mały|300px|Lacrosse w hali w męskim wykonaniu Lacrosse (fr. la crosse – zakrzywiony kij) – zespołowa gra sportowa pochodzenia indiańskiego, której zasady ostatecznie ustalono w pierwszej połowie XIX w. w Kanadzie (gdzie uznano ją za sport narodowy); rozgrywana na trawiastym boisku, polega na umieszczeniu za pomocą specjalnej, trójkątnej rakiety piłki w bramce przeciwnika; 1904 i 1908 konkurencja olimpijska; uznawana za pierwowzór hokeja na lodzie.

Jej oryginalna nazwa brzmiała dehuntshigwa'es (w języku onondaga mężczyźni uderzają okrągły obiekt), da-nah-wah'uwsdi (w języku czirokeskim mała wojna), Tewaarathon (w języku mohawk młodszy brat wojny), oraz baggattawag (w języku odżibwe uderzają pośladki).

Historia mały|300px|Lacrosse około 1830 roku Wielu badaczy uważa lacrosse za pierwszy amerykański sport narodowy. Na przestrzeni wieków w grze tej doszło do wielu modyfikacji, jednakże podstawy pozostały niezmienione. Indiańskie drużyny liczyły kilkuset zawodników, boiska zaś miały czasem długość kilku kilometrów. Zawodnicy korzystali z dwóch kijów, od czasu przywiezienia do Ameryki koni zdarzało się, że gracze dosiadali końskich grzbietów. Nie używano tradycyjnych bramek złożonych z dwóch wbitych w ziemię drążków, rolę bramki spełniały drzewa czy skały. Piłka była wykonana ze skóry jelenia. Mecze mogły trwać od świtu do zmierzchu, a nawet dwa lub trzy dni. Gra miała charakter edukacyjny: uczyła współzawodnictwa, pomagała także młodszym zawodnikom znaleźć w sobie odwagę, potrzebną podczas prawdziwych bitew.

Ludzie Zachodu poznali tę grę w 1636 roku, kiedy to jezuicki misjonarz francuskiego pochodzenia, Jean de Brébeuf, zobaczył Irokezów grających w lacrosse. W 1763 roku, kiedy Kanada dostała się pod panowanie brytyjskie, gra została wykorzystana jako element podstępu: kiedy załoga Fortu Michilimackinac świętowała 2 czerwca urodziny króla, uczestniczący w Powstaniu Pontiaka Odżibwejowie zaprosili ich do obejrzenia gry zwanej „baggataway” (czyli lacrosse). Gdy gra zbliżyła się wystarczająco blisko bram fortu, nagle zawodnicy odrzucili rakiety, chwycili za broń i zaatakowali Anglików. W walce poległo 15 z 35 żołnierzy garnizonu, a fort przez rok pozostawał w rękach indiańskich powstańców.

W miarę upływu czasu, ze względu na ingerencję francuskich osadników, gra ta stawała się coraz mniej brutalna, nabierała charakteru sportu, jaki znamy obecnie. W 1856 roku dentysta George Beers skodyfikował zasady i założył klub Montreal Lacrosse Club. Skrócił czas meczu, ograniczył liczbę zawodników do dziesięciu. Na początku XX w. lacrosse stał się popularny w szkołach, w 1904 i 1908 roku był dyscypliną olimpijską. W latach 30. XX wieku rozpowszechniła się wersja halowa tego sportu – obecnie najpopularniejsza jego odmiana w Kanadzie. mały|lewo|200px|Rozgrywki pee wee W Stanach Zjednoczonych lacrosse jest popularny głównie w stanach: Maryland (tam jest oficjalnym sportem zespołowym), Nowy Jork, New Jersey, Pensylwania oraz w Nowej Anglii i na terenach na wschodnim wybrzeżu. Współcześnie popularność sportu rośnie na zachodzie kraju, głównie ze względu na jego dużą medialność, widowiskowość, popularność w szkołach i rozgrywki dla dzieci „pee wee”. Od czasu wprowadzenia do sprzętu plastikowych elementów w latach 70. XX w., mecze są dużo szybsze, samo wyposażenie zawodnika jest zaś lżejsze. W trzech najważniejszych szkolnych ligach na terenie Stanów Zjednoczonych, zarządzanych przez NCAA, rywalizuje odpowiednio: 57, 35 i 130 drużyn męskich. W zawodowej National Lacrosse League (zawody halowe) rywalizuje 9 drużyn (trzy kanadyjskie), w Major League Lacrosse (ziemny) 8 drużyn (jedna z Kanady). W Australii istnieją 3 drużyny.

Lacrosse na odkrytym stadionie Na otwartym boisku rywalizują ze sobą dwie drużyny, z których każda liczy po 10 zawodników. Mecz trwa 60 minut, jest podzielony na kwarty, po 15 minut każda. Ich celem jest wbicie gumowej piłki o barwie białej, żółtej lub pomarańczowej o obwodzie ok. 20 cm (7,75 – 8 cali) i masie ok. 150 g (5 – 5,25 uncji) do bramki przeciwnikaWszystkie wymiary w nawiasach są podane w jednostkach imperialnych; przybliżone wartości: 1 cal = 25,4 mm; 1 stopa = 0,3 m; 1 jard = 0,9 m; 1 uncja = 28 g.

Boisko ma wymiary ok. 100 × 50 m (110 × 60 jardów), bramka ma 1,8 × 1,8 m (6 × 6 stóp) i zaopatrzona jest w siatkę podobną do tej stosowanej w hokeju na trawie. Każda z bramek znajduje się w środku półkola o średnicy równej 5,4 m (18 stóp).

mały|300px|Diagram przedstawiający wymiary boiska do Lacrosse

Każda z drużyn składa się z 3 atakujących, 3 pomocników, 3 obrońców i bramkarza. Zawodnicy mogą używać dwóch rodzajów kijów: tzw. short crosse o długości ok. 1 m (od 40 do 42 cali) lub long crosse o długości do 1,5 m (od 52 do 72 cali). Bramkarz może mieć kij o długości pomiędzy 1 m a 1,5 m (40-72 cale). W swoim najszerszym punkcie kosz kija może mieć co najwyżej 15,24 cm (6 cali) z wyjątkiem kija bramkarza, który może mierzyć maksymalnie 38,1 cm (15 cali). W obu przypadkach kosz kija w swoim najwęższym miejscu powinien mieć nie mniej niż 6,35 cm (2,5 cala). W większości przypadków formacje ofensywne stosują krótsze wersje kijów, dłuższe wersje zaś są wykorzystywane przez obrońców. Jednocześnie na boisku może znajdować się nie więcej niż czterech zawodników z długimi kijami. Zawodnicy mają na sobie kaski, rękawice, a także ochraniacze.

Gracze zbierają piłkę z ziemi i podają ją między sobą, rzucając. Wolno im biec z piłką, mogą też zakrywać ją swoją rakietą, pod warunkiem, że w ten sposób nie przerywają gry. Mecze mają wysokie tempo, zazwyczaj pada od dziesięciu do dwudziestu bramek w każdym.

Zasady Zasady tej gry reguluje Międzynarodowa Federacja Lacrosse. Lacrosse jest sportem kontaktowym. Drobne starcia, zderzanie się kijami jest dozwolone i traktowane jako element gry.

Każdą z kwart zaczyna tzw. face-off. Polega on na walce specjalnie wyznaczonych do tego celu zawodników o piłkę. Obrońcy i atakujący nie mogą przekroczyć wyznaczonych linii, dopóki jeden z pomocników nie przejmie piłki. Face-off rozpoczyna grę także po każdej zdobytej bramce.

W męskiej odmianie tego sportu istnieją dwa rodzaje przewinień. Pierwsze to osobiste, karane pobytem na ławce kar, który może trwać jedną, dwie lub trzy minuty. Drugie to faule techniczne, które kończą się dużo mniej restrykcyjnymi karami.

mały|150px|Rakieta do męskiego lacrosse mały|150px|Rakieta do żeńskiego lacrosse

Przewinienia osobiste złośliwe dotknięcie dowolnej części ciała zawodnika drużyny przeciwnej, innej niż rakieta uderzanie przeciwnika poniżej pasa dowolną częścią ciała kontakt z przeciwnikiem przy pomocy rączki rakiety niesportowe zachowanie (zawodnika lub trenera) nieuzasadniona przemoc nielegalna rakieta – za długa lub zbyt cienka niewłaściwe formy kontaktu z przeciwnikiem (uderzenia poniżej pasa, uderzenie przeciwnika bez piłki) niewłaściwy sprzęt (np. brak ochraniaczy na zęby, niewłaściwie założone ochraniacze) niewłaściwe rękawice – zabronione przez regulamin.

Przewinienia techniczne przytrzymywanie przeciwnika przeszkadzanie zawodnikowi drużyny przeciwnej we wzięciu udziału w meczu spalony – ma miejsce, kiedy w strefie obronnej znajduje się mniej niż czterech zawodników, lub kiedy w strefie ataku znajduje się mniej niż trzech graczy popychanie przetrzymywanie piłki w celu przedłużenia czasu gry drużyny przeciwnej odpychanie wolną ręką zawodnika obrony przez zawodnika prowadzącego piłkę przeszkadzanie w prowadzeniu działań defensywnych, poprzez blokowanie obrońcy przez zawodnika nie będącego w posiadaniu piłki.

Lacrosse kobiet mały|200px|Kobieta grająca w lacrosse w lidze NCAA Zasady żeńskiej wersji tego sportu zasadniczo różnią się od tych przyjętych w rozgrywkach mężczyzn. Różnice te służą przede wszystkim do ograniczenia kontaktu fizycznego między zawodniczkami. Kobiety grają bez kasków i ochraniaczy, a jedynie w goglach i z ustnikiem. Mimo złagodzonych zasad gry, często zdarzają się kontuzje i różnorodne urazy. W związku z różnicami w budowie główki kija, trudniej jest złapać piłkę, a także oddać silny strzał. W kobiecej drużynie są trzy atakujące, pięć pomocniczek, trzy obrończynie i bramkarka. W ataku lub obronie przebywać może jednocześnie siedem zawodniczek, pozostałe cztery są odgrodzone od strefy ataku lub obrony specjalną linią.

Istnieją dwa rodzaje fauli: duże i małe. Różnica pomiędzy nimi polega na tym, że za faule duże kara jest bardziej restrykcyjna; zawodniczka musi stanąć cztery metry za osobą, którą faulowała.

Mecz trwa 60 minut, podzielony jest na połowy, po 30 minut każda. Czas gry liczony jest bez uwzględniania przerw technicznych, z wyjątkiem ostatnich dwóch minut gry, kiedy są one brane pod uwagę. W momencie, kiedy zawodniczki słyszą gwizd sędziego, muszą się zatrzymać w miejscu. Graczom nie wolno dotykać piłki własnym ciałem.

Zasady żeńskiej wersji lacrosse ulegały licznym zmianom w czasie ostatnich dziesięciu lat. Główne dotyczyły liczby zawodniczek, które mogą przebywać w określonych częściach boiska. Zmiany w normach dla kijów spowodowały, że zawodniczki mogą szybciej się przemieszczać i łatwiej wykonywać sztuczki. Od 2002 roku w Stanach Zjednoczonych gogle należą do wymaganego wyposażenia, nie jest to jednak reguła obowiązująca na całym świecie.

Kary mogą mieć postać następujących kartek: zielona kartka, którą otrzymuje kapitan drużyny za opóźnianie gry żółta kartka, która jest karą za pierwsze przewinienie i skutkuje opuszczeniem przez zawodnika pola gry na dwie minuty czerwona kartka, która jest rezultatem dwóch żółtych kartek lub niesportowego zachowania, skutkuje opuszczeniem przez gracza boiska na pięć minut

Pierwszy trening polskiej drużyny żeńskiej Lacrosse – Kosynierek Wrocław – odbył się 23 marca 2009 r. we Wrocławiu przy wsparciu drużyny Kosynierzy Wrocław.

Lacrosse w hali

W Kanadzie dużą popularność zdobyła wersja tego sportu rozgrywana w halach (box lacrosse). Są to lodowiska, na których zwykle gra się w hokeja; latem po usunięciu lodu, lub zimą, kiedy lód jest przykrywany warstwą sztucznej murawy. Gra ta zdobyła popularność w latach 30. XX w., zastępując praktycznie klasyczną odmianę lacrosse w tym kraju. mały|lewo|150px|Mecz halowej wersji lacrosse w Minnesocie Boisko i bramki są mniejsze; istnieje też zasada, mówiąca o tym, że po przejęciu piłki drużyna ma 30 sekund na oddanie strzału. Gra trwa 4 × 15 minut i jest podzielona na kwarty, co także odróżnia ją od lacrosse na odkrytym stadionie. Mecze zazwyczaj są brutalniejsze niż w klasycznej odmianie tego sportu. Umieszczenie rozgrywek na zamkniętym obiekcie pozwala na rozgrywanie spotkań także w zimie (indoor lacrosse).

Gra ta jest także popularna w Czechach (prawdopodobnie ze względu na popularność hokeja na lodzie w tamtym kraju), Australii, Szkocji i USA. Kraje te, a także reprezentacje Kanady i Irokezów, wzięły udział w Halowych mistrzostwach świata w lacrosse w 2003 roku. Impreza ta została zorganizowana po raz pierwszy, w finale zwyciężyła drużyna Kanady, pokonując Irokezów 21:4worldindoorlacrosse.com.

Mistrzowie świata w box lacrosse: Rok Państwo 2003 Kanada 2007 Kanada 2011 Kanada

Lacrosse na świecie O ile obecnie w lacrosse gra się na całym świecie, o tyle jeszcze w latach 80. XX wieku był znany tylko w Kanadzie i USA, z niewielkimi społecznościami graczy w Wielkiej Brytanii i Australii. Od tego czasu jego popularność bardzo wzrosła, rozszerzając się na kraje europejskie (np. Czechy), a także Azję. mały|200px|Mecz lacrosse