mały|400x400px|Mapa I Rzeczypospolitej (1386–1434) Lista władców Litwy obejmuje imiona i lata panowania potwierdzonych przez źródła pisane monarchów litewskich. Osobny rozdział zawiera wykaz legendarnych książąt litewskich, których imiona zostały odnotowane przez XVI-wiecznych kronikarzy litewskich, a których historyczność nie została potwierdzona naukowo.

Ostatnim dziedzicznym wielkim księciem litewskim był Zygmunt II August (1520–1572) wyniesiony na tron Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1529. Od zawarcia unii lubelskiej (1569) każdy nowo koronowany król Polski zostawał władcą Litwy z urzędu i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie.

Kształtowanie państwowości Rozwój państwowości litewskiej przybrał na sile na przełomie XII i XIII wieku. Sprzyjała temu korzystna sytuacja na arenie międzynarodowej. Na Rusi pogłębiało się rozbicie dzielnicowe. Od strony zachodniej nie było zagrożenia, tereny pomiędzy Litwą a Polską zajęte były przez plemiona jaćwieskie. Od końca XII wieku na ziemiach północnych rozpoczęła się ekspansja niemiecka, jednak jak na razie nie przybierała ona na sile. W tych warunkach Litwa mogła prowadzić na większą skalę ekspansję militarną i działalność dyplomatyczną. W pierwszej połowie XIII wieku zostało zorganizowanych około 40 wypraw łupieskich we wszystkich kierunkach, w których brały udział wojska, zwołane z całego obszaru ówczesnej Litwy.

Poszczególnymi szczepami dowodzili możni, nazywani wieszpacami, lub także kunigasami. Kunigasi zawierali ze sobą umowy mające na celu opracowanie jednego stanowiska w kwestiach polityki zewnętrznej. Następstwem tego zjawiska było stopniowe przekształcenie się organizacji plemiennej w związek plemienny. Związkiem plemiennym przewodziło pięciu tzw. książąt starszych, wymienianych w latopisie halickim pod rokiem 1219 w następującej kolejności: Żywinbud, Dowiat, Dowsprunk, Mendog, Wilikaił. Za książętami starszymi zostało wymienionych szesnastu tzw. książąt młodszych, tj. zależnych: dwóch żmudzkich, siedmiu Ruszkowiczów, trzech Bulewiczów, czterech z Dziawołtwy.

Potężniejsi książęta starali się rozszerzyć swoje terytoria kosztem słabszych. Na przełomie XII i XIII wieku na plan pierwszy wybił się ród Ryngolda, a jego synowie, Dowsprunk i Mendog, drogą zawierania układów i małżeństw politycznych, uchodzili za najpotężniejszych kunigasów litewskich. W 1238 roku Dowsprunk prawdopodobnie już nie żył. Zwierzchnim kunigasem był Mendog. Jego bratankowie, następcy Dowsprunka, uznali zwierzchnictwo stryja. Szwagier Mendoga, Wikint żmudzki, choć miał sposobność – po rozbiciu w 1236 roku Krzyżaków pod Szawlami – utworzyć własne niezależne państwo, nie skorzystał z tej okazji i podporządkował się Mendogowi. W 1238 roku władzę Mendoga nad sobą uznali nalszczańscy Ruszkowicze. W 1246 roku Mendog uzależnił od siebie Bulewiczów, władających prawdopodobnie w Auksztocie.

W następnych latach Mendog, aby umocnić swoje panowanie, wygnał z Litwy Dowsprunkowiczów i Wikinta, którzy w odwecie sprzymierzyli się z Danielem halickim. Przy pomocy Krzyżaków koalicja ta została rozbita w 1251 roku, a Mendog dwa lata później koronował się na króla LitwyJ. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46–47..

Władcy legendarni Portret ImięOkres panowania Informacje dodatkowe100x100pxKiernusXI wiek Wspomniani w Kronice BychowcaХроніка Биховця..100x100pxKukowojtXI wiek100x100pxSteksys ?100x100pxRyngold ?Domniemany ojciec Mendoga i Dowsprunka, wymyślony przez kronikarzy litewskich w XVI wiekuJ. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46, 390..

Dowsprunkowicze Portret ImięOkres panowania Informacje dodatkowe100x100pxDowsprunk1214 – ?Wielki książę litewski.

Mendogowie (1236–1267) Portret ImięOkres panowania Informacje dodatkowe 100x100px Mendog1236 – 1251Wielki książę litewski.1251 – 1263Król Litwy.118x118pxTreniota1263 – 1264Wielki książę litewski, książę Żmudzi.174x174pxWojsiełk1264 – 1267Wielki książę litewski, książę nowogrodzki. Abdykował.

Monomachowiczowie (1267–1269) Portret ImięOkres panowania Informacje dodatkowe168x168pxSzwarno1267 – 1269Wielki książę litewski, książę chełmski, książę halicki.

Mendogowie (1269–1282) Portret ImięOkres panowania Informacje dodatkowe100x100pxTrojden1269 – 1282Wielki książę litewski.100x100pxDowmunt1282 – 1285Wielki książę litewski.

Krewni Giedyminowiczów (1282–1316) Portret ImięOkres panowania Informacje dodatkowe100x100pxButygejd1285 – 1291Wielki książę litewski.100x100pxButywid1291 – 1295Wielki książę litewski.100x100pxWitenes1295 – 1316Wielki książę litewski.

Giedyminowicze (1316–1572)

Portret Herb ImięOkres panowania Informacje dodatkowe100x100px100x100pxGiedymin1316 – 1341Wielki książę litewski.120x120px100x100pxJawnuta Giedyminowicz1341 – 1344Wielki książę litewski.100x100px100x100pxOlgierd Giedyminowicz1345 – 1377Wielki książę litewski.161x161px132x132pxWładysław II Jagiełło1377 – 1381Wielki książę litewski, najwyższy książę litewski, Król Polski.142x142px100x100pxKiejstut Giedyminowicz1381 – 1382Wielki książę litewski.161x161px132x132pxWładysław II Jagiełło1382 – 1401Wielki książę litewski, najwyższy książę litewski, Król Polski.139x139px100x100pxWitold Kiejstutowicz1401 – 1430Wielki książę litewski.100x100px101x101pxBolesław Świdrygiełło1430 – 1432Wielki książę litewski.121x121px100x100pxZygmunt Kiejstutowicz1432 – 1440Wielki książę litewski.136x136px111x111pxWładysław III Warneńczyk1434 – 1444Najwyższy książę litewski, król Polski, król Węgier.189x189px103x103pxKazimierz IV Jagiellończyk1440 – 1492Wielki książę litewski, król Polski.188x188px100x100pxAleksander I Jagiellończyk1492 – 1506Wielki książę litewski, król Polski.137x137px125x125pxZygmunt I Stary1506 – 1548Wielki książę litewski, król Polski.129x129px100x100pxZygmunt II August1548 – 1572Wielki książę litewski, król Polski.

Władcy elekcyjni (1573–1795) Portret Herb ImięOkres panowania Informacje dodatkowe 122x122px 154x154px Henryk III Walezy 1573 – 1575WalezjuszeKról Polski, król Francji. 118x118px 100x100px Anna Jagiellonka 1575 – 1586JagiellonowieKrólowa Polski. Współrządziła z mężem (Stefanem Batorym). 127x127px 105x105px Stefan I Batory 1576 – 1586BatorowieKról Polski, Książę Siedmiogrodu. 133x133px 100x100px Zygmunt III Waza 1587 – 1632WazowieKról Polski, król Szwecji. 125x125px 100x100px Władysław IV Waza 1632 – 1648WazowieKról Polski, król Szwecji, car Rosji. 134x134px 100x100px Jan II Kazimierz Waza 1648 – 1668WazowieKról Polski, król Szwecji. Abdykował. 131x131px 100x100px Michał I Wiśniowiecki 1669 – 1673WiśniowieccyKról „Piast” 123x123px 100x100px Jan III Sobieski 1674 – 1696SobiescyKról „Piast” 150x150px 100x100px August II Sas 1697 – 1704WettynowieKról Polski, książę Saksonii. Abdykował. 137x137px 126x126px Stanisław I Leszczyński 1704 – 1709LeszczyńscyKról „Piast”. Abdykował. 150x150px 100x100px August II Sas 1709 – 1733WettynowieKról Polski, książę Saksonii. 137x137px 126x126px Stanisław I Leszczyński 1733 – 1736LeszczyńscyKról „Piast”. Książę Lotaryngii i Baru. Abdykował. 135x135px 100x100px August III Sas 1733 – 1763WettynowieKról Polski, książę Saksonii. 128x128px 100x100px Stanisław II August 1764 – 1795PoniatowscyKról „Piast”. Abdykował.

Okres zaborów (1795–1918)

W 1795 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów zniknęła z mapy politycznej Europy, podzielona między Imperium Rosyjskie, Królestwo Prus i Arcyksięstwo Austriackie. Dwa pierwsze traktaty rozbiorowe, podobnie jak każdy traktat o zmianie granic, zostały zatwierdzone przez polski Sejm; trzeci rozbiór, wobec likwidacji państwa, nie mógł być przez stronę polską zatwierdzony. Żadne z państw zaborczych nie usiłowało się przedstawić jako następca prawny Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Po rozbiorach większość terenów dawnego księstwa litewskiego ponownie stała się częścią Kraju Północno-Zachodniego, który był częścią składową Imperium Rosyjskiego.

1 lipca 1812 roku po inwazji wojsk napoleońskich na Rosję na terenach litewskich powstała Komisja Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego, która dwa tygodnie później przyłączyła się do księstwa warszawskiego proklamując odnowienie unii polsko-litewskiej i powstanie Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego.

Władcy państw zaborczych dodawali do swojej tradycyjnej tytulatury określenia związane z ziemiami znajdującymi się w granicach dawnej Rzeczypospolitej. Cesarzowie Rosji posługiwali się tytułem wielkiego księcia Litwy.

Wettynowie (1812–1813) Portret Herb ImięOkres panowania Informacje dodatkowe100x100px100x100pxFryderyk August I 1 lipca 1812 – 30 kwietnia 1813 Król Saksonii, książę warszawski

Romanowowie (1815–1917) Portret Herb ImięOkres panowania Informacje dodatkowe 100px 100x100px Aleksander I 1815–1825 Car Rosji 1801–1825 100px 100x100px Mikołaj I 1825–1855 Car Rosji 1825–1855 100px 100x100px Aleksander II 1855–1881 Car Rosji 1855–1881 100px 100x100px Aleksander III 1881–1894 Car Rosji 1881–1894 bezramki|152x152px 100x100px Mikołaj II 1894–1917 Car Rosji 1894–1917 100px 100x100px Michał II 1917 Domniemany car Rosji. Nie przyjął tytułu cesarskiego, 16 marca 1917 r. abdykował na rzecz Rządu Tymczasowego.

Urlachowie (1918) Portret Herb ImięOkres panowania Informacje dodatkowe100x100px100x100pxMendog II 11 lipca–2 listopada 1918 Król elekt królestwa Litwy

Litwa (po 2 listopada 1918)

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Ochmański J., Historia Litwy, Warszawa 1982. .

Kategoria:Wielkie Księstwo Litewskie Litwa