechsłowiańskiego. Z tej to pozycji wystąpił z prośbą do wielkiego językoznawcy Stalina o wsparcie dla języka laskiego i przeciw uciskowi ze strony Czechów. Wówczas profesor Radzieckiej Akademii Nauk Saliszew orzekł bezapelacyjnie, iż język laski nie jest odrębnym językiem, lecz czeskim dialektem, a Lachowie nie są odrębnym narodem.

W 1946 Goj wrócił do Czechosłowacji i osiadł w Bratysławie, gdzie pracował początkowo jako nauczyciel w gimnazjum (do 1950), a następnie jako bibliotekarz, w dziale literatury radzieckiej i obcojęzycznej biblioteki uniwersyteckiej. W tym czasie uwikłał się w konflikt z władzami komunistycznymi, które uważały go za laskiego wywrotowca i separatystę, gdyż jego laskie utwory często krytykowały nowe komunistyczne porządki. Konflikt między Gojem a czeską partią komunistyczną posunął się tak dalece, że konfiskowano i usuwano z bibliotek jego książki, by usunąć Goja całkowicie z pamięci narodu. Blokowano również starania naukowe Łysohorskiego, starano się nawet pozbawić go prawa wykonywania zawodu nauczyciela. Pod tak masywną presją komunistów, Goj czuł się zmuszony ponownie prosić bezpośrednio Stalina o pomoc. Tylko interwencja tego ostatniego sprawiła, że Goj mógł pozostać nauczycielem, przewodniczącym lokalnego związku pisarzy. W połowie lat 50. objął katedrę filologii na Uniwersytecie Komeńskiego w Bratysławie, gdzie w 1960 został docentem. W latach 60. udało mu się wydać pełny zbiór swej laskiej poezji.

Łysohorsky wykładał gościnnie na wydziałach slawistyki w zachodniej Europie, był nawet nominowany do nagrody Nobla (1970), zdobywając tym popularność na świecie. Tym niemniej gros jego laskich utworów nie zostało opublikowanych ani w Czechosłowacji, ani w Polsce, a Goj jest w obu krajach w ogóle mało znany.

Dzieła Einsicht und Aussicht: Nachfeier des Goethe-Centenariums (1932) Spjewajuco piaść (1934) Hłos hrudy (Głos ziemi) (1935) Wybrane wérše (Wybrane wiersze)(1936), Ołomuniec (1936) Lašsko poezyja 1931–1937 Pesň o matěri (1942) Zemlja moja (1942) Aj lašske řéky płynu do mořa (1958) Brázdou z vesmíru (1960) Lachische Gedichte Berlin, wydawnictwo: Volk und Welt (1960) Danksagung Lipsk, wydawnictwo: Insel (1961) Jediný pohár Praha (1964) Ich reif in meiner Zeit – Gedichte, Berlin, wydawnictwo: Union (1978) Lašsko poezyja 1931-1977, Kolonia, wydawnictwo: Böhlau (1988) Spiwajuco piaść, Zabrze, Narodowa Oficyna Śląska (2009) Aj laszske rzeky płynu do morza, Zabrze, Narodowa Oficyna Śląska (2014)

Przypisy

Bibliografia Poet of a New Nation, Igor Hájek, Cross Currents (University of Michigan) Lexikon české literatury K-L Praga 1993. Slovník českých spisovatelů od roku 1945. Díl 1. A-L Praga 1995. Literární slovník severní Moravy a Slezska (1945–2000), I. Málková, S. Urbanová, Ołomuniec 2001. Some Unpublished Poems of öndra Łysohorsky Kevin Hannan, „Oxford Slavonic Papers”. New Series 28 (1995). The Lachian Literary Language of öndra Łysohorsky, Kevin Hannan, „Slavic and East European Journal” 40 (1996). Lašsko-evropskỳ básník Óndra Łysohorsky. Monografie, Libor Martinek, Wrocław 2016, ISBN 978-83-7977-221-6.

Linki zewnętrzne wstęp do monografii Libor Martinek: Paweł Kubisz wobec Óndry Łysohorskiego. „Kwartalnik Opolski” 2015, 2/3.

Kategoria:Czescy bibliotekarze Kategoria:Czechosłowaccy pisarze Kategoria:Członkowie Związku Pisarzy ZSRR Kategoria:Ludzie związani z Frydkiem Kategoria:Pisarze związani z Bratysławą Kategoria:Pisarze związani z Ostrawą Kategoria:Pisarze związani z Taszkentem Kategoria:Poeci niemieckojęzyczni Kategoria:Poeci XX wieku Kategoria:Czescy slawiści Kategoria:Czescy tłumacze Kategoria:Tłumacze na język niemiecki Kategoria:Twórcy literatury regionalnej Kategoria:Urodzeni w 1905 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Komeńskiego w Bratysławie Kategoria:Zmarli w 1989 Kategoria:Czescy nauczyciele