thumb|upright=1.3|Walczące strony:Ciemnoniebieska: PrusyJasnoniebieska: Sprzymierzeńcy PrusCzerwona: AustriaRóżowa: Sprzymierzeńcy AustriiZielona: NeutralniŻółta: Szlezwik-Holsztyn
Wojna prusko-austriacka (niem. Deutscher Krieg, Preußisch-Deutscher Krieg, czes. Prusko-rakouská válka) – konflikt zbrojny pomiędzy Królestwem Prus, Królestwem Włoch i kilkoma państwami-członkami Związku Niemieckiego, a Cesarstwem Austriackim, Saksonią, Królestwem Hanoweru, Królestwem Bawarii oraz kilkoma państwami-członkami Związku Niemieckiego, w dniach od 16 czerwca do 23 sierpnia 1866.
Podłoże Między Prusami a Austrią od dawna trwała rywalizacja o przewodnictwo w utworzonym w 1815 r. Związku Niemieckim. Od władców obu państw oczekiwano, że przeprowadzą polityczną unifikację Niemiec i przekształcą Związek w federacyjne państwo ogólnoniemieckie. O ile większość władców niemieckich i arystokracja feudalna tradycyjnie popierały Habsburgów, depozytariuszy tradycji Świętego Cesarstwa Rzymskiego, o tyle niemiecka burżuazja i intelektualiści wiązali swe nadzieje z Hohenzollernami i rządem pruskim, bardziej dynamicznym od austriackiego. Od 1834 większość państw niemieckich łączył także Niemiecki Związek Celny, zorganizowany przez Prusy, który zapewniał sprawniejszą współpracę gospodarczą i stanowił pruską przeciwwagę dla wpływów austriackich. Od 1862 funkcję premiera Królestwa Prus pełnił Otto von Bismarck, otwarcie kontestujący dominację austriacką i konsekwentnie dążący do zjednoczenia Niemiec pod przewodnictwem pruskim. Po wojnie z Danią (1864 r.), Cesarstwo Austrii zyskało oddalone od jej granic Księstwo Holsztynu, natomiast Prusy Księstwo Szlezwiku. Spowodowało to konflikt, który wykorzystał Otto von Bismarck i w 1866 r. rozpoczął działania wojenne (choć pierwszy krok należał do Austrii, bo na jej żądanie Bundestag – powołując się na artykuł 19. Aktu Związkowego Kongresu Wiedeńskiego o „ochronie wewnętrznego bezpieczeństwa Niemiec i zagrożonych praw jego członków” – uchwalił 11 kwietnia 1866 r. mobilizację związkowych sił zbrojnych, oczywiście poza oddziałami pruskimi). Z uwagi na ten akt – formalnie i w znacznym stopniu faktycznie – była to wojna prusko-niemiecka, jednakże jej główną treścią była rywalizacja pomiędzy dwiema głównymi potęgami, stąd tradycyjna nazwa konfliktu w historiografii. Wcześniej, dzięki działaniom dyplomacji, Bismarck zapewnił sobie neutralność Rosji i Francji oraz wsparcie Włoch, którym obiecał pomoc w uzyskaniu należącej do Austriaków Wenecji.
Działania wojenne Wojnę rozpoczęły działania pruskie przeciwko kontyngentom wojskowym kolejnych państw Związku Niemieckiego. Siły austriackie podzielone były na dwie armie – Północną, dowodzoną przez generała dywizji Ludwiga von Benedeka i Południową, dowodzoną przez marszałka Albrechta Habsburga.
Na początku czerwca 1866 wojska pruskie wkroczyły do administrowanego przez Austrię Holsztyna. W następnej kolejności na froncie południowym wojska sprzymierzonych z Prusami, świeżo zjednoczonych Włoch doznały porażki w bitwie pod Custozą 24 czerwca.
Główne i decydujące działania prowadzone były jednak przez armie pruskie w należących wówczas do Austrii Czechach. Siły pruskie, rozlokowane między Jelenią Górą a Nysą, składały się z I, V i VI armii, w sumie liczących 115 tys. ludzi, w tym 10 tys. kawalerzystów i 352 działa. Głównodowodzącym był książę Fryderyk Hohenzollern, a szefem sztabu generał major Leonhard von Blumenthal. Wojska pruskie wkroczyły do Czech przez przełęcze sudeckie, kilkoma kolumnami. Po drodze doszło do kilku potyczek, w których Austriacy odnieśli zwycięstwo w bitwie pod Trutnovem. Do decydującej bitwy doszło 3 lipca pod Sadową w pobliżu Hradca Králové (znana też jako bitwa pod Königgrätz – Prusacy nacierali spod wsi Sadova przez nurt Bystrzycy, Austriacy oparli swoje ugrupowanie o linię następnej rzeki – Łaby i stojącą nad nią fortecę Königgrätz), w Czechach. Wojska austriackie, pod wodzą generała Ludwiga von Benedeka, zostały rozbite przez Prusaków.
W schyłkowej fazie konfliktu doszło jeszcze 20 lipca do morskiej bitwy pod Lissą, w której flota austriacka zwyciężyła flotę włoską. Nie miało to jednak większego znaczenia, bo 24 lipca cesarz Franciszek Józef I skapitulował.
Kampania nad Menem W dniach od 1 lipca do 26 lipca 1866 r. toczyła się także kampania nad Menem, pomiędzy Prusami a wspomaganymi przez Austrię królestwami i księstwami południowo-niemieckimi, jak: Bawaria, Wirtembergia, Badenia, Hesja, Nassau, Hesja-Kassel, która była ostatnią kampanią toczoną w ramach wojny austriacko-pruskiej.
Zakończenie wojny Wojna zakończyła się pokojem w Pradze podpisanym 23 sierpnia 1866, który obowiązywał Prusy i Austrię. 10 października 1866 zawarty został układ pokojowy pomiędzy Włochami a Austrią. Na jego mocy Prusy przejęły Holsztyn wraz z ostatecznym włączeniem Szlezwiku, który od 1864 znajdował się pod administracją pruską. Ponadto Prusy anektowały niektóre państwa niemieckie, które wystąpiły przeciwko nim. Były to: Królestwo Hanoweru, Księstwo Nassau, Elektorat Hesji i Wolne Miasto Frankfurt. W wyniku tych zmian granic terytorium państwa pruskiego stanowiło teraz zwartą, geograficzną całość. Wbrew sugestiom króla Wilhelma I Hohenzollerna i pruskiej generalicji, Bismarck zrezygnował z odbierania Austrii terytoriów takich jak Czechy lub Austria właściwa i z ewentualnej aneksji Saksonii. Uznał, że w przyszłości Austria może stać się sojusznikiem zjednoczonych pod pruskim przewodnictwem Niemiec. Ponadto dzięki staraniom Bismarcka, sojusznicze Włochy uzyskały Wenecję. Najważniejszym skutkiem wojny było jednak wycofanie się Austrii z polityki niemieckiej (rozwiązanie Związku Niemieckiego i utworzenie Związku Północnoniemieckiego, oba wydarzenia w 1866 r.), co umożliwiło w 1871 r. zakończenie jednoczenia Niemiec pod przewodnictwem Królestwa Prus i powołanie Cesarstwa Niemieckiego.
Szczegółowe kalendarium bitew: bitwa pod Custozą (24 czerwca 1866) bitwa pod Podolem (26 czerwca 1866) bitwa pod Náchodem (27 czerwca 1866) bitwa pod Trutnovem (27 czerwca 1866) bitwa pod Langensalza (27 czerwca 1866) bitwa pod Mnichovym Hradištěm (28 czerwca 1866) bitwa pod Burkatowem (28 czerwca 1866) bitwa pod Skalicą (28 czerwca 1866) Bitwa pod Jiczynem (29 czerwca 1866) bitwa pod Sadową (3 lipca 1866) bitwa pod Lissą (20 lipca 1866)
Zobacz też Pomnik nachodzki w Poznaniu wojny śląskie
Przypisy
Bibliografia Dzieszyński R., Sadowa 1866, Bellona, Warszawa 2007. Toporek M., Historia powszechna, MOW, Kraków 1992.
Kategoria:1866 w Europie
prusko-austriacka prusko-austriacka