Waluta (wł. valuta „wartość” z łac. valere „być silnym, mieć moc”), jednostka monetarna – nazwa pieniądza obowiązującego w danym państwie. Nazwę tę stosuje się przede wszystkim w kontekście wymiany międzynarodowej. Waluta jest wtedy środkiem rozliczeniowym (czyli miernikiem wartości) oraz środkiem regulowania płatności (należności i zobowiązań) w transakcjach międzynarodowych. Skrótowe oznaczenie waluty (np. GBP), to ustandaryzowany, trzyliterowy kod przyjęty przez Międzynarodową Organizację Normalizacyjną (ISO). Dwie pierwsze litery oznaczają kraj, w którym dana waluta obowiązuje (np. GB – Great Britain), a trzecia to zazwyczaj inicjał danej waluty (P – Pound).
Charakterystyka Współcześnie w prawie wszystkich państwach świata istnieje tylko jedna podstawowa jednostka monetarna oraz jakaś jednostka mniejsza, zwana zdawkową (najczęściej jest to jedna setna, rzadziej tysięczna, inne stosunki są bardzo rzadkie: np. w Mauretanii i na Madagaskarze jest to jedna piąta, w Wietnamie i w Chińskiej Republice Ludowej – jedna dziesiąta, która potem ponownie dzieli się na dziesięć jednostek drugiego rzędu), a wszystkie banknoty i monety są okrągłymi wielokrotnościami tych jednostek – 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100 (czasem występują też półokrągłe – 3, 15, 25) itd. W prawie każdym państwie, gdzie najmniejszą jednostką jest jedna setna, całkowita liczba nominałów będących jednorazowo w obiegu wynosi 15 (np.: 0,01, 0,02, 0,05, 0,10, 0,20, 0,50, 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500). W przypadku państw, gdzie waluta ma tylko wartości całkowite lub inflacja wymusza rezygnację z niskich wartości, ten zakres odpowiednio się przesuwa (np.: 1, 2, 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10000, 20000, 50000) tak, aby w obiegu zawsze była podana liczba nominałów, chociaż są wyjątki, np.: w Czechach – 12 nominałów, w Polsce – 14 nominałów do czasu wprowadzenia do obiegu banknotu 500 zł. Od 10 lutego 2017 roku w Polsce w obiegu jest 15 nominałów.
Waluta jest wtedy środkiem rozliczeniowym (czyli miernikiem wartości) oraz środkiem regulowania płatności (należności i zobowiązań) w transakcjach międzynarodowych.
O walucie krajowej mówimy, gdy mamy na myśli jednostkę monetarną danego kraju (ale tylko taką, która występuje na rynku międzynarodowym). Walutę zagraniczną rozumiemy natomiast jako zagraniczny środek płatniczy, środki i instrumenty monetarne używane do dokonywania płatności i transferów pieniężnych z jednego obszaru walutowego do drugiego. Do waluty zagranicznej zalicza się zagraniczne monety, banknoty, depozyty w bankach zagranicznych oraz inne zagraniczne płynne, krótkookresowe roszczenia finansowe.
Aby jednostka monetarna danego kraju stała się walutą w obrocie międzynarodowym, musi być wymienialna na inne waluty (zobacz: wymienialność waluty).
O tym jaki jest stosunek wymiany między dwiema walutami (w tym krajowa wobec zagranicznej) informuje kurs walutowy. Waluty są przedmiotem obrotu na rynkach (kursy są więc ustalane w sposób rynkowy). Dla oficjalnych transakcji oraz celów informacyjnych banki centralne ustalają i ogłaszają krajowe kursy wymiany walut (np. EBC, NBP)Tabela dzienna kursów NBP..
Rodzaje walut Spośród obecnie istniejących walut największe znaczenie mają: dolar amerykański, euro, frank szwajcarski, funt brytyjski, yuan oraz jen japoński.
Waluty można klasyfikować w różny sposób, jednakże najczęściej dzieli się je ze względu na ich znaczenie w międzynarodowych stosunkach finansowych na: waluty twarde – waluty wymienialne praktycznie w każdym miejscu i czasie (np. dolar amerykański) waluty słabe (miękkie) – waluty o ograniczonej wymienialności, nie wolno ich wywozić z kraju, bądź też ich wywóz podlega dużym restrykcjom (np. dinar tunezyjski).
Waluty poszczególnych państw Europa Unia Europejska euro • korona duńska • korona szwedzka • korona czeska • forint węgierski • złoty polski • lej rumuński Europa Zachodnia (pozostałe) frank szwajcarski • korona norweska • funt szterling • korona islandzka • korona Wysp Owczych • funt manx • funt Jersey • funt Guernsey • funt gibraltarski Europa Wschodnia rubel rosyjski • hrywna ukraińska • rubel białoruski • lej mołdawski • rubel naddniestrzański Półwysep Bałkański denar macedoński • dinar serbski • marka zamienna Bośni i Hercegowiny • lek albański • lira turecka Uwagi San Marino San Marino, na mocy porozumienia z UE, przyjęło euro jako swoją walutę; dodatkowo bite są monety kolekcjonerskie w scudo. Joannici Joannici biją własne monety scudo do celów kolekcjonerskich.
Jednostki zdawkowe (Kursywą oznaczono jednostki monetarne państw Unii Europejskiej przed wprowadzeniem euro oraz wcześniejsze waluty innych państw przed ostatnią zmianą, np. przed denominacją). Zobacz też: strefa euro.
Albania – 1 lek = 100 qindarek (ALL) Andora – 1 diner = 100 centymów (ADD), 1 euro = 100 centów (EUR) (1 frank francuski = 100 centymów, 1 peseta hiszpańska = 100 centymów) Austria – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 szyling austriacki = 100 groszy) (ATS) Belgia – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 frank belgijski = 100 centymów) (BEF) Białoruś – 1 rubel = 100 kopiejek (BYR) Bośnia i Hercegowina – 1 marka zamienna = 100 fenigów (BAM) Bułgaria – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 lew = 100 stotinek) (BGN) Chorwacja – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 kuna = 100 lip) (HRK) Czarnogóra – 1 euro = 100 centów (EUR) Czechy – 1 korona czeska = 100 halerzy (CZK) Dania – 1 korona duńska = 100 øre (DKK) Estonia – 1 euro = 100 centów (EUR) / (1 korona estońska = 100 senti) (EKK) Finlandia – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 marka fińska = 100 penni) (FIM) Francja – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 frank francuski = 100 centymów) (FRF) Grecja – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 drachma = 100 lepta) (GRD) Hiszpania – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 peseta = 100 centimos) (ESP) Holandia – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 gulden holenderski = 100 centów) (NLG) Irlandia – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 funt irlandzki = 100 pensów) (IEP) Islandia – 1 korona islandzka = 100 aurar (ISK) Kosowo – 1 euro = 100 centów (EUR) Liechtenstein – 1 frank szwajcarski = 100 centymów (CHF) Litwa – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 lit = 100 centów) (LTL) Luksemburg – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 frank luksemburski = 100 centymów) (LUF) Łotwa – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 łat = 100 santimów) (LVL) Macedonia Północna – 1 denar = 100 deni (MKD) Malta – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 lira maltańska = 100 centów) (MTL) Mołdawia – 1 lej mołdawski = 100 banów (MDL) Monako – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 frank francuski = 100 centymów) (FRF) Niemcy – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 marka niemiecka = 100 fenigów) (DEM) Norwegia – 1 korona norweska = 100 øre (NOK) Polska – 1 złoty = 100 groszy (PLN) – dawniej PLZ Portugalia – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 escudo portugalskie = 100 centavos) (PTE) Rosja – 1 rubel rosyjski = 100 kopiejek (RUB) Rumunia – 1 lej = 100 banów (RON) San Marino – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 lir włoski = 100 centesimów) (ITL) Serbia – 1 dinar serbski = 100 para (RSD) Słowacja – 1 euro = 100 centów (EUR) / (1 korona słowacka = 100 halerzy) (SKK) Słowenia – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 tolar = 100 stotinov) (SIT) Szwajcaria – 1 frank szwajcarski = 100 rappów (centymów) (CHF) Szwecja – 1 korona szwedzka = 100 öre (SEK) Ukraina – 1 hrywna = 100 kopiejek (UAH) (do 1996 karbowaniec) Watykan – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 lir włoski = 100 centesimów) (ITL) Węgry – 1 forint = 100 fillerów (HUF) Wielka Brytania – 1 funt szterling = 100 pensów (GBP) Włochy – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 lir włoski = 100 centesimów) (ITL)
Azja Środkowa afgani afgański • tenge kazachski • som kirgiski • tugrik mongolski • rubel rosyjski • somoni tadżycki • manat turkmeński • sum uzbecki Wschodnia yuan chiński • dolar hongkoński • jen japoński • pataca Makau • won północnokoreański • won południowokoreański • dolar tajwański Południowo-Wschodnia dolar Brunei • riel kambodżański • rupia indonezyjska • kip laotański • ringgit malezyjski • kiat Mjanmy • peso filipińskie • dolar singapurski • bat tajski • dolar amerykański (Timor Wschodni) • đồng wietnamski Południowa taka bengalska • ngultrum bhutański • rupia indyjska • rupia malediwska • rupia nepalska • rupia pakistańska • rupia lankijska Zachodnia dram armeński • manat azerbejdżański • dinar Bahrajnu • funt egipski • lari gruziński • rial irański • dinar iracki • nowy szekel izraelski • dinar jordański • dinar kuwejcki • funt libański • rial omański • rial Kataru • rial saudyjski • funt syryjski • nowa lira turecka • dirham ZEA • rial jemeński
Jednostki zdawkowe Afganistan – 1 afgani = 100 pul (AFN) Arabia Saudyjska – 1 rial saudyjski = 100 halali (SAR) Armenia – 1 dram = 100 luma (AMD) Azerbejdżan – 1 manat = 100 gapików (AZM) Bahrajn – 1 dinar Bahrajnu = 1000 filsów (BHD) Bangladesz – 1 taka bengalska = 100 pajs (paisa) (BDT) Bhutan – 1 ngultrum = 100 czetrum (BTN) Brunei – 1 dolar Brunei = 100 centów (BND) Chiny – 1 yuan = 10 jiao = 100 fenów (CNY) Cypr – 1 euro = 100 centów (EUR) (1 funt cypryjski = 100 centów = 1000 milów) (CYP), 1 nowa lira turecka = 100 guruszy (TRY) Filipiny – 1 peso filipińskie = 100 centavos (PHP) Gruzja – 1 lari = 100 tetri (GEL) Indie – 1 rupia indyjska = 100 pajs (paisa) (INR) Indonezja – 1 rupia indonezyjska = 100 senów (IDR) Irak – 1 dinar iracki = 1000 filsów (IQD) Iran – 1 rial = 100 dinarów (IRR) Izrael – 1 szekel = 100 agorot (ILS) Japonia – 1 jen = 100 sen = 1000 rinów (JPY) Jemen – 1 rial jemeński = 100 filsów (YER) Jordania – 1 dinar jordański = 1000 filsów (JOD) Kambodża – 1 riel kambodżański = 100 senów (KHR) Katar – 1 rial Kataru = 100 dirhamów (QAR) Kazachstan – 1 tenge = 100 tiyn (KZT) Kirgistan – 1 som = 100 tiyin (KGS) Korea Południowa – 1 won południowokoreański = 100 czonów (KRW) Korea Północna – 1 won północnokoreański = 100 czonów/junów (KPW) Kuwejt – 1 dinar kuwejcki = 1000 filsów (KWD) Laos – 1 kip = 100 at (LAK) Liban – 1 funt libański = 100 piastrów (LBP) Malediwy – 1 rupia malediwska = 100 lari malediwskich (MVR) Malezja – 1 ringgit = 100 senów (MYR) Mjanma – 1 kiat = 100 pia (MMK) Mongolia – 1 tugrik = 100 mongów (MNT) Nepal – 1 rupia nepalska = 100 pajs (paisa) (NPR) Oman – 1 rial omański = 100 baiza (OMR) Pakistan – 1 rupia pakistańska = 100 pajs (paisa) (PKR) Singapur – 1 dolar singapurski = 100 centów (SGD) Sri Lanka – 1 rupia lankijska = 100 centów (LKR) Syria – 1 funt syryjski = 100 piastrów (SYP) Tadżykistan – 1 somoni = 100 diramów (TJS) Tajlandia – 1 baht = 100 satangów (THB) Republika Chińska (Tajwan) – 1 dolar tajwański = 100 centów (TWD) Timor Wschodni – 1 dolar amerykański = 100 centów (USD) Turcja – 1 lira turecka = 100 kuruszy (TRY) Turkmenistan – 1 manat turkmeński = 100 tenge (TMM) Uzbekistan – 1 sum = 100 tiyin (UZS) Wietnam – 1 đồng = 10 hào = 100 xu (VND) Zjednoczone Emiraty Arabskie – 1 dirham = 100 filsów (AED)
Ameryka