thumb|Współczesny zasięg geograficzny języków turkijskich thumb|Języki turkijskie w Eurazji Języki turkijskie albo tureckie – rodzina językowa wśród ałtajskiej ligi językowej. Występują na następujących obszarach Eurazji: Europa Wschodnia (Karaimi, Tatarzy, Baszkirzy, Czuwasze, Gagauzi), Azja Mniejsza (Turcja), Kaukaz Południowy (Azerbejdżan), Azja Środkowa (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Rosja i Chiny) Syberia (Jakucja).

Języki te dzielą się na następujące grupy: bułgarską (z której przetrwał tylko język czuwaski), oguzyjską, kipczacką, karłucką (czyli karachanidzką), północnosyberyjską (tylko język jakucki i dołgański), południowosyberyjską.

Dawniej powszechną nazwą tej rodziny językowej używaną w polskiej turkologii był termin „języki tureckie”. Później jednak zaczęto stosować termin „języki turkijskie” – czynnie wprowadzony do turkologii przez Henryka Jankowskiego – co pozwala łatwo rozróżniać pomiędzy dwoma poziomami taksonomicznymi, np. w sformułowaniu „wyraz turkijski” (tak jak: „wyraz słowiański”) i „wyraz turecki” (tak jak: „wyraz polski”).

Najstarsze teksty Najstarsze inskrypcje, pochodzące z początków VIII wieku, odnaleziono w Mongolii, gdzie powstał pierwszy organizm państwowy ludów tureckich, tzw. pierwszy, a potem też drugi kaganat (staro)turecki. Są to głównie inskrypcje nagrobne zapisane tzw. alfabetem runicznym (niemającym związku z runami skandynawskimiNazwa oddaje jedynie ich podobny wygląd, co się tłumaczy tym, że zarówno w Skandynawii, jak i w kaganacie tureckim pismem tym pisano na kamieniu, którego twardość wymuszała użycie linii prostych i kanciastych i równoczesne unikanie kształtów krągłych i łukowatych.). Język staroturkijski poświadczony w napisach runicznych, znad rzeki Orchon (stąd: pismo orchońskie) i górnego Jeniseju, jest już jednak w pełni ukształtowanym, artystycznym językiem literackim (pełnił on funkcję ponaddialektalnego literackiego koiné), toteż wysoce prawdopodobny jest domysł, że istniały też jakieś znacznie wcześniejsze zabytki w tym języku, które jednak – być może jako zapisane na mniej trwałym niż kamień materiale – nie zachowały się do naszych czasów. Turkijski alfabet runiczny został odcyfrowany przez uczonego duńskiego Vilhelma Thomsena w końcu XIX w. – sukces ten można uznać za jeszcze większy niż odczytanie hieroglifów egipskich, jako że w czasach Thomsena nie wiedziano nawet, w jakim języku są teksty spisane tym pismem; nie wiedziano też, czy jest to pismo alfabetyczne, sylabowe czy hieroglificzne, ani w jakim kierunku należy je czytać (np. z prawa na lewo, z góry w dół itd.).

Klasyfikacja języków turkijskich Języki ogurskie +Języki ogurskie (bułgarskie, lir-turkijskie)Grupy i językiLiczba mówiącychKrajeprotobułgarski † Wielka Bułgariabułgarski nadwołżański † Bułgaria Wołżańsko-Kamskachazarski (chazaryjski) † Kaganat Chazarskiczuwaski 1,8 mln Rosja (Republika Czuwaska) 1,8 miliona, Kazachstan 22 000

Języki ogólnoturkijskie (szaz-turkijskie) Języki ogólnoturkijskie: +Języki kipczackie (północnozachodnioturkijskie, zachodnioturkijskie)GrupyJęzykiLiczba mówiącychKrajeZachodniokipczackie (ponto-kaspijskie)kumański (połowiecki, zachodniokipczacki) † Węgrykaraimski 80 Litwa 20, Ukraina <10, Polska <10kumycki 280 000 Rosja (Dagestan)karaczajsko-bałkarski 250 000 Rosja (Karaczajo-Czerkiesja)krymczacki (judeo-krymskotatarski) 200 Ukrainakrymskotatarski 500 000 Ukraina 200 000, Uzbekistan 190 000, Kirgistan 40 000urumski (grecko-tatarski) 45 000 Gruzja, Ukrainaarmenokipczacki † Polska, UkrainaPółnocnokipczackie (wołgo-uralskie)tatarski 6,8 mln Rosja 5,8 miliona, Uzbekistan 470 000, Kazachstan 330 000, Kirgistan 70 000,Tadżykistan 80 000, Turkmenistan 50 000, Ukraina 90 000, Azerbejdżan 30 000baszkirski 2,2 mln Rosja 1,8 miliona, Uzbekistan 35 000, Kazachstan 20 000Południowokipczackie (aralo-kaspijskie)fergańskokipczacki (uzbeko-kipczacki) † Azja Środkowa (Kotlina Fergańska)syberyjskotatarski (syberski) 100 000 Rosja (zachodnia Syberia)nogajski 70 000 Rosja (północny Kaukaz)karakałpacki 400 000 Uzbekistankazachski 12 mln Kazachstan 9,7 miliona, Chiny 700 000, Uzbekistan 800 000, Rosja 650 000, Mongolia 100 000kirgiski 4,2 mln Kirgistan 3,8 miliona, Uzbekistan 200 000, Chiny 200 000

+ Języki oguzyjskie (oguskie, południowozachodnioturkijskie, południowoturkijskie)GrupyJęzykiLiczba mówiącychKrajeZachodniooguzyjskiestaroanatolijski † Sułtanat Rumu, Anatoliaosmański (otomański, osmańsko-turecki) † Imperium Osmańskieturecki ponad 66 mln Turcja 58 milionów, Bałkany 1 milion, Irak 600 000, Cypr 180 000, Rosja 100 000,Niemcy 2,8 miliona, środkowa Europa 1,5 mlnpieczyński (peczenegijski) † Azja Środkowagagauski 250 000 Mołdawia 170 000, Bałkany 50 000, Ukraina 20 000, Bułgaria 10 000bałkańskogagauski (rumelijski) 331 000 TurcjaJęzyki azerskieseldżucki † IranMakrojęzyk azerski (azerbejdżański)północnoazerski 10 mln Azerbejdżan 8 milionów, Turcja 500 000, Irak 500 000, Rosja 350 000,Gruzja 300 000, Armenia 200 000południowoazerski 20 mln IranPołudniowooguzyjskiekaszkajski 1,5 miliona Iranajnallu 7000 Iran (ostany Markazi, Ardabil i Zandżan)afszarski 300 000 Afganistan (Kabul, Herat), IranWschodniooguzyjskieturkmeński 6,8 mln Turkmenistan 3,8 miliona, Iran 2 miliony, Afganistan 500 000, Irak 250 000, Uzbekistan 250 000chorasański 400 000 Chorasan (Iran, Afganistan)salarski 55 000 Chiny (Qinghai i Gansu)

+Języki ujgurskie (karłuckie, karluckie, ujgursko-karluckie, karachanidzkie, południowowschodnioturkijskie, wschodnioturkijskie)GrupyJęzykiLiczba mówiącychKrajeZachodnioujgurskieuzbecki 25 milionów Uzbekistan 21 milionów, Afganistan 1,5 miliona, Tadżykistan 1 milion, Kirgistan 750 000,Kazachstan 400 000, Turkmenistan 300 000Wschodnioujgurskiekarachanidzki † Azja Środkowa (Turkiestan)chorezmijskoturecki (karluko-chorezmijski) † Złota Ordaczagatajski † Chanat Czagatajskiujgurski 10,3 miliona (Turkiestan) 9,9 miliona, Kirgistan 200 000, Kazachstan 200 000iliski 120 Chinyejnuski (abdalski) 6600 Chiny

+Języki syberyjskie (północnowschodnioturkijskie, północnoturkijskie)GrupyGrupy i językiLiczba mówiącychKrajePółnocnosyberyjskiejakucki 456 000 Rosja (Jakucja)dołgański 5000 Rosja (Tajmyrski Okręg Autonomiczny)Południowosyberyjskie Języki staroturkijskie (starotureckie)staroturecki (starooguski, jenisejsko-orchoński) † Azja Środkowastaroujgurski † Kaganat Ujgurski Języki sajańskieduchański 500 Mongoliatuwiński 200 000 Rosja 170 000, Mongolia 30 000karagaski (tofa, tofałarski, tofalarski) 93 RosjaJęzyki jenisejo-turkijskie (abakańskie)chakaski 65 000 Rosja (Chakasja)fuju-kirgiski (mandżurskokirgiski) 10 Chiny (Mandżuria)szorski 10 000 Rosja (Republika Ałtaju)czułymski 44 Rosja (środkowa Syberia)zachodniojugurski (żółtoujgurski, sarygjugurski) 4600 Chiny (Gansu)Języki ałtajo-turkijskie (ojrockie)Makrojęzyk ałtajski (ojrocki)południowoałtajski 55 500 Rosja (Republika Ałtaju)północnoałtajski 10 000 Rosja (Republika Ałtaju)

+ Argu (sporne)Grupy i językiLiczba mówiącychKrajechaladzki 42 000 Iran

Zobacz też języki świata

Uwagi

Przypisy