alt=|mały|Euromajdan (rewolucja godności), Kijów 2013–2014 Historia Ukrainy – dzieje ziem narodu i państwa ukraińskiego od czasów najdawniejszych do współczesności.

Stepowe tereny współczesnej Ukrainy były przez długi czas obszarem transferowym, na którym siedziby swoje zakładały różne ludy koczownicze. Około połowy I tysiąclecia naszej ery na terenach pojawiły się ludy słowiańskie. Założyły one Ruś Kijowską – potężne państwo, które ok. XII wieku zaczęło rozdrabniać się na dzielnice, a po najeździe mongolskim centralną i wschodnią część pod panowaniem chanatu Złotej Ordy. Na Zachodzie utrzymało się księstwo halicko-wołyńskie. W kolejnym okresie tereny współczesnej Ukrainy stały się obiektem ekspansji Wielkiego Księstwa Litewskiego, Chanatu Krymskiego, Wielkiego Księstwa Moskiewskiego i Królestwa Polskiego. Po połączeniu się Litwy i Polski większa część współczesnej Ukrainy znalazła się w obrębie państwa polsko-litewskiego. W wyniku szeregu powstań kozackich i wojen z Rosją obszar ten został podzielony w 1667 roku pomiędzy Rosję a Polskę mniej więcej wzdłuż biegu Dniepru.

W wyniku rozbiorów niemal cała współczesna Ukraina znalazła się w obrębie Imperium Rosyjskiego, prócz Rusi Czerwonej, Zakarpacia i Bukowiny, które zostały włączone do Austrii, przekształconej w 1867 r. w Austro-Węgry. XIX wiek był okresem wzrostu świadomości narodowej Ukraińców. W okresie I wojny światowej po rewolucji lutowej i obaleniu caratu w Rosji w Kijowie powstała Ukraińska Centralna Rada, która po przewrocie bolszewickim (rewolucji październikowej) proklamowała powstanie Ukraińskiej Republiki Ludowej, a po rozpędzeniu 18 stycznia 1918 przez bolszewików demokratycznie wybranej Konstytuanty ogłosiła niepodległość URL. Po klęsce Państw Centralnych w Galicji Wschodniej proklamowano Zachodnioukraińską Republiką Ludową, która jednak po klęsce w wojnie z Polską została włączona do państwa polskiego. Po wojnie polsko-bolszewickiej, w której URL walczyła po stronie polskiej, tereny na wschód od Zbrucza stały się częścią Ukrainy sowieckiej, wchodzącej od 1922 r. w skład ZSRR. Stan ten w zasadzie pozostawał niezmieniony do roku 1991, kiedy Związek Sowiecki upadł, a państwo ukraińskie ogłosiło niepodległość. W tym okresie powiększył się jednak znacznie jej obszar poprzez przyłączenie w 1945 r. terenów odebranych Polsce (d. Galicja Wschodnia i Wołyń zachodni), Rumunii (północna Bukowina i południowo-wschodnia Besarabia), Czechosłowacji (Zakarpacie), a także przyłączenie w 1954 r. Półwyspu Krymskiego.

Od uzyskania niepodległości Ukraina borykała się z problemami gospodarczymi, okresami recesji i kryzysów, a także z gwałtownymi zmianami politycznymi, rozgrywającymi się pomiędzy zwolennikami integracji z Rosją a Unią Europejską i Zachodem. Dramatycznymi wydarzeniami była pomarańczowa rewolucja z przełomu 2004 i 2005 roku, a w szczególności rewolucja godności tzw. Euromajdan z 2014 roku. W wyniku tej ostatniej powstał proeuropejski rząd, co wywołało reakcję Rosji w postaci aneksji Krymu i utworzenia marionetkowych republik (Doniecka Republika Ludowa i Ługańska Republika Ludowa), wspieranych przez Rosję i pozostających w konflikcie z rządem ukraińskimHistoria jako obraz przeszłości uwarunkowana jest warunkami politycznymi. Narody posiadające własne niezależne państwa tworzą ten obraz samodzielnie. Narodom pozbawionym własnego państwa narzucana jest narracja państwa dominującego. Jest to przypadek Ukrainy, której władze carskiej Rosji, a następnie Rosji sowieckiej usiłowały narzucić interpretację przeszłości. Uzyskanie niepodległości w roku 1991 otwierało więc ukraińsko-rosyjski „konflikt narracji”, który łączy się z konfliktem politycznym. Wyrazistym sygnałem tego konfliktu była książka Łeonida Kuczmy, Ukraina to nie Rosja z roku 2004.. 24 lutego 2022 rozpoczęła się inwazja Rosji na Ukrainę.

Prehistoria Prehistorię ziem, będących terytorium współczesnej Ukrainy należy zacząć 300 tys. lat temu, kiedy wedle danych archeologicznych pojawił się tam człowiek pierwotny. Neandertalczycy zasiedlali te tereny 140–120 tys. lat temu. Z okresu późnego paleolitu znaleziono ponad 800 stanowisk ze śladami człowieka z Cro-Magnon. Pomiędzy 10 000 a 8000 lat p.n.e. (mezolit) zmiany klimatyczne umożliwiły gęstsze osadnictwo. Wyodrębniły się wtedy 3 obszary plemion mezolitycznych: nadbrzeżny (wybrzeża Morza Czarnego i Azowskiego, Krym), lasostepowy (środkowy bieg Dniepru, dorzecze Dońca) i leśny (obecne północne obwody Ukrainy). Tereny Ukrainy są przypuszczalnie także ojczyzną języka praindoeuropejskiego. Z kultur neolitycznych można wymienić: dniepro-doniecką czy bugo-dniestrzańską, na Krymie i okolicznym obszarze wyodrębniono kulturę Kemi-Oba.

Strefa lasostepu i stepowa thumb|Orientacyjny podział na strefy leśną i stepową W okresie chalkolitu pojawia się ludność kultury trypolskiej. Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. na terenie lasostepu kultura trypolska została asymilowana i powstała kultura ceramiki sznurowej. Plemiona ceramiki sznurowej były przypuszczalnie bezpośrednimi przodkami Germanów, Bałtów i Słowian.

Kultura ceramiki sznurowej w okresie pomiędzy XV a XI wiekiem p.n.e. przekształciła się w kulturę trzciniecką i kulturę komarowską. Ta przeszła między XI a IX wiekiem p.n.e. w kulturę biełogrudowską, będącą, według wielu badaczy, poprzedniczką kultury wschodniosłowiańskiej.

Na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e. pojawiły się przybyłe ze wschodu plemiona pasterskie kultury grobów jamowych. W drugiej połowie II tysiąclecia p.n.e. ludność tej kultury zasymilowała się z plemionami pochodzenia północnoirańskiego, tworząc rozciągającą się od Uralu do Dniestru kulturę grobów zrębowych. Odnotować należy też kulturę grobów katakumbowych i kulturę ceramiki wielowałeczkowej. Z kultury grobów zrębowych według części badaczy wyodrębnili się Kimerowie.

Kultury archeologiczne a Słowianie Słowiański charakter przypisuje się zazwyczaj kulturze pieńkowskiej, również wcześniejszej kulturze kijowskiej (czasami też jeszcze wcześniejszym: kulturze zarubinieckiej i miłogradzkiej oraz czernoleskiej i biełogrudowskiej).

Najstarsze historyczne plemię znane z terenów północnego nadczarnomorza to Kimerowie (do VII wieku p.n.e.), a po nich Scytowie do IV w. i Sarmaci do III w n.e. (Sauromaci, Roksolanie, Alanowie).

Starożytność mały|Resztki starogreckiego miasta w Chersoniu Taurydzkim W wiekach VIII – VI p.n.e. na Krymie oraz u ujścia Bohu i Donu (don po sarmacku oznacza rzekę) powstały pierwsze kolonie greckie (Tanais, Chersonises, Eupatoria). Wkrótce wykształciło się z nich najstarsze znane państwo obejmujące swym zasięgiem Ukrainę – tzw. „Królestwo Bosporańskie”, nazywane od nazwy Cieśniny Kerczeńskiej (Bosfor Kimmeryjski), podległe później cesarstwu rzymskiemu.

W I wieku n.e. na terenie kolonii greckich Morza Czarnego prowadził działalność apostolską św. Andrzej, którego obecność w Kijowie stanowi przedmiot legendy, mówiącej o postawieniu przez niego krzyża na jednym ze wzgórz, gdzie obecnie stoi cerkiew św.Andrzeja... W III i IV wieku n.e. nad południowymi obszarami dzisiejszej Ukrainy zwierzchnictwo roztaczały plemiona Gotów, podbiwszy miejscowe plemiona (Goci zamieszkiwali na Krymie do roku 1778W tym roku odnotowano ostatnie użycie języka gockiego.). W późniejszym okresie liczne plemiona azjatyckie (Hunowie, Awarowie, Protobułgarzy i Madziarzy) dokonywały przemarszu przez wspomniany południowy obszar, a nie mniej licznie osiedlali się tam Chazarowie, Pieczyngowie czy Połowcy.

Osadnictwo greckie zaczęło rozwijać się między VIII a VI wiekiem p.n.e. Były to nadbrzeżne miasta zbudowane na wzór greckich polis, prowadzące ożywiony handel wyrobami rzemiosła w zamian za zboże, bydło, miód, wosk, skóry i ryby. Najbardziej znanymi miastami były: Pantikapajon (obecny Kercz), Teodozja, Fanagoria, Gorgippa (obecnie Anapa), Chersonez Taurydzki, Tyras, Nikonij, Olbia. Kres istnieniu tych miast przyniosły najazdy plemion koczowniczych w okresie wielkiej wędrówki ludów.

Ruś Kijowska

We wczesnym średniowieczu zamieszkane przez Słowian ziemie naddnieprzańskie stały się obszarem penetracji skandynawskich Waregów. Przejęli oni kontrolę nad dopływami Dniepru, nad którymi wznieśli system twierdz. Od plemion słowiańskich ściągali daninę w postaci niewolników, futer i wosku, sprzedawanych na rynkach arabskich i w Cesarstwie Bizantyńskim. Być może od nazwy jednego z ich plemion, Rusów, wywodzi się nazwa Rusi. Jeden z wareskich wodzów o imieniu Ruryk zdołał skupić pod swą władzą Waregów, Słowian Ilmeńskich oraz Krywiczy i ok. 860–862 r. dał początek najstarszemu państwu wschodniosłowiańskiemu – Rusi Nowogrodzkiej. Ruryk był również założycielem dynastii władców Rusi Rurykowiczów. Dwaj wodzowie warescy Askold i Dir oddzielili się z czasem od Ruryka, a następnie udali się w dół Dniepru i zawładnęli tam państwem plemiennym Polan z ich największym grodem – Kijowem. Około 880–884 r. państwo Askolda i Dira zostało podbite przez kniazia nowogrodzkiego – Olega Mądrego, syna Ruryka. Askold i Dir zostali najprawdopodobniej zabici. Z przyczyn geopolitycznych Oleg Mądry przeniósł stolicę swego państwa z Nowogrodu Wielkiego do Kijowa. W ten sposób powstała Ruś Kijowska, państwo obejmujące terytoria (lub części terytoriów) m.in. dzisiejszej Ukrainy, Rosji, Białorusi, Mołdawii i Polski. W 988 r. potomek Ruryka Włodzimierz I Wielki przyjął chrzest z Bizancjum. Umocniony został tym samym wpływ kultury greckiej na Rusi. Mimo tego, że Ruś Kijowska zajmowała jeden z największych obszarów w ówczesnej Europie i była licznie zaludniona, na jego potencjale odbijały się ciągłe walki wewnętrzne, a także zagrożenie ze strony ludów koczowniczych zamieszkujących stepy nadczarnomorskie (Połowcy, Pieczyngowie).

W XIII wieku Ruś Kijowska opanowana została przez Złotą Ordę i zhołdowana jej. Ruś znalazła się wówczas w okresie rozbicia dzielnicowego. Głównym ośrodkiem ruskiej państwowości w tym okresie stało się nowe Księstwo Halicko-Wołyńskie.

Upadek Rusi Kijowskiej Po zabiciu ostatniego księcia halickiego Jerzego II przez bojarów w XIV wieku tereny położone wokół Lwowa i Przemyśla (tzw. Ruś Czerwona) zostały włączone na zasadach autonomicznych do Królestwa Polskiego. Mimo że tereny te już kilkakrotnie wcześniej wchodziły pod jurysdykcję polską, to od tego czasu datuje się zwrot polskiej polityki zagranicznej z zachodu na wschód. Język ruski stał się jednym z oficjalnych języków (do 1569) na wschodnich terenach Korony Królestwa Polskiego. Podczas wojny 1340–1392 Ruś Halicko-Włodzimierska została przejęta przez Królestwo Węgier (czasy panowania króla Ludwika), lecz już pod koniec XIV wieku jako posag Jadwigi Andegaweńskiej tereny te wróciły do Królestwa Polskiego. Na terenie Rusi Czerwonej powstały województwa: ruskie ze stolicą we Lwowie, bełskie (po przejęciu lenna od Piastów mazowieckich) oraz podolskie – stolica Kamieniec Podolski (XV wiek).

W okresie rozbicia dzielnicowego Rusi Kijowskiej, księstwa: kijowskie, wołyńskie, czernihowskie, perejasławskie, turowsko-pińskie, smoleńskie i połockie zostały w XIII i XIV wieku prawie całkowicie opanowane przez Wielkie Księstwo Litewskie, które sięgnęło wówczas prawie do Morza Czarnego. W wyniku unii krewskiej dynastia Jagiellonów roztoczyła swe zwierzchnictwo nad litewskim oraz polskim terytorium dawnej Rusi (do Polski należała Ruś Czerwona). Pozostałe ziemie byłej Rusi Kijowskiej były zależne od Złotej Ordy. Jedynymi ziemiami wchodzącymi nadal pod zwierzchnictwo ruskie były: Republika Nowogrodu i Republika Pskowa – demokratyczne republiki kupieckie wchodzące w skład Hanzy, podbite przez Wielkie Księstwo Moskiewskie w końcu XV wieku i włączone w jego składОрест Субтельний, Україна. Історія, Київ 1993.Сергій Плохій, Брама Європи. Історія України від скіфських воєн до незалежності, Харків 2016..

Ziemie ukraińskie w granicach Rzeczypospolitej 1569–1648