Jan Kochanowski (ur. 23 czerwca 1530 w SycynieMałgorzata Rusek, Niezwykłe odkrycie pracowników Muzeum w Czarnolesie. Znamy dokładną datę urodzenia Jana Kochanowskiego, wyborcza.pl, zm. 22 sierpnia 1584 w Lublinie) – polski poeta epoki renesansu, tłumacz, prepozyt kapituły katedralnej poznańskiej w latach 1564–1574Konrad Lutyński, Poznańscy prałaci i kanonicy w XVI wieku, w: Saeculum Christianum: pismo historyczno-społeczne 1/2, 1994 s. 138., poeta nadworny Stefana Batorego w 1579 rokuCzesław Lechicki, mecenat Zygmunta III i życie umysłowe na jego dworze, Warszawa 1932, s. 10., sekretarz królewski Zygmunta II Augusta i Stefana BatoregoLeszek Kieniewicz, Sekretariat Stefana Batorego. Zbiorowość i kariery sekretarzy królewskich, w: Studia staropolskie, t. IV, Warszawa 1986, s. 64., wojski sandomierski w latach 1579–1584Urzędnicy województwa sandomierskiego XVI–XVIII wieku. Spisy. Oprac. Krzysztof Chłapowski i Alicja Falniowska-Grabowska. Kórnik 1993, s. 186.. Uważany jest za jednego z najwybitniejszych twórców renesansu w Europie i poetę, który najbardziej przyczynił się do rozwoju polskiego języka literackiego.
Życiorys thumb|Kapliczka słupowa zbudowana prawdopodobnie w 1621 w Sycynie obok dworu, w którym urodził się Jan KochanowskiHalina Stróżewska, Marek Bielski: Szlakiem Jana z Czarnolasu. Łódź 1982, s. 46.. Dwór pod koniec XVII w. przekształcono w spichlerz, a w połowie XIX w. rozebrano. thumb|Jan Matejko, Jan Kochanowski nad zwłokami Urszulki, 1862 thumb|Odwiedziny kanclerza Jana Zamoyskiego w Czarnolesie – Karol Miller (1877). Dokładna data urodzenia Jana Kochanowskiego nie jest znana. Większość badaczy wskazuje na 1530 rok. Ojcem był Piotr Kochanowski herbu Korwin, komornik graniczny radomski i sędzia ziemski sandomierski a matką – Anna, córka Jakuba Białaczowskiego herbu Odrowąż z Dąbrówki Podlężnej. Z małżeństwa Piotra i Anny urodziło się jedenaścioro dzieci – cztery córki (Katarzyna, Elżbieta, Jadwiga, Anna) i siedmiu synów (Kasper, Jan, Piotr, Mikołaj – poeta, Andrzej – tłumacz Eneidy Wergiliusza, Jakub, Stanisław). Bratanek Jana Kochanowskiego, Piotr Kochanowski, przełożył Orlanda szalonego Ludovico Ariosta i Jerozolimę wyzwoloną Torquato Tassa.
Kochanowski urodził się i wychował w rodzinie katolickiej. Przez całe życie był katolikiem.
Młodość i studia W 1538 Jan Kochanowski rozpoczął naukę – w domu pod kierunkiem Jana Sylwiusza z Sieciechowa lub w szkole parafialnej w Zwoleniu, lub u benedyktynów w Sieciechowie nad Wisłą. Mógł mieć również prywatnego nauczycielaAntoni Małecki: Jana Kochanowskiego młodość, [w:] Kochanowski. Z dziejów badań i recepcji twórczości, wybór tekstów, opracowanie i wstęp Mirosław Korolko, Warszawa 1980, s. 60.. Najwcześniejsze pewne wzmianki dotyczące linii edukacyjnej poety pochodzą z roku 1544. Dokonał on w półroczu letnim wpisu do metryki Wydziału Artium Akademii Krakowskiej: „Johannes Kochanowski Petri de Syczynów dioe[cesis] Cracoviensis 3 gr[ossos] s[olvit]” co w tłumaczeniu brzmi: „Jan Kochanowski [syn] Piotra z Sycyny diecezji krakowskiej, zapłacił trzy grosze wpisowego”, wyd. A. Chmiel, Kraków 1892, t. II, s. 315.Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. IV, s. 202.. Brak danych jednak o przebiegu i wyniku studiów.
W 1547 między 18 kwietnia a 26 czerwca umarł ojciec poety. Jan wrócił do rodzinnego domu, aby wraz z matką i bratem Kasprem odzyskać pożyczki udzielone przez ojca aptekarzowi Maciejowi Lossa oraz złotnikowi Maciejowi KrajowskiemuLeon Białkowski, Najstarsze wzmianki o Kochanowskich w księgach miejskich lubelskich, Pamiętnik Lubelski za lata 1931–1934, t. 2, Lublin 1935, s. 270–272. Tłumaczenie wyroków sądowych w: ..
Przypuszczalnie w czerwcu 1549 poeta opuścił uniwersytet krakowski i udał się być może do Wrocławia, gdzie przebywał do końca 1549. Możliwe, że do Wrocławia przyjeżdżał z któregoś z uniwersytetów niemieckich (Lipsk lub Wittenberga)Henryk Barycz: Studia krakowskie Jana Kochanowskiego, [w:] Z zaścianka na Parnas Drogi kulturalnego rozwoju Jana Kochanowskiego i jego rodu, Kraków 1981, s. 75–77. Hipoteza jest próbą wyjaśnienia informacji przekazanej przez Starowolskiego, że poeta studiował w Niemczech. Równie dobrze poeta mógł w tym okresie przebywać u któregokolwiek możnowładców w Małopolsce: u familii Tarnowskich, Tęczyńskich lub Firlejów (Janusz Pelc, Jan Kochanowski, poeta Renesansu, Warszawa 1988, s. 26).. Na początku 1550 roku Jan, wspólnie z matką i starszym bratem Kasprem, występował przed sądem radomskim, aby uregulować sprawy spadkowe po śmierci ojcaAkta sądowe z wieku XVI użyte jako materiały do życiorysu Jana Kochanowskiego, [w:] „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce”, Kraków 1904, t. X, s. 223–229, punkty 192, 196, 200, 206, 208. Tłumaczenie aktów notarialnych .. Być może w latach 1550–1551 przebywał w Radomskiem z krótkimi pobytami w Krakowie lub na którymś z dworów magnackichMirosław Korolko, Wacław Urban, Fakty i przypuszczenia w życiorysie Kochanowskiego, [w:] Jan Kochanowski i epoka renesansu. W 450 rocznicę urodzin poety 1530–1980, pod. Red. T. Michałowskiej, s. 284.. Z pewnością 16 czerwca 1551 roku uczestniczył wraz z rodziną w sporze sądowym z Feliksem Zielińskim o granice dóbr wsi BaryczeRoman Pienkiewicz, Jan Kochanowski, jego ród, żywot i dzieła, [w:] Jana Kochanowskiego Dzieła wszystkie, „Wydanie Pomnikowe”, t. IV, cz. 1, s. 126–127. |Tłumaczenie wyroku sądowego w: ..
W latach 1551–1552 przebywał w Królewcu. Jedynymi świadectwami pobytu w Królewcu są dwa wpisy w egzemplarzu Tragedii Seneki Młodszego, z których jeden to wierszowana łacińska dedykacja dla Stanisława GrzepskiegoStanisław Kot, Jana Kochanowskiego studia i podróże zagraniczne, [w:] Studia staropolskie. Księga ku czci Aleksandra Brücknera, Kraków 1928, s. 397.. Jest to także pierwsza zachowana próba poetycka Kochanowskiego. W połowie roku 1552 poeta przyjechał do Padwy, gdzie studiował do 1555. W tym czasie Jan Kochanowski został mianowany na konsyliarza nacji polskiej na uniwersytecie w Padwie (przypuszczalnie od czerwca do 2 sierpnia 1554).
Przyjmuje się, że powrót poety do kraju nastąpił w połowie 1555. Pobyt w kraju, z kilkumiesięcznym pobytem w Królewcu, trwał do w końca lata 1556 roku, kiedy to wyjechał do Włoch, aby przypuszczalnie podreperować zdrowieWskazuje na to list do księcia pruskiego Albrechta datowany na 6 kwietnia 1556, w którym poeta prosi księcia o pożyczkę na wyjazd do Włoch. Wspomina w nim o „chorobie oczu, z którą od dawna się zmaga” i która „z każdym dniem objawia się bardziej niebezpieczną” (Stanisław Kot, op.cit., s. 392–393).. Na wieść o śmierci matki, która nastąpiła pod koniec roku, poeta wrócił do Polski.
11 marca 1557 występował przed sądem w Radomiu jako dziedzic Sycyny i pojawiał się tam regularnie aż do marca 1558Kolejno: 11 marca, 29 marca, 31 stycznia 1558 roku oraz 21 marca. Zob. Akta sądowe z wieku XVI użyte jako materiały do życiorysu Jana Kochanowskiego, [w:] „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce”, Kraków 1904, t. 10, s. 260–271, punkty 301, 304, 319, 321. Tłumaczenie aktów sądowych w: .. Wiosną wyjechał po raz trzeci do Włoch. Nawiązał tam przyjaźń z uczonymi: Janem Zamoyskim, Andrzejem Patrycym Nideckim, Stanisławem Fogelwederem, Łukaszem Górnickim, Andrzejem Dudyczem, Stanisławem Porębskim, Piotrem Przerębskim, Franciszkiem MasłowskimSzymon Starowolski, Vita Ioannis Cochanovii, przedruk w: Kochanowski. Z dziejów badań i recepcji twórczości, wybór tekstów, opracowanie i wstęp Mirosław Korolko, Warszawa 1980, s. 52.Zob. tekst łaciński fraszki J.Kochanowskiego adresowanej do F.Masłowskiego: Jan Kochanowski: Elegiarum libri IV, eiusdem Foricoenia sive epigrammatum libellus, Kraków, 1584, Drukarnia Łazarzowa, http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=44261 [dostęp 2016-12-03].Janina Czerniatowicz: Masłowski (Maslovius) Franciszek, [w:] Polski Słownik Biograficzny, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1975, tom XX/1, zeszyt 84, s. 124.. Pod koniec 1558 roku Kochanowski udał się do Francji (którą zwiedzał przypuszczalnie z Karolem UtenhoveStanisław Kot: op.cit., s. 410–416. Niezależnie od ustaleń Stanisława Kota, Jacques Langlade utożsamił „Karola” z elegii łacińskiej (III, 8) z Karolem Utenhove, co opisał w artykule Kochanowski i Ronsard. Przyczynek historyczny, zamieszczonym w Kurierze Poznańskim 1925 numer 80 s. 20–21 oraz numer 86 s. 20–21.). W maju 1559 roku ostatecznie wrócił do Polski.
Życie dworskie thumb|Kochanowski wręcza Satyra Zygmuntowi Augustowi rysunek Feliksa Sypniewskiego w Tygodnik Illustrowanym (1884). 11 lipca 1559 w Radomiu wraz z pięcioma braćmi uczestniczył w podziale majątku po zmarłych rodzicachTekst aktu notarialnego w: Akta sądowe z wieku XVI użyte jako materiały do życiorysu Jana Kochanowskiego, [w:] „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce”, Kraków 1904, t. 10, s. 274–278, punkt 331. Tłumaczenie tekstu dostępne w pracy Józefa Gackiego () oraz w opracowaniu Marii Garbaczowej i Wacława Urbana ().. Janowi przypadł Czarnolas, kuźnica, młyn oraz stawy rybne na strudze zwanej Grodzką Rzeką. Z ojcowizny miał zapłacić pozostałym braciom 400 złotych polskich tytułem wyrównania majątkowego dóbr Sycyny. Według najnowszych badań otrzymał również w spadku karczmę. 25 marca 1560 Jan oddał kuźnicę i młyn w dzierżawę stryjowi Filipowi, zachowując sobie posiadanie tych dóbrTekst aktu notarialnego w: Akta sądowe z wieku XVI użyte jako materiały do życiorysu Jana Kochanowskiego, [w:] „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce”, Kraków 1904, t. 10, s. 279, punkt 333., Tłumaczenie w: ..
Okres obejmujący lata 1559–1562 jest słabo udokumentowany. Można przypuszczać, że poeta nawiązał bliższe kontakty z dworem Jana Tarnowskiego, wojewody krakowskiegoZob. Elegia, I, 5 według Jana Kochanowskiego Dzieła wszystkie, „Wydanie Pomnikowe”, t. III, s. 16–18., Radziwiłłami oraz z biskupem krakowskim Filipem Padniewskim. Na przełomie roku 1562 i 1563 przebywał na dworze rodziny Firlejów utrzymując stosunki koleżeńskie ze Stanisławem Meglewskim. Pomagał również Zofii z Balic Firlejowej przed sądem krakowskim w sprawach spadkowych.
W połowie 1562 uczestniczył w sporze o definicję i funkcję okresu retorycznego między profesorami Uniwersytetu Krakowskiego, Benedyktem Herbesem i Jakubem Górskim, występując dla ostatniego oponenta jako ekspert. 12 grudnia na sejmie w Piotrkowie poeta wymógł na Filipie Kochanowskim, swoim stryju, odszkodowanie w wysokości 100 florenów za niegospodarne zarządzanie wydzierżawionymi nieruchomościamiPienkiewicz, op.cit., s. 336; Cochanoviana. Źródła urzędowe do biografii Jana Kochanowskiego, wybrali i opracowali Maria Garbaczowa i Wacław Urban, Warszawa 1985, s. 101..