thumb|Gwiazda Orderu Orła Białego z królewskiego garnituru diamentowego Augusta II Mocnego (skradziona z Grünes Gewölbe w 2019 roku) August II Mocny (, in. August II Sas, ur. w Dreźnie12 maja według obowiązującego wtedy w Saksonii kalendarza juliańskiego, czyli 22 maja według kalendarza gregoriańskiego., zm. 1 lutego 1733 w Warszawie) – syn Jana Jerzego III Wettyna i Anny Zofii Oldenburg, od 1694 elektor Saksonii jako Fryderyk August I (Friedrich August I.), Wikariusz Świętego Cesarstwa Rzymskiego, w latach 1697–1706 i 1709–1733 elekcyjny król Polski; pierwszy król Polski z saskiej dynastii Wettynów. Kawaler Orderu Orła Białego i Orderu Złotego Runa. Jego przydomek jest zazwyczaj wiązany z jego nieprzeciętną siłą, dzięki której potrafił podobno zginać podkowy gołymi rękoma.
Z Łaski Bożej Król Polski, Wielki Książę Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Kijowski, Wołyński, Podolski, Podlaski, Inflancki, Smoleński, Siewierski, Czernihowski oraz Książę Saksonii, Jülich, Kleve, Bergu, Engern, Westfalii, arcymarszałek Świętego Cesarstwa Rzymskiego i książę Elektor, landgraf Turyngii, margrabia Miśni oraz Górnych i Dolnych Łużyc, burgrabia Magdeburga, itd., itd.
Życiorys
Dzieciństwo i młodość Był synem elektora Saksonii Jana Jerzego III Wettyna i Anny Zofii Oldenburg, córki Fryderyka III, króla Danii. Wykształcenie uzupełniał odbyciem szeregu podróży po Niemczech, do Francji, Hiszpanii, Portugalii i Włoch. W latach 1689–1693 brał udział w kampaniach wojennych przeciwko Francji nad Renem. W 1689 przeładowana prochem flinta urwała mu pierwszy człon kciuka lewej rękiJacek Staszewski, August II Mocny, 1998, s. 28..
W 1694 roku objął tron elektorski po swoim zmarłym bracie Janie Jerzym IV. Od 1695 do 1696 roku przeprowadził kampanię przeciwko Turcji, dowodząc połączoną armią cesarsko-saską na Węgrzech.
Elekcja 1697 roku
mały|Zastępcza korona Augusta II Mocnego przechowywana w Rüstkammer w Dreźnie, fotografia z lat 30. Jego starania o przyszłą koronę polską popierał cesarz Leopold I. Fryderyk August spisał swój program polityczny Jak Polskę przekształcić w kraj kwitnący i cieszący się szacunkiem u sąsiadówJacek Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, s. 47–53..
Pod koniec maja 1697 roku udał się na kurację do zamku w Baden pod Wiedniem. 2 czerwca dopełnił tam potajemnej konwersji na katolicyzm, której przewodniczył jego krewny i konwertyta z 1693, kardynał Christian August, biskup węgierskiego RaabJacek Burdowicz-Nowicki, Piotr I, August II i Rzeczpospolita 1697-1706, Kraków 2013, s. 84.. Fryderyk August złożył egzamin z wiary rzymskiej przed ambasadorem cesarskim Johannem Philippem Lambergiem, który odegrał następnie istotną rolę podczas elekcji, i przed nuncjuszem papieskim Gianantoniem Davią. Zachował zwierzchność nad kościołem luterańskim w Saksonii, którą utrzymywał za pomocą Tajnej Rady. Przewodnictwo Corpus Evangelicorum na Sejmie Rzeszy sprawował w jego imieniu jego kuzyn Johann Georg, książę Sachsen-WeißenfelsJacek Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, s. 101.. mały|upright|lewo|Herb Augusta II Mocnego z monogramem mały|Monogram Augusta II na Pawilonie Wałowym Zwingeru w Dreźnie Zabiegi Wettyna o elekcję na króla Polski sfinansowały domy bankowe Issachara Berenda Lehmanna i Kazimierz Marian Morawski, Wolnomularstwo a Polska w dobie dziejowej przed rewolucją francuską, w: Pamiętnik V Zjazdu Historyków Polskich w Warszawie, t. I, Lwów 1930, s. 243–244.. Sympatię szlachty miało zjednać mu rozrzucenie na polu elekcyjnym egzemplarzy zaświadczenia o konwersji na katolicyzm wydanego przez nuncjusza. Mimo sukcesu w elekcji francuskiego księcia Contiego i ogłoszenia go 27 czerwca królem przez prymasa Radziejowskiego, Fryderyk August, ciesząc się poparciem Ligi Świętej, wykorzystał opóźniony przyjazd rywala do Polski, ruszając na Wawel i zjednując sobie po drodze coraz liczniejszą rzeszę szlachty. Opór napotkał dopiero u wrót Krakowa, gdzie wstępu odmówił mu starosta Franciszek Wielopolski – stronnik Contiego. Hojne obdarowanie starosty i jego małżonki rozwiązało ten problem, wnet jednak pojawił się następny. Ustawy sejmowe stanowiły, iż ceremonię koronacji przeprowadzić można było tylko przy użyciu insygniów przechowywanych w wawelskim skarbcu. Drzwi do skarbca zamknięte były na osiem zamków, do których osobne klucze miało siedmiu senatorów Rzeczypospolitej i jednocześnie wojewodów – krakowski, poznański, kaliski, wileński, trocki i sandomierski, kasztelan krakowski – oraz podskarbi koronny. Jako że sześciu z nich opowiadało się po stronie Contiego, drzwi nie można było otworzyć, ich wyważenie zaś poczytano by za świętokradztwo. Ostatecznie insygnia wyniesiono przez wybitą w murze dziurę, pozostawiając drzwi w stanie nienaruszonym. 15 września 1697 elektor zaprzysiągł pacta conventa i został – wobec odmowy dokonania koronacji przez prymasa Radziejowskiego – koronowany na króla Polski przez biskupa kujawskiego Stanisława Dąmbskiego w katedrze krakowskiej.
O sukcesie Wettyna zdecydowały: szybkie wkroczenie do Rzeczypospolitej, jego wcześniejsze przejście na katolicyzm, przekupienie części szlachty na sejmie elekcyjnym i sprzeciw cara Rosji Piotra I przeciwko kandydaturze francuskiego księcia Conti. Nad granicę litewską ściągnięto korpus wojsk rosyjskich kniazia Michaiła Grigoriewicza Romodanowskiego, którego obecność miała wymusić rezygnację z kandydatury francuskiejJacek Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, s. 91..
Conti we wrześniu 1697 r. przypłynął na czele eskadry 6 okrętów francuskich dowodzonych przez Jeana Barta na redę portu w Gdańsku. 9 listopada atak wojsk wiernych Augustowi II zmusił księcia Conti do opuszczenia jego kwatery w Oliwie i ostatecznego wycofania się z RzeczypospolitejHistoria Gdańska, pod redakcją Edmunda Cieślaka, t. III/1:1655–1793, Gdańsk 1993, s. 186–191..
Zwolennicy Contiego zawiązali rokosz łowicki, zerwali następnie pacyfikacyjny Sejm 1698. Dopiero Sejm 1699 uznał legalność Augusta stawiając warunki, których nowy władca nie zamierzał spełnić.
Początek panowania w Rzeczypospolitej Obojga Narodów mały|Nicolas de Largillière, Portret Augusta II Mocnego z około 1714-1715 roku mały|Louis de Silvestre, August II i Fryderyk Wilhelm I, portret z ok. 1730 W 1698 roku August II odbył tajną konferencję z Piotrem I w Rawie Ruskiej, gdzie omówiono plan wspólnej wojny zaczepnej przeciwko Szwecji. Król Polski rozpoczął z carem rosyjskim negocjacje traktatu o pomocy wzajemnej w razie buntu poddanych. 24 marca 1698 roku zawarł przymierze odporne z królem Danii Chrystianem V, gdzie obie strony zobowiązały się do wystawienia 8000 żołnierzy ku wzajemnej pomocy. Po śmierci Chrystiana V, August II Mocny zawarł 25 września 1699 roku sojusz zaczepno-odporny przeciw Szwecji z królem Danii Fryderykiem IV Oldenburgiem. 11 listopada 1699 roku zawarł sojusz zaczepno-odporny przeciw Szwecji z carem Piotrem IKazimierz Jarochowski, Dzieje panowania Augusta II, od śmierci Jana III do chwili wstąpienia Karola XII na ziemię polską, Poznań, 1856, s. 283, 288..
W czerwcu tego roku spotkał się w Jańsborku z elektorem brandenburskim Fryderykiem III Hohenzollernem, gdzie zezwolił mu na tymczasową okupację pruską Elbląga, w zamian za 150 tys. talarów. Pod koniec grudnia 1698 roku potwierdził zawarty dzięki mediacji wojsk saskich rozejm pomiędzy zbuntowaną szlachtą litewską, żądającą koekwacji – zrównania prawa litewskiego i polskiego a wszechwładnym na Litwie rodem SapiehówKazimierz Piwarski, Opozycja litewska pod koniec XVIII wieku, w: Pamiętnik V Zjazdu Historyków Polskich w Warszawie, t. I, Lwów 1930, s. 270..
Doprowadził do faktycznego rozwiązania wojsk Rzeczypospolitej. W oddziałach znajdowali się starcy, brakowało uzbrojenia i koni (na jeden pułk kawaleryjski przypadał jeden koń). W Polsce stacjonowała armia saska, utrzymująca porządek w kraju.
Swoje panowanie jednak rozpoczął od próby opanowania księstw naddunajskich, Mołdawii i Wołoszczyzny. Wyprawa podhajecka wykazała jednakże słabość wojsk Rzeczypospolitej i ich niechęć do współdziałania z wojskami saskimi. Jednak w zawartym z Imperium Osmańskim w styczniu 1699 roku pokoju w Karłowicach, Rzeczpospolita odzyskała Podole z twierdzą kamieniecką, utracone na rzecz Turcji w 1672, a młody król umocnił swą pozycję na tronie polskim.
1 marca 1700 roku wprowadził w Saksonii kalendarz gregoriańskiJacek Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, s. 103..
Zajmował się modnym wówczas okultyzmem i był różokrzyżowcem.
Wojna północna i wojna domowa na Litwie
mały|upright=1.2|lewo|Rzeczpospolita w roku 1701 Od początku swojego panowania w Polsce August II Mocny zmierzał do uzyskania w obrębie terytorium Rzeczypospolitej obszaru, którym mógłby władać dziedzicznie. W myśl postanowień kapitulacji podpisanej ze szlachtą inflancką w 1699 roku zapewnił sobie władzę dziedziczną w InflantachJacek Staszewski, „Postanowienie wileńskie” z 1701 roku i jego wpływ na unię polsko-litewską w czasach saskich, w: idem, „Jak Polskę przemienić w kraj kwitnący”. Szkice i studia z czasów saskich, Olsztyn 1997, s. 63.. Inicjatywą Augusta II było wznowienie w 1700 roku, w przymierzu Saksonii z Carstwem Rosyjskim, wojny ze Szwecją o Inflanty. Kraina ta, jako własna zdobycz dynastyczna Wettynów, przez odzyskanie jej dla Polski miała wzmocnić pozycję króla wobec szlachty i umożliwić mu zaprowadzenie rządów absolutystycznych. Wojska saskie próbujące zdobyć Rygę, największy port w regionie, zostały jednakże odparte przez Szwedów, którzy rozgromili również Rosjan oblegających Narwę (zob. bitwa pod Narwą). Następnie król szwedzki Karol XII pomaszerował ze swym wojskiem na Rzeczpospolitą, odnosząc w lipcu 1701 r. kolejne zwycięstwo nad wojskami saskimi nad Dźwiną. W Wielkim Księstwie Litewskim trwała akurat wojna domowa pomiędzy potężnym rodem magnackim Sapiehów, a pomniejszymi magnatami i szlachtą litewską, która w pospolitym ruszeniu w bitwie pod Olkienikami pod Wilnem 18 listopada 1700 r. rozgromiła wojska Sapiehów, po czym ich majątki zostały rozgrabione i przejęte przez zwycięzców. Hetman wielki litewski Kazimierz Jan Sapieha i jego stronnicy oddali się więc pod opiekę Karola XII; on żądał tylko jednego: detronizacji Augusta II. W końcu lutego 1701 roku król spotkał się z Piotrem I w Birżach, gdzie obaj władcy oddali się kilkudniowej pijatyce, po czym urządzili zawody strzelania z armat, które wygrał król Polski. Zobowiązali się nie występować samodzielnie z sojuszu i nie zawierać pokoju separatystycznego ze Szwecją. Car ofiarował Augustowi II znaczną sumę w złocie i obiecał przysłać mu 8 tysięczny korpus wojsk rosyjskich. Ze swojej strony Sas zobowiązał się za wszelką cenę wciągnąć Rzeczpospolitą do wojny, wykorzystując w tym celu obiecane przez Piotra I 200 tysięcy rubli w złocie na przekupienie senatorówJacek Staszewski, August II Mocny, 1998, s. 120..
August, gdy w styczniu 1701 roku Brandenburgia-Prusy przekształciły się w Królestwo Pruskie, którego królem mianował się (w Królewcu, jako „Król w Prusach”) dotychczasowy elektor brandenburski, Fryderyk III, spełnił jako król Polski obietnicę formalnego uznania pruskiej korony, złożoną Fryderykowi III w imieniu Saksonii 27 czerwca 1696 (zaledwie 10 dni po śmierci Jana III Sobieskiego)Werner Schmidt, Friedrich I. Kurfürst von Brandenburg, König in Preußen, Diederichs, München 1996, s. 117. ISBN 3-424-01319-6.. Zadeklarował on jednak utrzymanie istniejących traktatów i polskich praw do Prus, a Sejm Rzeczpospolitej Obojga Narodów odmówił uznania koronacji, uznając ją za nielegalnąKarin Friedrich, Brandenburg-Prussia, 1466–1806: The Rise of a Composite State, Palgrave Macmillan, New York 2012, s. 66.. Późniejsze poczynania państwa pruskiego miały głęboko zaważyć na losach Rzeczypospolitej i Europy.